Ádebıet káýsary! Álde káýsar ádebıet! (Káýsar bulaq she?) Qulaqqa tosyndaý ma? Iá, bir sáttik qana sozylyńqy sekem be? Esesine úndestigi men úılesimdiligi, mazmun baılyǵy kóńil pernesin dóp basyp, tolǵanys tereńine tarta túser... Osylaısha qulaqqa juǵysty bop keter-aq! Sóz sulbasyna da senimmen sińip, selkeýsiz synalanar. Asyly, rýhanı bulaqtyń káýsarynan qanyp simirgende ǵana jan mereılenip, toıattanbaı ma? Qatalap kep káýsar bulaqtan shól basqanyń kózińdi shyradaı janǵyzar bir sát... Iá, bir sáttik kepken ańqany bir demde basar káýsar sýsynnyń qudireti de...
Meıirim qandyrmasa, sýdan da bezedi. Rýhanı bir jutymnyń juǵymy jan saraıynyń jaqutyndaı jarqyraıtynyn oıshyldar tiline bezegen.
...Al bizdiń myna jazbaqshy bop saılanǵan ádebıettiń áńgimesi bastapqyda qyryn tartyp, qyńyraıǵan attaı tizginge kóne qoımaǵanyn qaıtersiz. Onyń kiltıpany jazýshy Jaqaý Dáýrenbekovtiń «qamshy saldyrmaǵan» asaýlyǵynda emes, hám táýbeshil, sypaıylyǵynda jatqan sekildi edi...
Ádebıet káýsary! Álde káýsar ádebıet! (Káýsar bulaq she?) Qulaqqa tosyndaý ma? Iá, bir sáttik qana sozylyńqy sekem be? Esesine úndestigi men úılesimdiligi, mazmun baılyǵy kóńil pernesin dóp basyp, tolǵanys tereńine tarta túser... Osylaısha qulaqqa juǵysty bop keter-aq! Sóz sulbasyna da senimmen sińip, selkeýsiz synalanar. Asyly, rýhanı bulaqtyń káýsarynan qanyp simirgende ǵana jan mereılenip, toıattanbaı ma? Qatalap kep káýsar bulaqtan shól basqanyń kózińdi shyradaı janǵyzar bir sát... Iá, bir sáttik kepken ańqany bir demde basar káýsar sýsynnyń qudireti de...
Meıirim qandyrmasa, sýdan da bezedi. Rýhanı bir jutymnyń juǵymy jan saraıynyń jaqutyndaı jarqyraıtynyn oıshyldar tiline bezegen.
...Al bizdiń myna jazbaqshy bop saılanǵan ádebıettiń áńgimesi bastapqyda qyryn tartyp, qyńyraıǵan attaı tizginge kóne qoımaǵanyn qaıtersiz. Onyń kiltıpany jazýshy Jaqaý Dáýrenbekovtiń «qamshy saldyrmaǵan» asaýlyǵynda emes, hám táýbeshil, sypaıylyǵynda jatqan sekildi edi...
Ol syr sýyrtpaqqa salqyn qabaq tanytty. Basy artyq nasıhatqa keýili shappaıtyn tárizdi. Jazýyn ǵana jazyp, eleýsizdeý júrgendi unatady. Anyǵy – dabyraıtyp, daralanǵysy kelmeıdi. Tolyqsyǵan Araldyń jaǵasynda turyp, tolqynmen oı jarystyryp qalyptasqan balań jazýshy sol kezgi ishki syry mol asaýlyqtyń, búginderi parasattylyq pen sarabdaldyqqa, salmaqtylyq pen sanalylyqqa, tomaǵalyqqa úderistegendeı, ońashalanyp oı kemirgendikten kónterililik keıpimen ker maraldaı saıaqtyqqa boı urǵany baıqalady. Oǵan madaq kerek emes. Dámetpeıdi. Qolyndaǵy qalam qasıetine adal bolýǵa anttasqandaı aptyqpaı, yrǵaqty oıdyń jalyna jarmasqany– taǵdyry syılaǵan baılyǵy. Sonysymen qudirettenedi. Tejelis syry osy eken... Áńgimeden ádeıi jaltarǵanyna, áriptestiń kóńilin jyqqanyna pysqyryp ta qaramaıtyndaı pań jazýshyǵa endi qaıtip yqylas, beıil oıana qoıar ma eken deısiń, mıǵa shapqan bastapqy shamdanys pen shamyrqanysqa býlyǵyp...
Bir qyzyǵy, meselimiz qaıtýdyń ornyna Jaqaý zamandastyń syrtynan syr túıýge, onyń usynbaǵan tomdary men kitaptaryn tirnektep bylaısha jıystyrýǵa nemese oqý zaldarynan súzgilep, nárin simirýge mashyqtanyp aldyq.
Bizge keregi Jaqaýdyń kelisiminen góri, tıtimdeıimizden tilshilik tirligimiz syrttaı tabystyrǵan qalamnyń quıttaı dáninen ósip-óngen týma talanttyń shyǵarmashylyq qýaty edi. Sonyń jyldar boıy júrek jylytqan shýaǵynyń shapaǵaty edi... Sonymen, avtordyń yqylasynsyz, ádebıettiń áńgimesin bastap kep jiberdik! Jaqaý ne dese, o desin. Jazýyn jalyqpaı, alańsyz jaza bersin...
Buǵan deıin nege únsiz kelgenime endi ózim tańyrqap otyrmyn. Jazýshy Jaqaý Dáýrenbekovtiń shyǵarmashylyǵy týraly bir aýyz jaq ashpaǵanyma qaıranmyn. Shyqqanyn shyqqansha júıeli oqyp keldim deýden de aýlaqpyn. Degenmen, jalpy týyndylarynan sybyzǵy únindeı jan sazyn syzyltatyn, júrek túkpirindegi muńdy sýyrmalap sypyratyn, tarıh pernesin dóp basyp, eldik minez ben erlik sıpattardy dáldikpen hám kórkemdikpen ári sezimdi qytyqtaıtyn názik ýilmen lázzatqa bóleıtin jazbalaryn júıelep bolmaǵanymen de birsydyrǵy ańsaý aýanymen oqı júrgenim ózime aıan. Ińkárlik degen osy. Yntyqtyrady. Taýyp oqytqyzady. Kelesisine deıin taǵat taptyrmaıdy. Baıaǵy «Kún uıasy», «Saıaq» («Soǵys oıyny») povesteri, odan bergi «Sońǵy vagon», «Bir názik sáýle» hıkaıalary, júzge tarta áńgimeler, tolǵamdyq zerdeleý sıpatyndaǵy «Sóz kıesi», tirliktiń san tarabynda kóńilge túrtki bolǵan túrli paıymdar tizilisindeı «Oıdaýa», ony qazaq balalar ádebıetiniń qabyrǵaly, kórnekti tulǵasy ekendigin moıyndatatyn «Jaǵalaý», «Shaǵala» kitaptaryn áldeqashan ystyq kókiregimizge basyp, jumsaq alaqanymyzben kún saıyn qysyp-qysyp qoıǵandaı kóterińki kúıge bólenetinimizdi aıtsaıshy.
Jazýshyny jaqsy kórip, shyǵarmalaryn indetip oqyp, syrttaı syılastyǵyńdy eseleý úshin kóp nárse qajet emes eken. Oılantyp tolǵantqan, muńaıtyp qýantqan, ómirdiń órt ózeginen kún shýaǵyn sebezgiletetin serke sózimen, sergek sezimimen, úzilerdeı úmitti qaıta jalǵaıtyn júrek lúpilimen sıqyrlap alsa, jetip jatady. Sol jazýshy – seniki! Ol sóıtip oqyrmannyń ortaq baılyǵyna aınalady. Jalqydan jalpylyq marhabatqa ulasqan abyroı-bedeli mańdaı terdiń óteýindeı bop jazýshyny tulǵalandyra túsedi. Sóz tylsymy tańdandyrady. Kórkemdik kókjıegi keńip, ádebı keńistigi taqyryp alýandyǵymen, obraz naqyshyn árlendirýimen, sıýjettik myǵymdyǵy kompozısııalyq tereń túıindelýimen astasyp, asqaq polotnoly ómir-sýret, adam-harakter, zaman-qoǵam tujyrymyndaǵy qaıratker-jazýshylyq qoltańbasyn qalyptastyrady eken. Qalyptasý – eshqandaı dabyrasyz, baısaldy, júıeli ári suǵynǵan kózge de belgisizdeý eńbekpen tuǵyrlanbaq.
Jaqaýǵa bir súısinetinimiz – kózge urmaı jazady. Sózge sarań, iske jomart ekendigi kezekti jazýyna núkte qoıǵanda da andaǵaılap sezilmeıdi. Kitaby oqyrman qolyna tıgende de kónterililik tanytyp, tasada qalatyn eleýsizdeý jazýshynyń biri ekendigin baıqatady. Bul ne? Asa saqtyq syry nede? Nasıhattyq jasandy tegeýrinmen ádebıettiń qanjyǵasyna telinýge teńespeıtin shálkem-shalys shyǵarmasymaqtaryn talant tuǵyryna lezde qondyryp-aq tastaıtyn keýdemsoqtardyń meselin qaıtarýdyń salystyrmaly túrdegi soqqy-áreketi me eken?! О́ziniń jazý stılimen, tildik talǵampazdyǵymen, oı-dárýmeniniń qunarlylyǵymen, kórkemdik qýatymen, taqyryp sonylyǵymen, qorytyp aıtar bolsaq, jazýshylyq ar-isine adaldyǵymen álgindeı ádepsizderge jasaǵan qoqan-loqysy sekildi. Onyń mundaı qasıetin tek ádebı orta sezip-bilip júrgen joq, eń áspetterligi sol, oqyrmandary da ańysyn ańdap, jasyq pen jańsaqty dáldikpen ajyratarlyq dárejege kóterilgen. Mine, J. Dáýrenbekovtiń qumardan shyǵaratyn ózindik márt minezi osy bolsa kerek. Sapalyq satylary sátti sanamalanyp, sanaýly sýretkerlerdiń qataryna qosypty. Onyń qoltańbasyn jazbaı taný – tamyry bólek týyndylarynyń baǵy ashylǵandyǵynyń aıshyqty belgisine laıyq.
Bir shyǵarmasymen-aq tarıhta qalǵan qalamgerlerdiń taǵdyr-talaıyna tańdaı qaǵatynymyz bar. Baǵalaý básin osymen asqaqtatqymyz kelgendikten shyǵar. Asyly, pálsápalyq negizden (árıne, sannyń sapaǵa ulasýy) alshaq ketýdiń ashynysqa uryndyrary mezgelgendikten, bul tujyrymnyń upaıy udaıy túgeldene bermesi taǵy anyq qoı. Degenmen de, bes saýsaqtyń birdeı bolmaıtyny sekildi, jazýshy baqytyn jalǵyz shyǵarmasy-aq shyǵandatyp jiberetinine mysal kóp. «Abaı joly» desek, Áýezov turatyny aqıqat! «Bizdiń Botakóz ben Sábıtti aıtam» dep bastaýshy edi áńgimesin bir ádebıetshil qarııa. Ne ersiligi bar? Roman («Botakóz») men avtordyń (S.Muqanov) toǵysqan taǵdyrlary máńgilikke ajyraǵysyz bop ketkendeı ǵoı. Sol sııaqty...
Iá, bul jolǵy jańalyǵymyzǵa Jaqaý qalaı qarar eken? Onyń tól týyndysy «Kóktemir» hıkaıasyn Dáýrenbekovtiń búgingi beımaza, túbi dúbirleıtin dáýrenine telip jibersek, tushynys bol ar ma, sirá? Avtormen qosa oqyrmandardyń da meımildegen qýanyshtan shekesi qyzǵaly tur-aý! Mundaı pikir tegin aıtylmasy haq. Myńdaǵan oqyrmannyń oıy osyndaı arnaǵa quıylsa, ádildik tolqynyn týlatqan tasqynǵa qarsy avtordyń qandaı qarsy qaýqary qalmaqshy? Álsizdiginen emes, áldiliginen-aq moıynusynar edi-aý! Kitap jazylyp bitkenshe avtor ıe, al oqyrman qolyna tıgen soń kesimdi sóz solarda ekeni taǵy aıan! Demek, Dáýrenbekov «dármensiz» kúıde qala bermekshi... Bir mysaly – ádebıettiń osy áńgimesi ǵoı...
Ázirge tórt tomdyq tańdamaly shyǵarmalarynyń birinshi kitabyna engen «Kóktemir» hıkaıasynyń sońǵy betin japqan oqyrman keýdesin kerip, «Kóktemir! Kóktemir! Kóktemir!» deıdi jaýyngerlik aıbatty rýhtan aıyǵa almaı alaburtyp. Oqyrmannyń shynaıy otansúıgishtik sezimine ne jetedi! Eldik tutastyq jolynda kúresken, jurtyn jaýdan qorǵap, qol bastaǵan názik jan Sapýra hanymnyń halyq aldyndaǵy bedel-abyroıy teńdessiz asqaq! Sapýra-Kóktemir atanyp, tótennen tıgen joıqyn shabýyldyń kúıretken soqqysyna tótep berip, aıla-tásilmen, aq bilektiń kúshimen, júrekjutqan keıpimen qarsylastaryn zárezap qyp, oraıly tusynda qudiretti bir tylsymmen-aq qımyldaryn matap-baılap tastaıdy! Kóripkeldigi men kónterliligi kókten sorǵalaǵan jasynnan beter janyn qaqyratady jaýynyń. Jáne de búkil oırandy is-áreketin jaýtańdaǵan halqynyń qasyq qanyn az shyǵynmen, azapsyz aıaqtaýǵa májbúrlenip júredi. Soǵan laıyq aqyl, parasat, danagóılik minez tanytyp, keıbir tusta ádeıi jaýdan syrǵaqsyp, túpki maqsatyn ditteıdi. Qolbasylyq – aldy-artyn sholýsyz andaǵaı shabysty, berekesiz, birbetkeı, kózsiz tasyr-tusyr emestigin dáleldep-aq baǵady. Jeńisten soń jeńistiń syry sonda eken!.. Osyndaı eldik muratty jolda Ol – Sapýra ańyzdyq beınege de aınalyp ketedi. Ánekeı, halqy qanaǵatpen esimin ardaqtap, daralaǵan daraboz tulǵa – Sapýra-Kóktemir sol! Kóksaýytty, qynaıbeli nebir qaqtyǵysta úzilmeı, atpal azamattaı elin, jerin qorǵaýda aqylyna qımyly saı bebeýletken tosyn beıneń sol, kekti kelinshek – Kóktemir! «Kóktemirdiń arýaǵy bar eken, kún kúrkiregenin qarasaıshy! Aldyńnan kúniń kúrkirese, artyńnan eliń dúrkirer! Jolyń oń bolsyn, Kóktemir! Qolyń myń bolsyn, Kóktemir!»– dep el babasynan bata alyp joryqqa attanǵan Kóktemirdiń ekpininen daýyl turǵandaı eken. Úmit shoǵy mazdapty. Kóksaýytty qalqany bar ekenin medet etken qalyń eli buǵan deıin qanshama qaıǵy jutsa da qorǵanyna aınalar názik jaratylysty janǵa aq jol, onyń qalyń qolyna qýat tiledi.
Tarıh súrleýinen sýyrtpaqtasaq, 1775 jyldyń qańtarynda Pýgachev óltirildi. Biraq Qazaqstandaǵy kóterilis odan soń da jalǵasa berdi. Qazaq dalasynda onyń eń sońǵy jańǵyryǵy «Kózge kórinbeıtin adam» degen ataýynyń bas kóterýi bolǵan edi.
Alǵash ret «Kózge kórinbeıtin adam» týraly habar 1775 jyldyń qyrkúıeginde paıda bolypty. Qazaqtardyń arasynda eshkim kórmese de, biraq onyń daýysyn estigen bir adam paıda bolady. «Kózge kórinbeıtin adam» halyq arasynan shyqqan qarapaıym áıeldiń úıinde turady eken degen ańyz tarap ketti. Patsha tyńshylarynyń anyqtaǵanyndaı, «Kózge kórinbeıtin adam» ishinen sóıleı alatyn qabiletke ıe, osy áıeldiń ózi bolyp shyqqan. Biraq qazaqtardyń ishinen osy áıeldiń naǵyz róli týraly eshkim de bilmeıtin edi. «Kózge kórinbeıtin adam» orta júzde bas kótergen bolatyn, biraq ol qurǵan halyqtyq qozǵalys negizinen Kishi júzdiń Tama men Tabyn rýlarynyń arasynda damydy.
«Kózge kórinbeıtin adam» halyqtyń qasiretin jeńildete alatyn «gosýdardiń» (Pýgachevtiń) mańyna toptasýǵa shaqyrady.
«Qazaq eliniń tarıhy» atty eńbekte (1943 jylǵy basylym, Almaty, 2012 j. 267 bet): «Kózge kórinbeıtin adamnyń» júrgizgen úgit jumystary halyq buqarasy arasynda zor tabysqa jetti. Oǵan syılyqtar aǵylyp, onyń qasyna eki myńdaı jigit toptasty. Tolqýlar Tabyn men Tama rýlarymen shektelip qana qoıǵan joq. Sultandar, olardyń ishinde Dosáli de bar, «Kózge kórinbeıtin adamdy» ustap alý úshin qarýly otrıadtar jiberdi. Degenmen, ol áıel Oıyl ózeniniń arǵy jaǵyna tyǵylyp qaldy. 1776 jyldan bastap ol áıel týraly málimetter taraýyn toqtatty». Mine, osy tarıhı shyndyqtyń aıasynda órbigen halyqtyq tolqýlardyń keıbir sátterin «Kóktemir» hıkaıasy