Munaıly óńirler qataryna qosylǵanyna 30 jylǵa jýyqtaǵan Qyzylorda oblysynda aýyl sharýashylyǵy negizgi salanyń biri sanalady. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary abdyrap qalǵan aýyldaǵylar kóp uzamaı es jıyp, ata kásipke qaıta kiristi. Memleket qoldaýyn tıimdi paıdalanǵandar tabysqa jetip, el tirshiligine edáýir ózgeris endi. Biraq jyl ótken saıyn agrosaladaǵylardyń alańyn kóbeıtip kele jatqan bir jaǵdaı bar. Bul – egis alqaptaryn sýlandyrý máselesi.
Sýdyń shýy bitpeıdi
Osydan 28 jyl buryn oblysta 286 myń gektarǵa jýyq sýarmaly egistik alqaby bolǵan. Jyl saıyn aıasy tarylǵan alqaptan qazir qalǵany 177 myń gektardyń shamasynda. Onyń da 25 myń gektary sońǵy 5 jyldyń kóleminde qaıta qosylǵan alqap. Aýyl ıesiz qalǵandaı kúı keshken keshegi kezeńde ınjenerlik júıege keltirilgen jerdiń kópshiligin sor basyp, dármeni quryǵan dıqannyń kóz aldynda tozyp ketti. Osydan da Elbasynyń aımaqtarda memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda sýarmaly jerlerdiń kólemin arttyrý týraly bastamasyn aımaq agrarshylary qýana qoldady. Arnaıy jumys toby sýarmaly jerlerdi keńeıtý múmkindigin zertteýmen aınalysty. Tıisti qurylymdar men aýdan ákimderine óńirdiń sýarmaly eginshiligin damytý jóninde jer kólemi, sýarý tetikteri men jobany qarjylandyrý kózderi kórsetilgen is-sharalar josparyn ázirleý tapsyryldy. Jumys toby oblystaǵy sýarmaly jer kólemine taǵy 51 myń gektar qosýǵa múmkindik baryn anyqtady.
Osy baǵytta jumys bastalyp ta ketti. Oblysqa belgili «Melıorator» kompanııasy 1000 gektarlyq alqapta óz esebinen 11 shaqyrymdyq kanal qazyp, onyń boıyna 3 qondyrǵy saldy. Seriktestik osy jumystarǵa 211 mln teńge jumsapty. Budan bólek dúnıejúzilik qarjy ınstıtýttary qarajatyna taǵy 15 myń gektar jer ashylady. Úsh kompanııa osy baǵyttaǵy jumysty jaz aıynda bastady. Aldaǵy ýaqytta Azııa damý banki men Dúnıejúzilik bank qarajatyna taǵy 172 myń gektardy ıgerý josparda tur.
Árıne sýarmaly alqaptyń keńeıgeni aımaq úshin jaqsy jańalyq. Biraq, olardy sýlandyrý máselesi qalaı bolmaq? Osy suraqqa jaýap izdep, mamandarǵa júgindik. «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary, belgili sý mamany Jorabek Ernazarov bul baǵyttaǵy basty problemalardy taldap aıtty.
– Eń aldymen memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde qazylǵan kanal, ashylǵan jerdiń kimniń ıeliginde bolatyny anyqtalmaǵan. Sol jerdi ashqan kásipkerge berilse, ol jumsaǵan aqshasyn qaıtarý úshin sý tarıfin qymbattatýy kerek. Oǵan sýdy alyp otyrǵan dıqandar ońaılyqpen kóne qoımaıtyny anyq. Ekinshi másele, «Basseınder jáne oblystar (respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) deńgeıinde 2016-2025 jyldarǵa arnalǵan sý paıdalaný lımıtterin bekitý týraly» buıryq bar. Osy lımıt boıynsha bizdiń oblysqa 9 jylǵa 5,4 mlrd tekshe metr sý bólinip otyr. Onyń 4,1 mlrd tekshe metri egistik alqapqa, 1,2 mlrd tekshe metri ekologııalyq qajettilikterge arnalǵan. Osy kólemnen artyq sý alý múmkin emes, – deıdi maman.
Jalpy, sý máselesiniń aınalasynda qashanda talas bolatyndyǵy belgili. Osy bekitilgen lımıtke qatysty da óńirler arasynda syrt kózge kórinbeıtin tartys júrip jatyr. Mysaly, qazir Syr óńirine tıesili lımıtten kórshiles Túrkistan oblysyna úles berip, ońtústik jáne Aqtóbe óńirleri úshin kókónis, baqsha ónimderin egý týraly usynys aragidik estilip qalady. Árıne kókeıge qonymdy-aq usynys. Onyń ústine ońtústik óńirdiń jeri de, klımaty da egiske ábden qolaıly aımaq. Turǵyndary da bul kásipke ábden tóselgen.
Biraq sońǵy jyldary Syr óńirinde de baý-baqsha egýshiler qatary kóbeıip kele jatqanyn eskerýimiz kerek. Osy maqsatta Jalaǵash aýdanynda 15 myń gektar ázirlenip jatyr. Jańaǵy usynys iske asa qalǵan jaǵdaıda onyń óńirdegi basty daqyl – kúrish óndirisine de keri áser etetinin umytpaǵan jón.
– Sońǵy 4-5 jyldyń kóleminde aımaqtaǵy egistik alqaptary aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Berilgen lımıt aıasynda olarǵa sý jetkilikti bólinip keledi, – deıdi Jorabek Ernazarov. – Biraq darııa arnasyna senim joq, keıbir jyldary deńgeıi tómendep ketetin jaǵdaılar kezdesedi. Mysaly, byltyr sýdyń tapshylyǵynan 1000 gektarǵa jýyq kúrish alqaby kúıip ketti.
Jer qadirin qashyryp otyrǵan ózimiz
«Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly 1993 jyldan bastap ár maýsymda sý jetkizip berý úshin sharýashylyqtarmen kelisimge otyrady. Qazir oblys boıynsha 840 sharýashylyqpen kelisim bar. Sonyń 320-sy Jańaqorǵan aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan.
Keshegi jekeshelendirý kezinde sharýashylyqtar bytyrap, burynǵy ishki sharýashylyq kanaldardyń kópshiligi ıesiz qaldy. Keńshardyń nemese ujymshardyń jerin ıelengen aýylsharýashylyq qurylymdary kanaldy qaraýsyz qaldyrdy. Mysaly, bir kanaldyń boıynda 5-6 sharýashylyq oryn tebýi múmkin. Biraq olarǵa sý jetkizip berip turǵan jańaǵy arna eshkimniń teńgeriminde joq. Osydan da kanaldar tazalanbaı, uıyq basyp, sý júrýi jyl saıyn qıyndap barady. Bul jerasty sýlarynyń kóterilýine, jerdiń sorlanýyna, batpaqtanýyna ákelip soqtyrdy. Sý alyp otyrǵan arnany tazalaýǵa qulyqsyz sharýashylyqtarǵa jerdi aǵymdaǵy jáne kúrdeli tegisteý jumystary týraly aıtyp, aýyz aýyrtýdyń qajeti joq. Aınalyp kelgende jerdiń de, sýdyń da qadirin qashyryp otyrǵan ózimiz.
Mysaly, bıylǵy maýsymda egistik sýsyz qalǵan joq. Darııanyń negizgi arnasy ortaısa da, dán sebilgennen bastap oraq túskenge deıin sekýndyna 228 tekshe metr sý ótkize alatyn Shirkeıli kanaly arqyly sharýashylyqtarǵa sý jetip turdy. Aımaqtaǵy kúrish alqabynyń 56 myń 500 gektary osy kanaldyń boıynda jatyr.
Ártaraptandyrý ádemi sóz ǵana emes...
Sońǵy jyldary kúrishtiń shyǵymy jaqsy. Bıyl da ala jazdaı atyz jaǵalaǵan dıqannyń tókken teri aqtalyp, 530 myń tonna Syr salysy jınaldy. Dán seber mezgilge qys boıy daıyndalatyn sharýalar alda kúrish kólemin kóbeıtýge nıettenip otyr. Mysaly, aldaǵy maýsymda Qarmaqshy aýdany 15 myń 600 gektar jerge kúrish dánin seppek. Biraq «Úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzadynyń» keri týmas úshin sý jaǵdaıyn da eskergenimiz jón. Bul aýdannyń jeri Shirkeıli kanalynyń aıaǵynda jatyr. Jańaǵydaı kólemdi sýlandyrý úshin kanal arnasyn keńeıtip, qosymsha qubyrlar salynýy kerek. Áıtpese dıqan eńbegi dalaǵa ketedi. Sondyqtan da «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly mamandary sý jetkizýdi arna múmkindiginen asyrmaýǵa tyrysady. Jalpy, barlyq sharýashylyqtardyń egistik alqaptardy ár maýsym basynda maquldanatyn kelisim paraǵyndaǵy mólsherden asyrmaýy qatty qadaǵalanady.
– Jyl saıyn sharýashylyq ókilderimen kezdesýde egisti ártaraptandyrý týraly ádemi áńgime aıtamyz. Biraq kóbi sol aıtylǵan jerde qalady. Eń qıyny osy. Mysaly, bıyl oblysta alǵash ret 50 gektarǵa soıa egildi. Táp-táýir ónim alyndy. Sharýashylyqtar osyndaı jańalyqqa beıimdelý úshin olardyń jeri de, tehnıkasy da sol egiske saıly bolýy kerek. Jańaqorǵan aýdany úshin kúrishten góri jońyshqa ekken tıimdi. Maýsymda eki márte orady, ónimin bizdiń óńirden bólek Túrkistan, Jambyl, Almaty oblystarynan kelip alyp ketetinder bar. Osyny dıqandar arasynda taratýymyz kerek. Múmkin sýdy meılinshe az «ishetin» ónimderge sýbsıdııany kóbeıtý arqyly, sharýalar qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolar, – deıdi Jorabek Sharshybekuly.
Darııa jaǵalaýyndaǵy el ejelden eginshilikpen aınalysyp, urpaqtan-urpaqqa dıqanshylyq dástúrin amanat etken óńir. Sol iz joǵalmasyn desek, óńirdiń kúretamyryna aınalǵan Syrdarııa sýyn tıimdi paıdalanýdyń jaıyn oılaǵanymyz jón.
QYZYLORDA