Byltyr elimizde 90 mln tonnadan astam munaı óndirildi. Jyldyq IJО́-niń 17 paıyzǵa jýyǵy osy salanyń úlesinde. Otandyq munaı-gaz sektorynyń áleýmettik hám ekonomıkalyq mańyzy zor tarmaǵy – servıs salasy. Onda qyzmet atqaratyn adam sany da kóp, túsetin salyq ta komaqty. Qazaqstan munaı-servıstik kompanııalary qaýymdastyǵynyń basshysy Rashıd Jaqsylyqovpen salaǵa qatysty áńgimelesken edik.
– Munaı servıstik kompanııalarda qazaqstandyqtardyń úlesi az degendi jıi estımiz...
– Bul sala ártúrli segmentke bólinedi. Statıstıka boıynsha, qurylys salasyndaǵy úles – 65 paıyz, tasymaldaýda – 18 paıyz, tamaq, jatyn orynmen qamtý – 90, jobalaý jaǵynda – 50 paıyz. Biraq bul statıstıkaǵa kúmánmen qaraımyn. Aıtalyq jobalaý segmenti 5 satydan turady. Sonyń sońǵy satysy ǵana Qazaqstanda daıyndalady. Bizdiń usynysymyz boıynsha Memleket basshysy byltyr 5 qyrkúıek kúni Atyraýǵa barǵan saparynda munaı-gaz salasynda jobalaýǵa qatysty jumystardyń bári Qazaqstanda oryndalýy tıis degen talap qoıdy.
Jobalaý salasynda usaq jáne iri kompanııalarymyz bar. Ortańǵy top joq. Sheteldikter tek iri kompanııalarmen ǵana áriptes bolýǵa tyrysady. Al orta kompanııalar qaltarysta qala beredi. Munaı-gaz salasynda orta tap qalyptasý úshin jobalaýdyń 5 satysy da Qazaqstanda ótý kerek. Biz ondaı deńgeıge kóterile almaı jatyrmyz.
Sheteldik kompanııalar shıkizatqa baı elderde óz memleketiniń menshigin kóbeıtýdi armandaıdy. Bul barlyq el júrip ótken tájirıbe. Munaı-gaz salasy sóz bolsa, bizdi arab elderimen salystyrady. Al sol arab elderinde alǵash ınvestorlar kelgen kezde munaı-gaz salasyndaǵy arabtardyń úlesi 5 paıyz bolatyn. Qazir 95 paıyzǵa jetkizdi. Oǵan biraz ýaqyt qajet boldy.
Birqatar ınvestor kompanııalar taıaý bolashaqta Qazaqstannan ketýge daıyndalyp jatqanyn da aıta keteıik. Olar 2019 jyldyń basynda Qazaqstandaǵy jobalarǵa qatyspaıtynyn, bizdiń el jemqorlyqqa beıim elderdiń qatarynda ekenin aıtty. Investorlardyń mundaı máseleni ashyq aıtýy emes, tipti oıǵa alýynyń ózi bizge abyroı ápermeıdi. Úkimet budan qandaı sabaq alǵanyn, qandaı ustanymda ekenin bilmeımin. Úkimettiń únsizdiginiń bir ushy 1990-jyldardaǵy sheteldik ınvestorlarmen kelisimsharttar sebep boldy ma dep oılaımyn. Sebebi biz olarǵa alǵash kelgen boıda iri jobalardy senip tapsyrdyq. Quny júzdegen mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan jobalardyń dámi tańdaıynda qalǵan kompanııalar 5-6 mlrd turatyn jobaǵa qanaǵattanbaı otyr. 1990 jyldary bizge ekonomıkany otaldyryp jiberý úshin ınvestorlardyń talabyna saýdalaspaı kelistik. Qazir qazaq Úkimeti men ınvestorlar arasynda iri saýda nemese kelisimder oıyny qaıta júrip jatyr. Qazaq Úkimetine memlekettiń múddesi, ulttyń múddesine moıyn buratyn kez keldi. Buryn maman daıyn bolmady, naryqtyń tilin de, mádenıetin de tereńinen túsine almadyq. 1990-jyldardyń alǵashqy jartysynda bizdiń naryqtyq ekonomıkaǵa degen kózqarasymyz ben mádenıetimiz Qytaıdan ala sómkeni toltyryp taýar alyp kelýmen ǵana shekteldi. Qazaqstanda munaı óndirisine 120 jyldan asty. Degenmen, Máskeýden basqarylǵan jyldardy, Qazaqstannyń munaı-gaz óndirisiniń tarıhy dep qaraýǵa bolmaıdy. 1990-jyldarǵa deıin mamandar Máskeýden jiberildi. Qazaqstanda daıyndalǵan mamandar moıyndalmady. Qazir mamandardy ulttandyrý qajettigi jaıly qazaqstandyq bıznestiń talaby oryndy dep oılaımyn. Qazaq bıznesi munaı-gaz ındýstrııasyn óz qolyna alýy kerek.
Sońǵy 10-15 jylda shıkizattyq sektorda qazaqstandyq úlesti arttyrý máselesi kún tártibinen túsken emes. Úkimettik deńgeıde ótken jıyndarda eski málimetter men eskirgen esepter jıi aıtylady. Biz 15-20 jyl burynǵy jetistikterdi maqtan kórip, sonyń aınalasyn shıyrlaı beremiz. 2020 jylǵa aıaq bastyq. Qazaqstan basqa baǵytta damý kerek.
– Qazaqstandyq kompanııalardyń aıaǵynan turýyna ne kedergi?
– Bir mysal aıtaıyn. Jobalaý jumystaryna qazaqstandyq kompanııalar qatystyrylmaı, jumys syrtta shetelderde daıyndalady. Tipti alda atqarylatyn jumystardyń baǵyty týraly málimetter de qoljetimdi emes, sol sebepti aldaǵy tenderlerge daıyndalyp úlgermeıdi. Al sheteldikter jobalaý jumystaryn jasaǵanda oǵan qandaı kompanııalardyń qatysatynyn aldyn ala ázirlep qoıady. Olardyń arasynda qazaqstandyq kompanııalar joq. Sebebi bizdiń eldiń kompanııalary shetelderde tanymal emes. Iskerlik ortada olar jaıly málimetter az. Álemdik deńgeıdegi tenderlerge qatysý úshin ataǵy soǵan saı sheteldik kompanııalardyń biri kepildik hat berýi kerek. Ondaı kepildikter bizdiń qolymyzda joq.
Taǵy bir kedergi – qarjylyq kepildiktiń jetimsizdigi. Sebebi sheteldik kompanııalardyń tenderleri az degende 500 000 000 dollar deńgeıinde ótedi. Tenderge qatysatyn kompanııa sol somanyń 30 paıyzyn sheteldik «A» deńgeıindegi bankterge kepilge qoıýy kerek. Bizdiń qazaqstandyq bankterdiń birde-biri halyqaralyq deńgeıde moıyndalmaǵan. Qazaqstanda tirkelgen halyqaralyq qarjy ınstıtýttaryn áleýmettik baǵdarlamalardy qarjylandyrý úshin ustap otyrmyz. Qazaqstanda tirkelgen halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń bızneske paıdasy joq.
– Quny mıllıardtarmen baǵalanatyn iri jobany qazaqstandyq ınvestorǵa senip tapsyrdy deıik. Ári qaraı ne bolady? Bul joba tek qazaqstandyq mamandardyń qatystyrylýymen júzege asady dep úmittenýge bola ma?
– Bulaı dep oılaýǵa munaıshy retinde meniń de dátim barmaıdy. Bizdiń de kemshin tustarymyz kóp. Mysaly, sheteldikter jobany alǵan kezde mindetti túrde tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikke basymdyq beredi. Olar úshin adam ómiriniń qaýipsizdigi men qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeý bárinen joǵary turady. Joba barysynda osy eki faktorǵa zııan tıer bolsa, jumysty toqtatady. Bul kózqaras bizdiń bıznes mádenıetimiz ben ustanymymyzǵa áli sińbeı jatyr. Ekinshiden, sheteldik ınvestor úshin tapsyrys bergen adamnyń usynysy – zań. Mysaly, 5 mlrd AQSh dollaryna tapsyrys tústi delik. Sheteldik ınvestor birinshi kezekte tapsyrys berýshiniń qarjysyn únemdeýge tyrysady. Mysaly, qazaqstandyq taraptyń usynysyn qabyldap alǵan sheteldik ınvestor «Sizge myna tusta baǵany durys qoımapty, biz muny sizge únemdeý joly arqyly mynadaı tómen baǵamen usyna alamyz. Nátıjesinde, siz usynǵan 5 mlrd dollardan 1 mlrd dollar únemdeledi» degen usynyspen shyǵady. Bul jerde sheteldik ınvestor tapsyrys berýshiniń qarjysyn únemdeý saıasatyna basymdyq beredi. Al bizdegi jaǵdaı osyǵan kereǵar. Sheteldik ınvestor men ulttyq ınvestordyń arasynda osy tektes aıyrmashylyqtar bar.
Alpaýyt kompanııalardyń tabys formýlasy bızneske adaldyǵymen ólshenedi. Sebebi olar úshin kompanııanyń ataq-abyroıy jeń ushynan jalǵasatyn kelisimsharttardan joǵary. Ár kompanııanyń otbasylyq qundylyǵy degen bolady. Adaldyǵy men qabiletin dáleldep tursa esikti kúzetip turǵan kúzetshisiniń múddesin de eskeredi.
– 1990-jyldardaǵy kelisimsharttar uzaq merzimge jasaldy. Sol qujattardaǵy kelisimsharttardy birjaqty, mysaly Qazaqstan jaǵynan toqtatý múmkindigi qarastyrylǵan ba?
– Qazir úzip tastasaq, bizdi álem ınvestısııaǵa turaqsyz el dep tanyp, halyqaralyq deńgeıdegi sottarmen-aq tunshyqtyryp tastaıdy. Bizge sońyna deıin kónip, kelisimsharttardy kórsetilgen merzimge deıin jetkizý kerek. Basqa jol joq. Bul da bizdiń bızneske adaldyǵymyzǵa jáne tózimdiligimizge syn bolmaq. Eýropada osydan 4-5 jyl buryn jumys istegen kompanııalardyń qazir jyldy 4-5 mlrd dollar tabyspen aıaqtap júrgenin kórip júrmiz. Sheteldik kompanııalar men bizdiń kompanııanyń quqyǵy teń emes, olardyń jeńildigi kóp. Sebebi 1990-jyldarda sheteldik ınvestorlarǵa «Sen óziń qalaǵan kompanııany bizdiń elge ákelýge quqylysyń. Saǵan usynǵan jeńildikterdi oǵan da usynamyz» dep kelisip qoıǵanbyz. Bolashaqta mundaı qujattarǵa qol qoıylǵan kezde bıznestiń talabyn eskerý kerek. Kórpeni de ózińe kóp tarta berseń, erteń áriptessiz qalasyń. Sondyqtan ınvestordy úrkitip almaýdyń barlyq múmkindigin oılastyrý kerek.
– Jaqynda Ulttyq bankpen jáne ekinshi deńgeıli banktermen jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa, qazaqstandyq munaı servıstik kompanııalarǵa jeńil nesıeler berýi nemese kepildik berýi týraly alǵashqy dıalog ótkizdińizder. Nátıjesi qalaı?
– Qazaqstan bıznesinde erkin jáne jeńil aqsha joq. Bankterge táýeldimiz. Eýropalyq bankterge de shyǵa almaımyz. Qazaqstanda álemdik deńgeıde moıyndalǵan kompanııa joq. Eýropa kompanııalary bankterinen 4 paıyzben nesıe alady, bizdiń kompanııalar nesıeni 27 paıyzben alady. Sol sebepti, ulttyq kompanııalardy jeńil nesıemen qamtamasyz etý Ulttyq banktiń basym baǵyttarynyń biri bolýy kerek. Bul dúnıe júzinde bar tájirıbe. Nátıjesi alda bolýǵa tıis.
– Qazaqstandyq mamandar «Teńiz» jobasynda bas menedjer deńgeıine kóterile almady. Bul másele Memleket basshysynyń nazarynda. Mamandardyń deńgeıin kóterý jaǵy qalaı?
– Mamandar qalyptasyp keledi. О́sim bar. Orta deńgeıdegi mamandar kóp. Biraq joba basqaryp otyrǵan mamandar az. Jaqynda sheteldik kompanııanyń biri qazaq jigitin joba basqarýǵa kóterdi. Bul jigitti kompanııanyń ózi oqytty, ózi kóterdi. Bolashaqta joba menedjeri mektebinen ótken maman úlken kompanııalardy basqara alady. Tek joba menedjerleri emes, iri operator kompanııalardy da qazaq mamandary basqaratyn kez keldi.
– 2008 jylǵy daǵdarystyń tolqynyn umyta qoımadyq. Qazir halyqaralyq naryqta soǵan uqsas qubylý bolýy múmkin be?
– 2008 jyl memleketti munaı-gaz óndirisin basqasha damytýǵa, strategııalyq josparlardy óz múddemizge ıkemdep alýǵa múmkindik bergen edi. Biraq biz odan sabaq ala almadyq. Áli kúnge deıin ınvestorlardyń jeteginde kele jatqan memleketterdiń qatarynan alystaǵan joqpyz. Sol jyldary «daǵdarystyń bizge áseri az boldy» degen pikirler aıtylyp júr. Men onymen kelispeımin. Daǵdarystan eń aldymen otandyq bıznes zardap shekti, ınvestorlar men transulttyq kompanııalarǵa áseri az boldy. Bizge daǵdarys eki jaǵynan keldi. Birinshi – munaı arzandady, ekinshiden teńge qunsyzdanyp ketti. Kúni búginge deıin 2008 jylǵa deıingi baǵamen jumys istep kele jatqan kompanııalar bar. Degenmen, qazirgi álemdik shıkizat naryǵynda ondaı jaǵdaı qaıtalana qoımaýǵa tıis.
– Qytaıda, AQSh-ta munaı-gaz salasynda barlanýǵa ruqsat bermeıtin, bolashaqtyń enshisi dep kózin bitep tastaǵan ken oryndary bar eken. Erteń keler urpaq aldynda «senderdi keledi dep kóp kúttik, kelmegen soń jep qoıdyq» dep uıalyp qalmaımyz ba?
– Bizdiń tolqyn táýelsizdik tarıhynda «meshkeı» urpaq bolyp qalatyn shyǵar. Biraq kóńildi jubatatyn jaıt – munaıǵa degen suranys erteń dál búgingideı bola ma degen másele. Álemde sıntetıkalyq munaımen-aq kún kórip, esebin aıyryp otyrǵan elder bar. Erteń munaıdy yǵystyryp shyǵaratyn ónim túri paıda bolady. Ol – aqıqat, zańdylyq. Dál qazirgi ólshemmen qaraǵanda paıda bizdiń jaqta emes, ony moıyndaýymyz kerek. Sondyqtan túbinde adamzatqa qajeti bolmaı qalatyn ónimniń paıdasyn qazir molynan kórgenimiz jón shyǵar. Iá, osy ýaqytqa deıin jetken jetistikterimiz bar, biraq oǵan marqaıyp, arqany keńge salýdyń qajeti joq. Alda alar belesterimiz odan da artylyp jatyr, soǵan jetýdiń qamyn oılaýymyz kerek.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY