Shotlandııa matematıkteri jaqynda ǵana sensasııa bolarlyq jańalyqty habarlady. Olardyń aıtýlarynsha, jerden tysqary jeregi órkenıet ókilderi jasaǵan ǵaryshtyq apparat-robottar qazirdiń ózinde Kún sıstemasyndaǵy keńistikti sharlap júrgensekildi.
Edınbýrg ýnıversıtetiniń zertteýshileri bul apparattar tehnologııasynyń óte joǵary deńgeıde ekeni sondaı, bizdiń kózimizge kórine bermeıtinin aıtady. О́kinishke qaraı, olardy kóre qoıatyndaı dárejede jetilgen tehnologııa bizde áli joq kórinedi.
Biz Kún sıstemasynyń eń shetine deıin derlik qashyqtyqqa ushyp bara alǵan «Voıadjer» ǵarysh apparatyn taıaýda ǵana ushyrdyq. Alaıda, bizge qaraǵanda tehnologııasy anaǵurlym erte damyǵan órkenıet bizdiń júıemizge kosmos kemelerin áldeqaıda buryn attandyryp qoıdy. Munyń ózi sol apparattardyń endi kóp uzamaı Jer betine de jetip qalatynyn ańǵartady.
О́zge planetalyqtar tásilderi
Shotland matematıkteri Dýnkan Forgan men Arven Nıkolson ózge órkenıet ıeleri biz úshin aqylǵa syımaıtyn jyldamdyqqa jetý úshin juldyzdar gravatasııasyn paıdalanady degen boljamǵa uıyp otyr. Ǵalymdar osy oraıda olardyń qandaı jolmen mundaı jyldamdyqqa jetýi múmkin ekenin zerttep kórip, onyń ábden yqtımal nárse ekenine de kózderin jetkizgen.
Zertteý barysynda ǵalymdar mundaı korablderdi ózderiniń jasap shyǵýlaryna bolatynyn baıqaǵan. Bul gıpoteza boıynsha ǵaryshtyń túpsiz keńistigine tez sińip ketip, kózdegen núktege barýǵa bolatyn kórinedi. «Eger biz osy kezge deıin jerden tys jaratylys ókilderine kosmos kóginde kezdese qoımasaq. Bul bizdiń osynaý Galaktıkada jalǵyz ǵana aqyl-oı ıeleri ekenimizdi bildirmeıdi», - deıdi olar.
О́zge planetalyqtardyń 5 sıpaty
Matematıkter óze planetalyq kemelerge aspan álemine saıahat jasap shyǵyp, bizdiń Galaktıkamyzdyń ár buryshyn 10 mıllıon jyl zertteý úshin jaryq jyldamdyǵynyń 10 paıyzyna ǵana ıe bola alsa da jetip jatqanyn aıtady.
Al mundaı jyldamdyqqa ushý úshin apparattarǵa juldyzdar gravatasııasyn paıdalanýǵa týra keledi. Amerıkalyqtar oılap tapqan «Voıadjer» apparaty bul tásildi qoldanyp júr. Alaıda, ol ázirge tek bizdiń sıstemamyzdaǵy planetalardyń gravatasııasynyń yqpalyna túser bolsa, bul korabl óz jyldamdyǵyn qazirgiden de arttyra túsedi eken.
Sol sııaqty bizdiń qarapaıym kózimizge túse qoımaıtyn ózge órkenıet áleminiń apparattary osy kezdiń ózinde Jerge jetip, mundaǵy tirshiliktiń uńǵyl-shuńǵylyn zertteýdi bastap ta ketken bolýy ábden múmkin.
О́zge planetalyqtar Jerge nege keledi?
2011 jyly AQSh-taǵy Pensılvanııa ýnıversıtetiniń zertteýshileri bi áli bile qoımaıtyn, sebebi, eshkim tipti izdestirip te júrmegen, alaıda, Kún sıstemasynyń sheńberine kelip qoıǵan ózge planetalyq artefaktiler týraly jazdy.
О́zge planetalyqtarmen baılanys qashan ornaýy múmkin?
Osy kezge deıin jahan ǵalymdary ózge planetalyqtarmen Jer turǵyndarynyń ushyrasýlary osy júzjyldyqta oryn alýy múmkin ekenin talaı márte atap kórsetti. Álemdik dańqtary bar bir top fızıkter ózge planetalyqtardyń taıaý arada ózderi jaıynda habar beretindikterine de senimdi. Biraq bul kezdesýden bizge eshqandaı paıda da bolamýy múmkin. Sebebi, jat órkenıet ókilderi mundaǵy resýrstardy basyp alýdy kózdep kelýleri de ábden yqtımal.
«Baılanysqabaǵyttalǵan jeti qadam»
Bir qyzyǵy, jer turǵyndarynyń ózge planeta ókilderin kórip qalǵandary týraly aqparlar oqtyn-oqtyn estilip qalyp jatady da, ony ǵylymı orta eshqashan resmı túrde dáıekteı qoımaıdy.
TUN-men kezdesýler
Osydan eki jyldaı buryn Reseı saıasatkeri, qalmaq ultynyń ókili Kırsan Ilıýmjınov ózin 1990 jyldardyń basynda tanylmaǵan ushqysh nysan (TUN) apparatymen kelgen kosmostyq sary kástómdi adamdardyń urlap ketkenin aıtyp beripti. Onyń aıtýynsha, jatjerlikter muny jartylaı móldir kosmos kemesiniń bortyna alyp barǵan. Kelýshiler sol jerde ózara sóılesken. Bul odan eshteńe uqpaǵan.
AQSh-tyń Kentýkkı shtatynda 1970 jyly TUN-dar týraly kóptegen alyp-qashty áńgimeler gýlep turdy. Solardyń arasynda birneshe áıeldiń ózderin kelýshilerdiń urlap áketkenderi jaıly áńgimeleri eldi birden eleń etkizdi. Ǵalymdar bul úsh áıeldi gıpnoz jaǵdaıyna túsirip, áńgimelerin tyńdaǵanda, bári bir-birleriniń sózderin qaıtalap shyqqan. Olar sondaı-aq jalǵandyq detektorynan da óte sátti ótken.
Munyń bári ózge planetalyqtardyń Jer turǵyndaryn ár kezde urlap áketip turǵandary týraly áńgimelerdiń shyndyqqa janasymdy ekenin dáleldeı túsedi. Solardyń biri – Tehastaǵy munaı óńdeýshi kásiporynnyń qyzmetkeri Ronnı Doýson ózin ózge planetalyqtardyń qalaı urlaǵanyn jáne odan qalaı qashyp qutylǵanyn jyr etip aıtyp bergen. Buǵan dálel retinde ol ózi túsirip úlgergen tanylmaǵan ushqyn nysan beınelengen sýretti usynǵan.
Asa iri TUN sondaı-aq Tehastaǵy Daıess áskerı-áýe bazasy aýdany mańynda da kózge túsken. Osynda turatyn birneshe kýáger bul nysandy birneshe ret kórgenderin málimdegen. Alaıda, bulardyń shyn máninde syrttan ushyp kelgen tárelkeler bolǵanyn naqtyly dáleldeıtin derekter joq.
TUN retinde qabyldanǵan 7 nysan
Gollıvýdta túsirilgen «Qara kıimdi adamdar» atty fılmniń avtorlary ózderiniń TUN ókilderimen baılanystary bolǵandaryn ýájip etedi.
Sonyń ishinde TUN-ǵa qatysty oqıǵalardy zertteýmen aınalysyp júrgen doktor Hopkıns degen bireý mynadaı qyzyqty oqıǵany aıtyp beripti. 1978 jyly oǵan bir qupııalaý kisi telefon shalyp, ózin TUN-men baılanysty uıymnyń ókili ekenin málimdeıdi. Osyny aıtqan erkek buǵan ońasha kezdesýdi usynady. Al Hopkıns kezdesýge ýáde bergen boıda telefon baılanysy úziledi de, artynsha esiktiń qońyraýy shalynady.
Bul kezde bosaǵada bas typ-tyqyr, qastary qyrylǵan, qanshama boıaý jaǵylǵanymen erinderiniń joqtyǵy bilinip qalatyn bir er kisi tur edi. Kelgen adam birsydyrǵy ózgermes daýyspen sóılep, budan TUN salasyndaǵy barlyq zertteý jumystaryn toqtatyp, materıaldarynyń bárin joıyp jiberýin ótinedi. Al sońynda kelgen qonaq kúndizgi jaryqqa jutylyp, birden joq bolyp ketedi.
Keıin Hopkıns bul adamdy taǵy bir ret, bir áıeldiń janynda kórip qalady. Doktordyń aıtýynsha, onyń qýanyshyna qaraı, bul olardyń eń sońǵy ret ushyrasýlary bolypty.
Murat Aıtqoja.