Ákemdeı edi...

Farıza apamnyń qa­syn­da júrip, Ábish aǵa­­men jaqyn aralasý ba­qyty buıyrdy. Ol kisiniń qol astynda eńbek etpesem de, jer­les ne zamandas bolmasam da, syrttaı shyǵarmashylyǵy ar­qy­ly atyn bilemin. Bir kúni Farıza apamdy izdep Abaı kóshesinde orna­lasqan Parlament Úıine bardym. Apam bir sharýalary shy­ǵyp, aıaq astynan Almatyǵa jol júrip ketipti. Jaıshylyqta kóldeneń kisini kirgize bermeıtin ǵıma­ratqa kirgen soń, «Ábish aǵa­ǵa soǵyp, sálem bereıinshi» degen oı kele qaldy. Túski úziliske shyǵa­tyn ýaqyt ta taıap qalǵan. Uzyn korıdordy jaǵalap júrip «Á. Kekilbaev» degen jazýy bar kabı­nettiń esigin qaqtym. Tórde túri sharshańqylaý tartyp aǵa otyr eken. Sálemdestim. Meni jyǵa tanymady ǵoı deımin, túri­nen sharshaǵandyq pen qaýyrt ju­mystyń kóptigi kórinedi, «shar­ýam bolsa, tezdetip aıtýymdy» su­raǵan keskin kórdim. «Aǵa, men Elena degen qaryndasyńyzbyn, azdap án jazam, óleń jazam», dep edim, Ábish aǵanyń baǵanaǵy túri jadyrap sala berdi. «Báse, túriń tanys, qaıdan kórdim desem, eı, aınalaıyn», dep aınalyp-tolǵanyp jatyr. «Farıza apama kelip edim, apam Almatyǵa ketip qalypty, sosyn sizge soǵyp sálemdeseıin dedim» deımin. Menen basqa qýlaý bireý bolsa, «Aǵa, sizge arnaıy sálem bere keldim, mynaý bir sybaǵańyz» dep qalta-qultasyn ustaı kirer edi. Qapelimde «Farıza apam joq bolǵan soń, sizge soǵa saldym» degendeı boldym-aý dep ózim qatty qysylyp qaldym. Meniń qysylyp qalǵanymdy Ábish aǵam baıqaǵan bolýy kerek: «Farıza Almatyǵa ketip qalyp pa? «Tentekten – tez habar» degen osy. Keshe ǵana jumysta edi», dep kúlip aldy da, «Qudaıdy da kúnige tórt ret jaqsy kórip, tórt ret jek kórip qalatyn Farıza seni aıny­maı jaqsy kórip kele jatyr, so­ǵan qaıranmyn», dedi. Meniń de qysyl­ǵanym seıilip sala berdi. Asta­naǵa jumysqa kelgenimdi aıtyp, az-maz áńgimeden keıin: «Jal­py, kabınet jaǵalap júre­tin ádetim joq edi, biraq sizge kel­dim», dedim. Onymnyń da «sá­le­mimdi buldaǵandaı» sál yń­ǵaı­­syzdaý shyqqanyn, sóz-oq aty­lyp ketkennen keıin túsinip, dereý qobaljyp qaldym. Ábish aǵa: «Meniń de ondaı ádetim joq», dedi. Uzyn-yrǵasy sút pisirim ýaqyttan keıin túski as ýaqytynyń bolyp qalǵanyn, aǵanyń sharýasy qaýyrt ekenin oılap, qoshtasyp shyǵa berdim. Aǵa da rahmetin aıtyp, tilegin jaýdyryp jatyp, ózi de jınalyp ilese shyqty. Korıdorda izine erip kelemin. Shyǵatyn esigimniń qaıda ekenin uqpaı, adasyp qalǵandaımyn. Ábish aǵa da sol esikten shyǵady dep oılaǵan bolýym kerek. Uzyn korı­dordyń aıaǵyna jetkende qa­synda empeńdeı basyp kele jat­qan maǵan Ábish aǵa jalt qarady da: «Úıge júr, Klaranyń shaıyn isheıik», dedi. Sol kezde esimdi jıǵan­daı boldym da, «Rahmet, aǵa, meniń de jumysqa barýym kerek», dep keıin buryldym. Ábish aǵaǵa ilesip, múlde basqa shy­ǵys esikke bara jatqanymdy son­da bildim.

Sol sátten bastap Ábish aǵamen jıi ushyrasatyn boldym. Farıza apam uıymdastyrǵan astanadaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq kon­ser­­­timde jarty saǵat sóılep, só­zin mereıimdi kókke kótere «bes jigittiń júgin kótergen nar­­lyǵyńa rahmet, bul dúnıede bar­ly­ǵyńa rahmet» dep aıaqtady. Ábish aǵanyń osy sózinen keıin ma­ǵan eshqandaı nagrada, orden kerek emes edi. Ár sózinen ulylyq pen jylylyq esetin, árbir oıy adamzat balasyna baǵysh­talatyn ǵulamanyń kózin kórip, batasyn alý ekiniń birine buıyra bermeıtin baq.

Ábish aǵa er-azamat bolǵan soń ári memlekettik jaýapty qyz­mette júrgen soń, maza­syn alma­ıyn dep kóp bara bermeımin. Farıza apaıǵa ilesip, jıyn-toıda jolyǵamyn, anda-sanda úıine baramyn. Esikten kirgennen kózi­nen meniń ishki kóńil kúıimdi lezde oqyp qoıatyndaı, jan-júreginen eshkimge uqsamaıtyn bir raqat jylylyq ese jóne­le­di. Ondaı jylylyqty Ábish aǵadan bas­­qa adamnan kórý múm­kin emes. Klara apamnyń das­tarqa­ny árqashan daıyn. Meniń syrttan tońyp kelgenimdi sezip, Ábish aǵam óz qolymen baýyr­saq­qa qaı­maq jaǵyp berip «jeı ǵoı» dep, meni baladaı óbek­teıdi. Ony kórip otyrǵan Farıza apam: «Áı, Lena, jeı ber­me­seńshi, odan saıyn tolyp kete­siń ǵoı», deıdi. Ábish aǵam: «Qaı­te­siń, jep al», dep odan saıyn erke­letedi. Dastarqan basynda nebir ańyz, ápsana, tarıhı áńgimeler aǵytylady sosyn. Ulylardyń ulylyǵy sol, eshqashan bireýdi mansuqtaǵan, kisini kemsitken, basqany keleke etken bir sóz estimeısiń. Qaıta «qaıt­kende el bolamyzdyń» qa­myn­daǵy biriktirý, ult sapa­syn arttyrý, bilim deńgeıin kóte­rý, áleýmettiń qıyn da kúr­deli máseleleri sóz bolady. Ara­synda, Asqar Súleımenov, Esen­jol Dombaev sııaqty belgili aqyn-jazýshylardyń basynan ótken qyzyqtary da eskerýsiz qal­maı­dy…

Birde Farıza apam: «Qazir Ábish pen Klara túski asqa keledi, sen de kel», dep shaqyrdy. Bar­dym. Ábish aǵam esikten kirdi. Túrinen túr joq. Bet-aý­zy qaraqosh­qyldanyp, qan qysy­my­nyń joǵary bolyp turǵany bilinedi. Tórteýmiz dastarqan basy­na jaıǵastyq. Farıza apam qýyrdaqty, kisenandy, baýyr­saq­ty óte dámdi pisiredi. Bul joly qýyrdaq qýyrylypty. Shaı keldi, Ábish aǵa eshteńe demedi. Apam anany-mynany aıtqan bolyp óbektep júr. Klara apam ekeýi alys-jaqyn aǵaıyndy sóz etip otyr. Ábish aǵam oı ús­tin­de. Bir mezette Farıza apam: «Lena, dombyramen án sal, «Mańǵystaýdy» aıt», dedi. Men «Mańǵystaý» degen ánimdi aıta bastadym. Bir sát Ábish aǵam­nyń kózinen burqyrap jas aǵyp barady, kemseńdep eńirep qoıa berdi. Men de ándi aıaqtaı berdim. «Osy jer, osy dala ketti ǵoı kózden bulbul ushyp» dedi óksigin baspaǵan kúıi. Sol kúnderi Parlamentte «Jer týraly» zań qabyldanyp, Ábish aǵanyń jalǵyz ózi qarsy daýys berip kelip otyrǵan sáti eken. Memleket tarıhyndaǵy eń aýyr, eń qasterli de qaterli sátterde árbir iske urpaq kózimen qarap, ulylyq tanytqan, dál sol men kórgendeı júregin eze eńiregen qatepti qara narym-aı! Jalpy, Ábish aǵa júregi úlpildegen, jany óte názik adam edi. Aýyldastary: «Bizdiń Ábish úndi fılmine solqyldap jylap otyrady» deıtin. Bul týrasynda Ábish aǵanyń ózi de anasy Aısáýle ájemizge: «Mama, Fa­rıza ulyń da, men qyzyń sııaq­tymyn», deıdi eken. Farıza apam jaman aýrýǵa shaldyǵyp, birneshe ret shetelge em-domǵa qatynap júrgende, Ábish aǵam qat­ty kúızeldi. Bir kúni Ábish aǵa­nyń úıinde shaı ishtik. Sonda Klara apam: «Farıza, myna Ábish­ke urysshy, sen aýyrǵaly álsin-álsin jylaı beredi, qan qysymy men qanty kóterilip ketti», dedi. Sonda Farıza apamnyń «Áı, Ábish, bizder shamamyz kelgenshe eńbek ettik, halyqqa barymyzdy berdik, barlyǵyna da shúkir deýimiz kerek. Máńgilik eshteńe joq qoı» dep, óziniń aýyrǵany úshin Ábish aǵaǵa basý aıtyp otyrǵan ustamdylyǵyna, iriligine qaıran qaldym. Ábish aǵamnyń kózi jasaýraǵan kúıi únsiz qaldy. Ábish aǵam aýyryp qalsa, Farıza apamnyń da kóńili qashyp, ýaıymdap qalatynyn talaı kórdim.

Ábish aǵam memleket isinde kemeńger tulǵa, zańǵar jazýshy, túpsiz bilim ıesi bolǵanmen, qarapaıym ómirde óte epsiz edi. Klara apaı aıtpaqshy, «bala­la­ry­nyń týǵan kúnin, úıdiń meken-jaıyn, telefon nómirin, úıine kireberis esik­tiń kodyn, tele­dıd­ar­dyń pýl­tin basýdy» bile bermeıtin. Tip­ti, qansha aılyq ala­tynyna, kó­lik markasy men nómi­rine, issa­parǵa shyqqandaǵy shyǵyn­dar­­ǵa, jumysy men úıi qaı qa­­bat­­ta turatynyna da mán bermeıtin. Ábish aǵamnyń osy «qoja­na­syr­lyǵyn» biletin F­arı­za apam únemi Parlamenttiń esep-qısap bólimine telefon soǵyp: «Ábishke issapar shyǵyn­da­­ryn berińder, qasyna Klarany ertip jiberińder», dep balasha qada­ǵa­laı­tyn.             

Mahambet О́temisulynyń 200 jyldy­ǵyna oraı Atyraýda IýNESKO kóleminde úlken halyq­aralyq jıyn ótti. Farıza apam men Ábish aǵa bas bolǵan jıyn­nyń salmaǵy da, mártebesi de jo­ǵary boldy. Farıza apam­nyń uıym­dastyrý sharalary­na bar ynty-shyntysymen aralas­­qanynan habarym bar. Keshkisin jumystan: «Ábishke baryp keldim, jazyp jatyr», dep marqaıa kiredi úıge. Kóp uzamaı Ábish aǵanyń «Shandoz» atty tarıhı zertteý eńbegi jaryq kórdi.

Birde apam ekeýmiz Ábish aǵany týǵan kúnimen quttyqtap úıine bardyq. Apam qolyna endi ǵana shyqqan on tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn alyp bardy. Ony kórgen Ábish aǵam: «Aınalaıyn! Mine, mynaý Farızanyń tolyq shyǵar­malar jınaǵy emes, tańda­maly shyǵarmalarynyń on tom­dy­ǵy. Qudaı qalasa, áli talaı jınaqtary shyǵady. Qutty bolsyn!» dep apamnyń kitaptaryn qolyna ustap turyp máz boldy. Sol sátte ásheıinde asaýdaı týlap otyratyn Farıza apamnyń tulymy jelbiregen jasóspirim qyzdaı eljireı qalǵanyn kórdim. Ábish aǵanyń sol sózine qalaı qanattanǵanyn kórerge kóz, sezerge júrek kerek sátter edi. Ábish aǵam Farıza apamnyń ári serigi, ári dosy, ári týysy, ári aǵasy bola bildi. Eshkimge bet qaratpaıtyn apamdy Ábish aǵa ǵana ázilmen tosyp, apamnyń jurtqa túsiniksizdeý kórinetin «minezderin» qaljyńǵa aınaldyryp, «jumsartyp», «bizdiń Farıza» dep bıikke kóterip otyratyn.

Ábish aǵanyń ómir joly da qyzdarǵa kóp baılanysty. Kekil­baı aqsaqal soǵystan oral­maı, anasy Aısáýle men tórt qyzdyń ishinde ósken Ábish aǵadaı qyz balanyń qadirin bilip, qyzdardy qasterlep ótken qazaq sırek bolar. Sol qasıetimen meni de týǵan qaryndasyndaı kórip, baýyryna tartty. Densaýlyǵynyń nasharlap júrgenine qaramastan, 2014 jyly Astanada ótken shyǵar­mashylyq keshime keldi. Konsert­tiń sońǵy jaǵynda ornynan turyp kete bermeı, sahnanyń syrtyna kelip: «Seniń búgingi keshińde esime Muqaǵalı, Farıza, Qadyr, Tólegen, Tabyl tústi. Sen búginginiń adamy emessiń, sen de solardyń birisiń» dep aq batasyn berdi. Kesh boıy oıyna ár nárse oralyp, kóńili de bosaǵan syńaıly. Sharshap tursa da, maǵan batasyn berip barady. Qaıran abyz aǵam-aı! Meniń ánderimdi de jaqsy kórip, ylǵı: «Seniń bar aıybyń qyz bolyp týǵanyńda. Jigit bolsań, baıaǵy Shámshiler, Nurǵısalar qusap shalqyp júrer ediń. Ánderińmen áli biraz jerge barasyń», dep ba­ǵa­laıtyn. Birde bir áńgime ara­synda: «Negizi, qýatyn óner mýzyka men jıvopıs eken. Sóz ónerinde dertten basqa eshteńe joq, adamdy asyramaıdy eken. Jasymda sol ıá mýzykany, ıá jıvopısti qýýym kerek edi», dedi. Álemdik óner bitkenniń tarıhy men baǵytyn biletin aǵanyń bul sózinde de úlken astar bar edi. Ábish aǵa ómirinde kisiden birdeńe dámetip, at minbedim, shapan kımedim degen adam emes. Qaıta aldyna kómek surap kelgen úlkenniń de, kishiniń de sharýasyn sheship, durystalyp ketýine baryn salatyn.

Ábish aǵanyń otbasymen de aralas-quralas bolyp, balalaryn óz baýyrymdaı sezinip kettim. Asyldyń synyǵy ǵoı, bári de jarqyn, jaqsy, shynaıy, tárbıeli. Ásirese úlkeni Áýlet aǵanyń bolmysy, minezi, kisini sezgishtigi Ábish aǵadan aýmaıtyn. Jasy menen úlken bolǵasyn, ony da aǵa tuttym. Birde Áýlet aǵa Farıza apamdy, Ábish aǵalardy meıramhanaǵa shaqyryp, tústik uıymdastyrdy. Ádettegideı, apam meni ilestire bardy. Barǵasyn: «Áýletjan, qalyń qalaı? Jaǵdaıyń jaqsy ma?» dep bir úıdiń jandaryndaı áńgime bastaldy. Áýlet aǵa da ákesi Ábish qusap: «Pod vasheı krysheı krýche ne byvaet» dep júrmiz ǵoı», dep kúle jaýap berdi. Ábish aǵam da jaıdary kúlip, raqattanyp otyr. Apam kenet: «Osy sen myna Elenany bilesiń ǵoı», dedi taǵy ádetine basyp, «Aınalaıyn Áýletjan, erteń biz Ábish ekeý­miz ketemiz, sonda myna qyz­dar­ǵa, qaryndastaryńa qarap júr, qamqo­r­lap júr. Saǵan porýchaıý» dep meni tapsyryp jatyr. Áýlet aǵada da ákege tán náziktik pen jyly­lyq bar jigit edi. Sóıtken Áýlet aǵanyń ǵumyry qysqa bolyp, Ábish aǵam men Farıza apam­nan buryn ketti. Aǵa ornyna aǵa tutar Áýlet aǵa sekildi azamattar tiri bolsa, tap búgingideı jetimsiremes edim-aý dep jıi oıǵa batamyn.

Mańǵystaý oblysynyń Asta­na­­daǵy óner kúnderi aıasynda Ábish Kekilbaıulynyń «Kúıshi» hı­kaıa­ty jelisimen túsirilgen «Kek» fılminiń tusaýkeseri ót­­ti. Qazaqtyń kıno óneri taǵy bir klassıkalyq týyndymen to­lyqqanyna kýá boldyq. Aǵa­nyń týǵan jerinen qanshama óner­­paz­dar kelip, Astanany dúr sil­kin­dirdi. Ertesine áýejaıda shy­ǵa­ryp salýǵa Ábish aǵa men Farı­za apam bastap kelip, elden kelgen ónerpazdarǵa qurmet kórsetti. Shyǵaryp salý rásimi bitken soń, birneshe kúngi áser­den aryla almaı, jigitter jaǵy qaıtadan meıramhanada dastar­qan jaıdy. Aǵyla sol jerge bardyq. Bas-aıaǵy onshaqty adam­byz. Bir sát «Kek» fılmi týra­ly jurt óz pikirin aıta bas­ta­dy. Fılmniń kórkemdigi, ártis­terdiń sheberligi, tarıhı oqıǵa­nyń jaı-japsary aıtyla basta­ǵan­­da, bir jigit aǵasy: «Ábeke, shy­ǵar­­­mańyzda bizdiń adaılardan túr­­ik­menderdi myq­tyraq etip jiber­­gensiz be, qalaı? Fılm­de de solaı seziledi», dep qaldy. Ábish aǵa da kúrt buzyldy: «Sen túrikmendi osal jaý dep pe ediń? Qazaqtyń basynan ońaı taǵdyr ótti dep pe ediń? Myna eldik, egemendik saǵan op-ońaı kelip tur ma? Árbirden soń, el bolý ulyńnyń qanymen, qyzyńnyń arymen keletin dúnıe» dep bastyrmalata jóneldi. Kúnuzaqqa dýyldasqan top siltideı tyndy. «Ańdamaı sóılegen aýyrmaı ólediniń» keri kelip, álgi jigit aǵasy kirerge tesik tappaı jerge qaraıdy. Al Ábish aǵanyń eldik týraly aıtqan árbir sózimen birge bizdiń janarymyzdan tyrs-tyrs etip tamshy qosa úziledi…

Ábish aǵa táýelsizdik alǵan ýaqytymyzdan beri qarasaq, eldiń Bas Abyzy boldy. Basqa­syn aıtpaǵanda, Ábish aǵanyń qazaq tiline memlekettik márte­be bererdegi ulan-ǵaıyr eńbegi neshe ǵasyr ótse de, tasqa bas­qan­daı erlik bolǵanyn búgin moıyndamaǵanymyzben, túp­tiń túbinde, esimiz kirgende túsi­ne­ti­nimiz aıdan anyq.

Aǵanyń ómirge kelgen kúni – 6 jeltoqsan. Týǵan kúninde úıine bardym. Qys mezgili bolsa da kún borandatyp turǵan joq. Birshama kisi jınalyp, aǵany quttyqtaýǵa kelipti. Dastarqan basynda tilek aıttyq, án saldyq. Aǵanyń ázilin, áńgimesin estidik. Bar qazaqty baýyryna tartyp «aınalaıyn» deıtin keń peıiline masaıyp ta, marqaıyp ta otyrmyz. Sol kúni Ábish aǵadan birin­shi ret kitabyna qoltańba jazyp berýin ótindim. Ishi lyq tolǵan kitap sóresinen «Dúnıe ǵapyl» kitabynyń bir danasyn alyp, qoltańba jazyp, usynyp turyp, mań­daıymnan «aınalaıyn» dep súıdi. Eń sońǵy ret aǵadan esti­gen sózim eken. Araǵa tórt kún salyp Ábish aǵadan máńgilikke aıyryl­dyq...

Ábish aǵanyń qazasyn estigen­de ishimde birnárse úzilip ketkendeı boldy. Dúnıeniń eń jaryq, eń parasatty, eń shýaqty, eń táńirı kelbeti laılanyp, qaraýytyp ketti... Sol dúnıe sodan beri sol túsin ózgertken joq...

Elena ÁBDIHALYQOVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri