El Prezıdenti «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda hakimniń tuńǵıyq oılarynyń tereńine boılaý, ony kúlli ómiriniń baǵdarshamy etý qazaq halqynyń máńgiliginiń máńgilik máselesi ekenin aıtty. Qasym-Jomart Kemeluly ult ustazynyń 175 jyldyq mereıtoıy – toı toılaý úshin emes, rýhanı turǵydan damýymyz úshin kerektigin uǵyndyrdy.
Ýnıversıtet qyzmeti jastarǵa bilim men tárbıe berýge baǵyttalǵandyqtan Prezıdenttiń bul maqalasyn eń aldymen bilim salasyna júktelgen úlken jaýapkershilik ári mindet dep qabyldaımyz.
Abaıdyń ómirlik asyl muraty – eldi túzetý, ultty tárbıeleý edi. Abaı adam balasynyń rýhanı kemeldenýi týraly Batys pen Shyǵys fılosofııasyn, Konfýsıı syndy oı alyptaryn tolyq zerttegennen keıin óziniń «Tolyq adam» ilimin qalyptastyrdy. Adamzat balasyna «Adam bol!», adamdyq qasıetterińdi ómirińniń sońyna deıin saqtaı bil dep uran tastady. Abaı óziniń búkil bolmysyn, oı qýaty men aqyndyq kúshin adam boıyndaǵy kisilik pen adamgershilikti, bilim men parasatty, ádilettilik pen qaıratty, el qamyn, qala berdi, búkil adamzat qamyn jeıtin kemel tulǵa, «Tolyq adamdy» tárbıeleý jolyna jumsady. О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq syndy kúlli rýhanı keselderden aýlaq bolýǵa shaqyrdy. Hakim Abaı úshin adamdy jaratqan Alla bolǵandyqtan «Adamdy súıý, Allanyń hıkmetin seziný» onyń adamdyǵyn anyqtamaq. Mine, osy turǵydan kelgende Abaıdyń pedagogıkalyq ilimi qaı eldiń de urpaq tárbıeleý isinde basshylyqqa alyp, tájirıbesine engizýge turarlyq eskirmeıtin ilim.
Prezıdent uly Abaıdyń taǵylymy arqyly qazaqstandyq qoǵamdy izgilendirý máselesin astyn syzyp kórsetti. «Abaıdyń «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek», dedi. Osy rette «Abaıdaı tuńǵıyq oı men syrshyl sezim ıesin jas urpaqqa qalaı tanytyp, qalaı oqytyp júrmiz? Abaıdy taný jáne tanytý dárejemiz qandaı? Jas urpaqtyń boıyna aqynnyń rýhanı murasyn sińire aldyq pa? Keler urpaqqa bolashaqqa aparar baǵa jetpes qundylyqtarymyzdyń biri retinde amanat ete aldyq pa?», degen zańdy saýaldar týyndaıdy. Ádildigin aıtý qajet, «Abaıtaný» pánin mektepke engizý týraly sheshim qabyldanǵany qazaq tili men ádebıeti mamandaryn ǵana emes, jalpy ustazdar qaýymyn qýantty. Sondyqtan joǵary mektepte abaıtaný kýrsy pedagogıkalyq mamandyqtardyń barlyǵyna mindetti pán retinde engizilgeni durys dep sanaımyn. Pánder júıesine engizilip, saǵat sany naqty kórsetilmese, jas óskinderdiń boıyna Abaı danalyǵynyń dánin sebý jaı ǵana ıdeıa kúıinde qala bermek.
Bizder, ustazdar, bilim berý mekemeleri mınıstrlikpen birlesip, Abaı murasyn balabaqshadan bastap joǵary mektepke deıingi deńgeıde oqytýdyń ortaq tujyrymdamasyn jasap, engizýimiz qajet. Sol tujyrymdama boıynsha memlekettik standartqa negizdelgen baǵdarlamalar kerek. Tujyrymdamany jasaýǵa fılolog-ǵalymdar ǵana emes, pedagogtar, psıhologtar, fılosoftar, áleýmettanýshylar, IT-mamandary da tartylýy tıis.
Ulttyq bolmysymyzdy qalyptastyrý eń aldymen balabaqsha men mektepten, bilim berý isi men tárbıeden bastalatyny túsinikti. Osy rette eń aldymen, mektep oqýshylary men stýdent jastar arasynda Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn qanshalyqty biletinin, olardyń qundylyq baǵdarlaryn anyqtaıtyn áleýmettik saýalnamalar, monıtorıng júrgizý taǵy basqa jumystar júrgizilýi tıis. Jasyratyny joq, qazirgi jastarymyzdyń sana-sezimi men bolmysyna Batys mádenıetiniń yqpaly artyp, ulttyq qundylyqtardyń álsireý tendensııasy bar. Mine, sondyqtan da tárbıe berýde Abaıdyń «Adam bol!» qaǵıdasyn basshylyqqa ala otyryp, ulttyq tárbıeni, adamzat balasynyń urpaǵyn tárbıeleýdegi ozyq is-tájirıbelerimen ushtastyratyn kez jetken sekildi. Ol úshin bilim mekemelerinde tárbıe jumysynyń jalpyulttyq tujyrymdamasy jasalýy qajet. Bilim berý mekemelerindegi adamgershilik-patrıottyq tárbıege baǵyttalǵan jumystardyń barlyǵy da Abaıdyń gýmanıstik ıdeıalaryna negizdelip, osy ortaq tujyrymdama aıasynda júzege asyrylǵany jón. Abaıtaný salasynan qazaq tili men ádebıeti ǵana emes, barlyq pedagog-mamandardyń biliktiligin arttyrý da asa mańyzdy másele. О́ıtkeni ǵylym bir ornynda turmaıdy. Táýelsizdik alǵannan bergi ýaqytta abaıtaný salasynda qanshama jańalyqtar, derekter ashyldy. Biraq ǵylymdaǵy jańalyqtardyń mektep partasyna, muǵalimderdiń tájirıbesine kesheýildep jetip jatatyny jasyryn emes.
Prezıdent maqalasynda Reseıdegi, Fransııadaǵy, Ulybrıtanııadaǵy jáne basqa da memleketterdegi Qazaqstannyń elshilikteri janynan «Abaı ortalyqtaryn» qurý josparlanyp otyrǵandyǵyn aıtty. Shyn máninde qazaq halqynyń rýhanı-mádenı murasyn Abaı tulǵasy arqyly álemge tanytýmen shuǵyldanatyn ǵylymı ortalyqtar asa qajet. Ult ustazynyń jerlesteri retinde Abaı ortalyqtaryn qurýdyń alǵashqy qarlyǵashy bizdiń oqý orny bolǵanyn erekshe aıtqym keledi. S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ ǵalymdary 2019 jyldyń 7 aqpanynda Polshanyń Sveche qalasyndaǵy lıngvıstıkalyq-tehnıkalyq ýnıversıtetke arnaıy baryp, «Abaı» mádenı-bilim berý ortalyǵyn ashty. Mundaǵy maqsat – Abaıdy, Abaı arqyly qazaqty álemge tanytý, ǵylymı-mádenı baılanys ornatý. Osy bastama oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tikeleı qoldaýymen júzege asty. Prezıdent mereıtoı qarsańynda Abaı muralarynyń álemniń 10 tiline aýdarylatynyn aıtty. Bul ıgilikti is úzdiksiz jalǵasa bermek. Osy rette JOO-daǵy shet tili jáne aýdarma isi mamandaryna arnalǵan bilim berý baǵdarlamalaryna abaıtaný pánin (komponentterin) engizý, ony akademııalyq utqyrlyq aıasynda Abaı ortalyqtarynyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda oqytý, «Abaı» qoryq-murajaıyna is-tájirıbege jiberý jumystary jolǵa qoıylǵany abzal. Sonda ǵana abaıtaný salasynan sapaly mamandarǵa qol jetkizemiz.
Bıyl Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı halyqaralyq, respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde 500-den astam is-shara uıymdastyrylady. Bizdiń oqý orny sol is-sharalardyń birqatarynyń júzege asyrylýyna belsendi túrde qatysady. Qasym-Jomart Kemeluly: «Naǵyz Abaıdy, aqyn Abaıdy taný úshin onyń óleńderi men qarasózderinde aıtylǵan oı-tujyrymdardyń mán-mańyzy ashylýy kerek», degen tapsyrma berdi. Osy rette ýnıversıtet ǵalymdary Abaı Qunanbaıulynyń qarasózderin tómengi synyp oqýshylaryna uǵynyqty tilmen mazmundap beretin «Dananyń sózi – aqyldyń kózi» degen kitap shyǵarǵanyn aıta ketkim keledi. Árıne, Abaıdyń qarasózderin túsiný, taldaý úlken adamdarǵa ońaı soqpasy anyq. Sanaly ǵumyryn abaıtanýǵa arnaǵan Muhtar Áýezovtiń ózi: «Abaı – muhıt, men sol muhıttyń betin shómishtep qana qalqyp aldym», degen eken. Sondyqtan Abaı dananyń qarasózderiniń mán-maǵynasyn saqtaı otyryp, bala qabyldaýyna laıyqtap jetkizý úshin fılolog, fılosof, teolog, pedagog, psıholog ǵalymdardyń, qala berdi, logopedterdiń de keshendi zertteýlerin uıymdastyrý máselesi kezegin kútip turǵany da shyndyq.
Muhtar TО́LEGEN,
S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ rektory
О́SKEMEN