Mal sharýashylyǵyna mańyz berilmeı otyr

Eger barlyq qurylymdardy egin egýmen birge, mal sharýa­shy­lyǵyn óristetýge jumyldyrsa, et pen sút mol bolyp, aýyldyń eńsesi kóterilip qalmaı ma? Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan qanshama adamǵa jumys bolar edi. Turaqty tabys taýyp otyrsa, ókpe-naz da aıtylmaıdy. Bul ári-beriden soń Alashtyń altyn besigi – aýyldy saqtap qalatyn ıgilikti sharýaǵa aınalary sózsiz. Tek bir áttegen-aıy, jerdiń ıgiligin kórip otyrǵandar malymyzdy baǵyp, el de bizdiń ońynan turǵan isimizdiń ıgiligin kórsin deıtin nıet bolmaı tur. Sondyqtan sharýasy shalqyǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn egin egýmen birge, mal baqtyrýǵa yntalandyrý da qajet.

Al mal baǵýǵa múmkindik mol. Aqmola oblysynda túgin tart­sań maıy shyǵatyn myńdaǵan gek­tar jaıylymdyq jer týsyrap bos jatyr. Mal azyǵyn daıyn­daıtyn shabyndyq jer de bar. Máselen, oblystyń jer aýmaǵy 14,6 mıllıon gektardy quraıdy. Onyń ishinde aýyl sharýa­shylyǵy jerleri 10 mıllıon 782 myń gektarǵa nemese bar­lyq jerdiń 74 paıyzyna teń. Mu­nyń 5,7 mıllıon gektary egis­tik, 4,5 mıllıon gektary jaıy­lymdyq jerler.

Sońǵy ýaqytta aýyl sharýa­shy­lyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný maqsatynda túgendeý ju­mystary júrgizilýde. Osy istiń qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 1 mıllıon 110 myń gektar jerdiń paı­dalanylmaı, bos jatqany anyqtalyp otyr. Osy jerde tórt túliktiń qanshasyn baǵýǵa bolar edi?

– Aýyldyń eńsesin kóteretin jalǵyz jol, meılinshe iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn mal baǵýǵa mindetteý, – deı­di Zerendi aýdanynyń turǵy­ny Qasym Ahmetov, – keshegi keńes zamanynda aýyl sharýashy­ly­ǵynyń eki salasy qatar damydy. Sol arqyly jumys qaınap jatatyn. Bos otyrǵan eshkim bolmady. Qazir egin sharýashylyǵymen aınaly­satyndar aýylǵa kóktemde bir, kúzde bir keledi. Qalǵan ýa­qytta eshkimmen sharýasy joq. Árıne qolynan kelgen aza­mat­tardyń jumys istep, tabys tap­qanyna eshkimniń qarsylyǵy joq. Degenmen, egin alqaptary bó­lingen kezde bul sharýashy­lyq­tarǵa tıisinshe jaıylymdyq, shabyndyq jer de bólinedi.

Jer ıesi bolyp sanal­ǵany­men, mal baqpaǵan soń jer­­gilikti turǵyndarǵa kók tıyn paıda­sy joq. Eger mal ustasa, aýylda eki qolyn qýsyryp otyr­ǵan adamdar bireýi malshy, bireýi saýynshy bolyp turaqty tabys tabar edi. Jumys bar jerden kim kóshsin.

О́kinishtisi, aýyl sharýa­shy­lyǵy qurylymdary beıneti kóp mal sharýashylyǵymen aı­na­lysýǵa qulyqsyz. Sonyń kesi­rinen qanshama jer kádege as­paı jatyr? Osy arada buǵan deıin eshkimniń 613 myń gektar egis­tik alqappen, 490,2 myń gektar jaıylymdyq jermen jumysy bolmaǵanyn aıta ketýge tıistimiz.

– Shyntýaıtynda, shaǵyn sharýa qojalyqtary egin egýge yntaly, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bas­shysynyń mindetin atqarýshy Dımash Talasbaev, – bul jerde qolbaılaý bolyp otyrǵan másele – olardyń qolynda qarjynyń joqtyǵy. Máselen, taýarly sút fermasyn uıymdastyrý úshin mal satyp alýmen qatar, qorasy, sa­ýyn apparattary tárizdi kóp­tegen qajettilik bar. Bul qomaq­ty qarajatty qajet etedi. Sharýa qojalyqtarynyń bankter­den nesıe alýy úshin qoıatyn kepil­dikteri bolmaı otyr. Mine, osyndaı tyǵyryqqa tirelýdiń sal­da­ry­nan mal sharýashylyǵyn da­my­týda ishinara qolbaılaý bar.

Basshynyń aıtyp otyrǵa­ny – shaǵyn sharýa qojalyqtary tóńi­regindegi ýáj. Al jyl saıyn myń­­daǵan gektar jerge dándi da­qyl­dar tuqymyn egip, táp-táýir tabys taýyp otyrǵan iri sharýa qo­ja­lyq­tarynyń múmkindikteri bar. Biraq mal baqqannan egin ekken áldeqaıda jeńilirek.

– Bizdiń jaqta qys uzaq. Ásirese qara mal alty aı boıy qolǵa qaraıdy. Qanshama mal azyǵyn daıyndaý qajet, – deıdi atbasarlyq Altaı Qonysbaev,–bálkim mal ustaýǵa enjarlyq tanytý osyndaı qıyndyqtardan týyndap otyrǵan shyǵar. Osy máselege meılinshe mán berilse, aýyl sharýashylyǵy ónimderi básekelestik zańyna oraı qym­battamas edi. О́ıtkeni alýshydan satýshy kóp bolady ǵoı. Baıyptap qarasańyz, jerdiń bos jatqany kimge paıdaly. О́zi­mizdiń bar múmkindigimizdi paıdalana almaı otyrmyz ǵoı.

Osy taqyrypty zerdeleseńiz, ekiushty oıǵa qalaryńyz anyq. Máselen, qııandaǵy shoq jul­dyz­daı shaǵyn aýyldardyń jerleri bos jatsa, iri eldi mekenderdiń mańaıynda qoldaryndaǵy birer maldy baǵýǵa toqymdaı jer taba almaı otyrǵandar az emes.

– El eńbek etýden qol úzip qalǵan. Umtylǵanmen, jaıy­lym­dyq, shabyndyq jerdiń joq­ty­ǵynan bir qolyn eki ete almaı otyr, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qulan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qulan Bolatov, – egin de egip, mal da baǵyp kórdik. Qazir el ishinde otyrsaq ta, belin býyp mal baǵamyn dep umtylyp otyrǵan adam taba almaısyń. Malshy túgil mehanızator da joq. Qatarynan úsh jyl boıy naýqandyq jumys kezinde mehanızatorlardy kórshiles oblystan at-túıedeı qalap ákelip otyrmyz. Árıne eki salanyń tizginin teń ustaǵan jaqsy. Máselen, egin nashar shyqsa, maldan túsken tabys jyr­ty­ǵymyzdy jamar edi. Biraq soǵan múmkindik joq. Mal baǵatyn, mal azyǵyn daıyndaıtyn jerdiń bári alpaýyt­tardyń qolynda. Olar shóbin shappaq túgili bir qarys jerine tabanyńdy tıgizbeıdi.

Aqmola oblysy – Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamta­masyz etý beldeýindegi biregeı oblys. Azyq-túliktiń jumyrtqa, un tárizdi túrleri mol bolǵanymen, et jáne sút ónimderimen qamtýda olqylyq bar. Máselen, sút ónim­derimen qamtamasyz etý kólemi byltyr­ǵy  11 aı­dyń ishinde 34 paıyzdy ǵana qamtyǵan. Ras, talpynys bar. 107,5 myń tonna sút ónimderi as­tananyń saýda núktelerine jet­kizilgen. Áıtse de azdyq etedi. Tabıǵı súttiń esesine asta­na­nyń saýda sórelerinde qurǵaq sútten jasalǵan ónimder syńsyp tur. Joǵarydaǵy biz aıtqan oıdy damytsaq, jergilikti tabıǵı ónim shetten keletin sút ónimderi­men qatar qurǵaq sútten jasal­ǵan taǵamdardy yǵystyryp, báseke­lestiktiń básin arttyra túser edi.

Dastarqannyń berekesin keltiretin et pen sút qana emes, kókónis te qajet. Selınograd aýdanyndaǵy «Grın star», Ar­shaly aýdanyndaǵy «Eńbek-1», Shortandy aýdanyndaǵy «Tabı­ǵat TR» tárizdi jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikteri bir myń­nan astam sýarmaly jerlerdi ıgerip, qyzylsha, qyryqqabat, sábiz, kartop ósirip jatqanymen, azyq-túlik beldeýiniń kókóniske suranysyn 30 paıyzǵa ǵana óteı alyp otyrmyz. Osy oraıda taǵy da týsyrap bos jatqan jer týraly qadap aıtýǵa týra keledi. Kókónis ósirýge qolaıly sýly, nýly jer Aqmola oblysynda az emes. Biraq sonyń basym bóligi ne ózderi ekpeıtin, ne ózgege ekkizbeıtin jer ıelenýshileriniń qolynda.

Sózimizdi túıindeı kele, máse­leniń mánisin indetip, usy­ny­symyzdy da aıtalyq. Eń aldymen egin egetin aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdaryna mal baǵý da arnaıy zań arqyly mindettelse.

Aqmola oblysy