Pálen ǵasyr (myń jyldan astam) ótkende, kóneniń kózi bop turǵan uly adam týraly anyqtama berý qıyn bolsa da shamamyz kelgenshe bir syrdyń betin ashýǵa tyrystyq. «О́tkennen kúl alma, ot al» degen eken burynǵylar. Biz osy dáýirdiń jańa derekterin, Nuq paıǵambardyń shejiresin paıdalandyq. Alasha hannyń irgesinde týyp, óskenderdiń boljamyn eskerdik.
Arqanyń naq tórinde ataqty Alasha han kúmbezi, Ulytaý óńiriniń qudiretti bir orny bop turǵan osy eskertkishtiń syryna úńilip kórdik pe? Biz muny qazaqtyń birinshi hany – Alasha hannyń kúmbezi deımiz. Al, handar shejiresinde Alasha han túgili, Alasha degen dara tulǵa joq. Sonda da záýlim ǵımaratqa úsh júzdiń han, sultan, batyr, bıleri talaı zaman taǵzym etken. Búginde de adamdar kelýin toqtatqan joq. Ańyz, qaýeset te kóp.
Pálen ǵasyr (myń jyldan astam) ótkende, kóneniń kózi bop turǵan uly adam týraly anyqtama berý qıyn bolsa da shamamyz kelgenshe bir syrdyń betin ashýǵa tyrystyq. «О́tkennen kúl alma, ot al» degen eken burynǵylar. Biz osy dáýirdiń jańa derekterin, Nuq paıǵambardyń shejiresin paıdalandyq. Alasha hannyń irgesinde týyp, óskenderdiń boljamyn eskerdik.
Arqanyń naq tórinde ataqty Alasha han kúmbezi, Ulytaý óńiriniń qudiretti bir orny bop turǵan osy eskertkishtiń syryna úńilip kórdik pe? Biz muny qazaqtyń birinshi hany – Alasha hannyń kúmbezi deımiz. Al, handar shejiresinde Alasha han túgili, Alasha degen dara tulǵa joq. Sonda da záýlim ǵımaratqa úsh júzdiń han, sultan, batyr, bıleri talaı zaman taǵzym etken. Búginde de adamdar kelýin toqtatqan joq. Ańyz, qaýeset te kóp.
Mysaly: 1939 jyldyń jazy. Aýyl belsendileri alty qanat úıge jınalǵan. Manadan beri Alashahan týraly áńgimege aralaspaǵan, osy óńirde týra sózdiń sheberi atanǵan Tursekeń – Tursynbek aqsaqal kenet otyrǵandarǵa: «Ne aıtyp otyrsyńdar? Adasyp, aýyp kelgen bala joq. Alashtyń ákesi balasyn álpeshtep Alasha depti degen ańyz bar», dedi. Jurt ań-tań aýdan ýákiline qarady. Eshkim buǵan mán bergen joq. Degenmen, sol aqsaqaldyń aıtqanymen búgingi derekterdiń arasynda úndestik baıqalady. Qalaı desek te tegin adamǵa mundaı záýlim kúmbez salynbasy belgili.
«Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy 1-tomynyń 248-betinde Alasha hanǵa bergen tujyrymdamany oqyp kórelik. Alasha (Alash) han — halyq ańyzy boıynsha Alty alashty quraǵan taıpalardyń túp atasy, shyqqan tegi qarapaıym kisi», delingen. Onyń esimi qazaqtyń shyǵý tegin baıandaıtyn eń kóne ańyzdarda kezdesedi. Sondyqtan keıbir ejelgi derekterde Alash etnonıminiń shyǵýy da osy Alasha han atymen baılanystyrylady. Alasha han el jadynda jaýynger taıpalar – kóshpeli túrkilerdi biriktirip, tuńǵysh Alash (qazaq) memleketin qurǵan uly qaıratker retinde qasterlenedi. Ábilǵazy shejiresinde Alasha hannyń ákesi Kók han bolǵandyǵy, urpaqtarynyń biriniń esimi Qara han, al nemeresi oǵyzdardyń túp atasy – Oǵyz han atalǵandyǵy jazylady. Rashıd ád-Dın men Ábilǵazy tarıhshylar Alasha hannyń ómir súrgen jeri – Deshti Qypshaqtyń ortalyq bóligi dep kórsetedi».
Mine, tarıh bizdi osylaı kóne zaman qoınaýyna jeteleı túsedi. Ulytaýdaǵy sáýlet óneriniń biregeı eskertkishi Alasha han kúmbezinde bolǵan saıyn tereń oıǵa berilesiń. Ǵalymdar bul keseneni Qara han áýletine, H-HIII ǵasyrlardaǵy oǵyz-qypshaq zamanyndaǵy sáýlet óneriniń qataryna qosady. Basqa da boljamdar az aıtylmaıdy.
Kezinde Ulytaýdan beri 18 shaqyrym jerde kóne qalashyqtyń orny tabylǵan. Ulttyq ensıklopedııada sol oryn orta ǵasyrdaǵy Alasha han qalasynyń orny depti. Sonymen Alasha han esimi – Alashahan esimi bir esim. San ǵasyr ortamyzda eldiń, jerdiń ıesi bolǵan uly babamyzdyń kúmbezi tur. Qazaqtyń myqtylyǵy tektiligi emes pe. Tarıh ádildigin saqtap, kúmbezdiń ataýyn Alash ata kúmbezi dep atasaq ta qısyndy bolar dep oılaımyn. Osy áreket ulttyq qundylyǵymyzdy tanýǵa, ultty biriktirýge, urpaq tárbıesine úlken áser eteri sózsiz.
Qoıshybek TOQTAMYSULY,
soǵys jáne eńbek ardageri.
Qaraǵandy oblysy,
Q.Sátbaev qalasy.