Dombyra – dala shejiresi

Osy bir qozyquıryq aspapta halqymyzdyń ushy-qıyryna je­tý úshin ushqan qustyń qanaty talatyn jazıraly keń dalamyzdyń, onyń taý-tasynyń, aıdyn shalqar kól­deriniń qanshama tarıhy, muńy, jumbaq syrlary tunyp jatyr eken deseńizshi. Eki ishekti qońyr ún­di dombyra, búkil bir halyqtyń tir­shilik bolmysyn kóz aldyna jaıyp salady. Kıeli egiz ishek – eki dúnıe fılosofııasy. Bu dúnıe men o dúnıe, shattyq, qýanysh pen muń, jaqsylyq pen jamandyq, sulýlyq pen suryqsyzdyq, aspan men jer, kún men tún, aq pen qara... Onyń ár­bir úninen  shejire-tarıhtyń baǵ­zy zamandardan saqtalyp bizge jet­ken kóne sarynyn estımin, bú­kil bir ulttyń, halyqtyń osynsha­ma baǵa jetpes mol murasyn shashaý shyǵarmaı araǵa myńdaǵan jyl­dar salyp bizge jetkizgen, se­niń jumbaq qandaı qudiretiń bar bol­­dy eken, dombyra! Tarıhtyń qı­ly kezeńderinen, kóne zamandardan aman-saý búginge jetken, dombyra. Sen árbir Alash azamaty úshin qadirli, qasıetti, kıelisiń. Seni qolyna alǵan árbir qazaq óziniń ótkenimen syrlasady, muńdasady, bolmysyn tanıdy, rýhtanyp, namysyn janıdy, ózin tereńirek túsinedi. Qazaq  shańyraǵynyń qaq tórinde ilýli turǵan dombyra, bul ári-beriden soń,  ulttyq bolmys.

Mine, dál osylaı!Qazaqty ta­nı­­myn deseń, eń aldymen dombyra únine qulaq túr. Ataqty dáýlesker kúıshi nemese dombyra áýezimen tamyljytyp án salatyn tamasha ónerpaz bolmasań da, tórde ilýli turǵan dombyrany jáılap qolǵa alyp, saýsaqtaryńnyń ushymen shertip, perne býyndaryn basqan saıyn jańa bir áýez estiledi, sony bir syrlaryn ashady,  janyńdy ter­beıdi, kóńil kúıińdi kóterip, hosh etedi. Qulaǵyńda bir jaǵymdy áýez paıda bolady. Eń keremeti, keý­deńde asqaq bir kúsh-jiger, qul­shynys, ómirge degen ińkár qush­tarlyq, týǵan elińe, jerińe, ul­tyńa, mynaý ǵajaıyp syrly álemge degen sheksiz mahabbat sezimi paıda bolady. Boıyń keremet bir jeńildep, myna dúnıege shyr etip jańa túsken sábıdeı, jan­ dúnıeńniń ǵajaıyp bir tazarýyn, muńnan arylýyn baıqaısyń. Osy bir ultymyzdyń – kóne ishekti as­pabynyń shyǵý tarıhy men ol jaı­ly, erte kezderden saq­talyp, búginge jetken  talaı-talaı qyzyqty ápsana, ańyz-áńgimeler jetip-artylady. Sonyń biri bylaı deıdi...

Erte, erte, ertede... Bir hannyń aı dese aýzy, kún dese kózi bar, úrip aýyzǵa salǵandaı boıjetken qy­zy bolady. Sol qyzy, kedeıdiń bir jigitin súıip, sodan júkti bolyp qalady. Han bolsa, qyzyn kedeı jigitke bergendi ar sanap, oǵan qosylýyna úzildi-kesildi qarsy bolady. Aıy-kúni jetken boıjetken, toǵyz aı, toǵyz kún degende bir ul, bir qyz tabady. Han mystan kempirdi astyrtyn tez arada ózine shaqyrtyp alyp, el bi­lip qulaqtanbaı turǵanda dúnıe esigin jańa ǵana ashqan sábılerdi kóz kórmes, qulaq estimes, aıaq jetpes jerge aparyp tasta dep ámir beredi. Ol tilegi oryndalady. Kúnderdiń kúninde, qatal ákeniń sheshimine qarsy kele almaǵan qyzy «tar qursaǵyn keńitken, tas emshegin jibitken» tula boıy tuńǵyshy – eki qulynyn saǵynyp, aqyrynda olardy qaıtkende izdep tabýǵa bekinip, jaıaý-jalpylap jolǵa shyǵady.  Kún júredi, tún jú­redi. Kún artynan kún ótip, tún artynan tún ótip, ábden sharshap, aýzy keýip, qatalap kele jatqanda, japan túzde qýaryp óspeı qalǵan bıik aǵashty kórip, sol jerge kelip otyryp, onyń túbine basyn súıep jatyp, uıyqtap ketedi. Qansha ýaqyt ótkeni belgisiz. Uzaq uıyqtaıdy. О́ńi-túsi ekeni beımálim,  qulaǵyna bir ún alystan ta­lyp jetedi. Kele-kele álgi ún  tu­synan anyq estiledi. Kózin ashyp biraz jatady. Joq, alystan emes, dál qasynan shyqqandaı. Bul ne, qaıdan jetip jatyr, neǵylǵan ún, muńly-zarly. Denesin shymyrlatyp, bir ózgeshe kúıge túsiredi. Jeldiń soǵysy sál kúsheıse, álgi daýys ta qattyraq shyǵady. Meıi­rin qandyryp baýyryna basa almaǵan, qos qulynyna degen saǵynyshyn kúsheıtip, kóńilin odan saıyn muń basady. Ornynan turyp, aǵashtyń ushar basyna qa­raıdy. Joǵarydan tómen qa­rata eki ishek ilinip qalǵan. Sol ishek­ter jelmen terbelip, dybys shyǵarady eken. Oılanyp biraz otyryp, taǵy dem aldy. Sodan keıin, qýaryp qalǵan qýys aǵashty qolyna alyp, ishin úńgip, aǵashty jonyp moıyn shyǵarady, oǵan eki qulaq jasaıdy. Aǵashqa ilinip turǵan bıiktegi eki ishekti tómen qaraı ózine tartyp alyp, onyń birin ústińgi, al ekinshisin tómengi ishek etip taǵyp, tartyp kóredi. Bos­taý buralǵan joǵarǵy ishek – muń­ly ún shyǵarady. Qattylaý buralǵan tómengi ishekten zarly ún estiledi. Tartqan saıyn júıkesin bosatyp, alpys eki tamyryn ıdirip,  eljiretip, eki qulyny kóz aldyna kelip, ketpeı qoıady. Osylaı, muńly, sherli áýen qushaǵynda kóp otyrǵan ana, bostaý buralǵan ústińgi ishekke – Muńlyq, al astyńǵy – qattyraq tartylǵan ekinshi ishekke – Zarlyq dep at qoıady.

Sóıtse, hannyń ámirin oryn­daǵan mystan kempir, jazyqsyz beı­kúná egiz sábıdi qulan jort­pas qý mekendegi, japan túz­de ósken jalǵyz túp osy bıik aǵash­tyń ushar basyna shyǵaryp, birin shyǵysqa, birin batysqa qaratyp ilip ketken ǵoı. Jylaı-jylaı kózderinen aqqan jastan álgi aǵash ta qýaryp solyp, sozylyp aǵashqa ilingen ishekter ǵana qalǵan. Mine, dombyranyń shyǵý, jasalý tarıhyna jeteleıtin bir ańyz-derek osylaı syr shertedi.

Bir derekte úsh myń, al bir derek kózderinde bes myń jyldyq tarıhy bar dep júrgen, kónekóz qasıetti dombyra tarıhy jaıly syr men jyr bir munymen ǵana bitpeıdi. Áýelde dombyra úsh ishek­ti, biteý bolǵan desedi. Onyń úsh ishe­giniń bireýiniń taǵylmaýy men dom­byra shanaǵynyń betindegi tesiktiń paıda bolýy myna bir ańyzben baılanystyrylady.

Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy birde ańǵa shyǵyp, qulan atý­ǵa ketkennen qaıtyp oralmaı qalady. Bir kún, eki kún ótedi. Odan da kóp kún ótedi. Han bolsa, ba­lasynyń tiri emes, opat bol­ǵa­nyn júregimen sezedi. Biraq ja­manat habardy estigisi kelmegen han, kimde-kim meniń ulymnyń sýyq habaryn jetkizse, sonyń kó­meıine qoǵasyn eritip quıamyn dep jar salǵannan keıin, halyq jamanatty bilse de, han aldyna kelip, qazany eshkim de batyly baryp estirte  almaıdy.

Sodan bir kúni, álgi habardy estip, bir dombyrashy han sa­­raıy­nyń aldyna kelip, oǵan kirmekshi bolǵanymen, kúzetshiler qaqpadan ishke engizbeıdi. Qaq­panyń syrtyna otyryp alyp, dombyrasyn tarta beredi. Dom­byra únin han da estıdi. Bul kim, qaıdan kelgen, neǵylǵan adam, sharýasy bolsa maǵan sha­qyryńdar, dep han ámir beredi. Han aldyna kelgen dombyrashydan jón suraǵanda, ol úndemesten dom­byraǵa erik beredi. Dombyra daýysy maıdaqońyr únmen bastalyp, jaımashýaq ómirdi kóz aldyna elestetedi. Oqı­ǵa qoıýlanyp, muńdy-qaıǵyly áýezge aýysyp, bir álemtapyryq sumdyq oqıǵa bastalady. Osy kezde, ulynyń ólgenin bilip, aqyryp qalyp, dombyrashyny toqtatqan qatýly han: – Mynanyń kómeıine ystyq qorǵasyn ákelip quıyńdar, – dep ámir beredi. – Ony aıtqan men emes, myna qara dombyra, han ıem, – deıdi kúıshi. Endeshe dom­byranyń kómeıine quıyńdar. Ýázirleri shómishpen, ystyq qor­ǵasyn ákelip, onyń shanaǵyna quı­ǵanda, úsh ishektiń bireýi tyrs etip úzilip ketip, biteý bette oıyq tesik paıda bolady.

Osy oqıǵamen baılanysty taǵy bir ańyz bylaısha tar­qatylady. Shyńǵys han­nyń úlken uly Joshynyń óli­min estirtken dom­byrashyny aıdahardyń ini­niń aýzyna apartyp tastatady. Dombyradan tógilgen kúı úniniń áserimen balqyǵan aıdahar, ábden rıza bolyp, ininiń tereń túkpirinen attyń basyndaı altyn ákelip be­rip, kúıshi aman qalady... Mine dombyra úniniń, kúıdiń qudireti. Onyń tylsym kúshi.

Sóıtken, qazaqtyń qońyr únin­deı dombyra kesheden búginge je­tip, búginnen bolashaqqa jol tartyp barady. Oǵan dálel, qazaqta 5 myńdaı kúı bar desek, kúni keshe ǵana «Qazaqtyń 1000 kúıiniń» ja­ryq kórýi, keshegi ótken kúı kemeńgeri Tát­timbet Reseı Patshasyn qara dom­byranyń qu­diretti únimen baýrap, rıza etip, onyń qolynan kúmis medal alyp, ultymyzdyń ishekti aspabynyń atyn áıgilep aspanǵa bir-aq shyǵarsa,  búginde dombyra óziniń qudiretti  daýysymen álemdi sharlap, jaǵymdy áýe­nimen talaı halyqtyń júregin jaýlap aldy.

1995 jyldan dúnıe júzi­niń barlyq aımaǵynda Qur­manǵazynyń «Saryarqa» kúıi orkestrdiń oryndaýynda turaq­ty berilip turý quqyǵyn jeńip alǵanyn bireý bilse,  bireý bil­meýi múmkin. Ár jyl­dar ishinde Amerıkanyń «Kor­negı Holl», «Kennedı sentr», Rımniń «Aýdı­torım», Berlınniń «Berlın Haýs», Parıjdiń «IýNESKO zaly», Máskeýdiń «Sez­der sa­raıy», «Úlken teatry», P.Chaıkov­skıı atyndaǵy konsert zaly, Beıjiń men Shanhaıdyń konsert zaldary ǵajaıyp kúıdiń qudiretimen talaı márte dúr sil­kinip, qudiretti áýenge bas ıgenin eske túsiretin bolsaq, ǵa­jaıyp kúı qanaty álemge tanyldy dep keý­demizdi qýanysh kernep, maq­tanysh­pen aıta alamyz.

О́nertanýshy professor Aıt­jan Toqtaǵan: «Bir jy­ly Ita­lııada bolǵanymda, dombyranyń únin estigen bir ǵalym: «Bizde de osyndaı aspap boldy ǵoı, jo­ǵaltyp aldyq», dep shynaıy qı­nalysyn bildirdi. Kóńili tolqyp, kózine jas irkilgendeı boldy», dep jazady.

1990 jyly óner saparymen Japonııa men Amerıkada bol­ǵanyn, olardyń asa qurmetpen  qa­byldap, oryndarynan tik turyp, keremet yqylaspen tyńdaǵanyn aıtady.

«Skıfter jylqynyń kisine­genin kúıdiń kúmbirine teńeıdi», deıdi Gomer, «Ǵundar árbir atar tańdy jańa kúı  shyǵaryp qarsy ala­dy», deıdi Kvınt Kýrsıı Rýf (b.z.d. I ǵ.), «Túrkiler arasynda jyl boıy shyǵarylǵan kúılerdiń ishi­nen Ulystyń uly kúni toǵyz kúı tańdalyp alynatyn bolǵan», deıdi Abdýlqadyr Maraǵı (HVI-HV ǵ.).

Árıne, kúı men dombyra egiz. Dombyra barda – kúı, kúı barda – dombyra bar. Al jer betinde qazaq degen ult barda – qa­sıetti, kıeli úkili dombyra da, san ǵasyrlardyń kýási – baǵa jetpes mol muramyz – kúı de, máńgilik ja­saı bermek.

Dombyra – qazaqtyń jany, bol­mysy, ulttyq yrǵaǵy. Onyń joǵalýy, óshýi, umytylýy áste múmkin emes. «Ulytaý» tobynyń oryndaýyndaǵy qazaq kúıiniń ǵajaıyp únin estigen eýropa jur­tynyń Uly dalanyń aspaby men ónerin ulyqtaı qol soǵyp, oryndarynan óre túregelip, qoshemet kórsetýi teginnen-tegin emes.

2012 jyldan qazaq qalalaryn «Dombyra patı» atalatyn jas­tardyń erkin fleshmoby jaýlap alyp, árbir aptanyń beısenbisinde ár qalanyń qo­ǵamdyq-mádenı alań­qaıynda qoldaryna dombyra ustaǵan qa­zaq jastary keshke jınalyp kúı shertip, termeletip, án salýdy dástúrge aınaldyrsa, qara dombyrany álemge keńi­nen tanyta túsýdi kózdegen qazaq­tyń qarakózderi sharany Túrkııa, Portýgalııa, Ulybrıtanııa mem­leketterinde ótkizip úlgerse, osy bir elordadan bastaý alǵan beıresmı sharanyń áli de talaı-talaı elderge taralyp, dombyra úni álemdi sharlap, asqaqtaı beretinine daý joq. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasynyń Jarlyǵymen Ulttyq mereke bolyp jarııalanyp, eli­mizde ekinshi jyl Ulttyq dombyra kúniniń atalyp ótýi de osy aıt­qandarymyzdyń naqty dáleli.

Qytaı tarıhyna kóz jú­girtsek,  kúıdi «saq pen ǵun­dar­da sózi joq, arnaıy aspappen oınaıtyn áýe­ni bar mýzyka», dep jazǵan. Yqy­lym zamannan úzilmeı ustazdan shákirtke, atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan kúı áli kún­ge jalǵasyn taýyp keledi. Álem­niń bir mem­leketinde joq bul óner­men qazaq qana maqtana alady. Sebebi kúı óneri qazaq halqyna tán óner. Qorqyty, Ketbuǵasy, Asan qaı­ǵysy, Qaztýǵany, Baıjigiti,  han Abylaıy, Qurmanǵazysy, Dı­nas­y, Dáýletkereıi, Qazanǵapy, Tát­timbeti, Súgiri, Nurǵısasy men Sekeni bar eldiń joǵalmas baı dástúri bar. Jáne ol bola da bermek. Endeshe, dombyra  barda, ultymyz máńgilik. Máńgilik ulttyń ólmes ánin quıqyljytyp sala ber, dombyram!

Bekádil SEMQUL,

jýrnalıst

QARAǴANDY