Qurylystaǵy kiltıpan – qazaqstandyq úlestiń azdyǵy

Árıne, elimizde qurylys salasynyń qarqyndy damýyna birneshe faktordyń áseri bar. Sonyń eń bastysy retinde munaı faktoryn aıtýymyz kerek. Syrtqa munaı men gaz, metall saýdasynan túsken qarjy men ınvestısııalar ınfraqurylymdyq qurylys salasynyń órkendeýine jol ashty. Al memleket bolsa túrli turǵyn úı baǵdarlamalaryn uıymdastyrý jáne ony ıpotekamen qamtý arqyly azamattardyń jeke qarjylaryn turǵyn úı qurylysyna qaraı baǵyttaı bildi. Bul rette qalalarda salynyp, satylyp jatqan páterlerge ıe bolsam degen qarapaıym halyqtyń umtylysy men erik-jigerin de atap kór­setýimiz kerek. Kóptegen qarapaıym adamdar qoldaryndaǵy azyn-aýlaq qarjysyn bala-shaǵasynyń aýzynan jyra otyryp, páter alýǵa nemese úı salýǵa jum­saýda. Muny statıstıkalyq derekter arqyly da dáleldeýge bolady. Máselen, Qazaqstan jyljymaıtyn múlik federasııasynyń prezıdenti Er­mek Músirepovtiń aıtýynsha, byltyr sa­tyl­ǵan úılerdiń 80%-y nesıe arqy­ly re­sim­delgen. «Halyqtyń qolynda ar­tyq aqsha joq. Adamdar kóbinese tur­ǵyn úıdi ıpotekalyq nesıemen alady. Jyl­jy­maı­tyn múlik naryǵynyń oıynshylary adam­d­ardyń qolynda artyq aqsha joq ekenin bilip otyr. Sondyq­tan baǵanyń ósýine negiz joq», deıdi ol.

Statıstıka komıtetiniń deregi bo­ıynsha, 2019 jyly úı satý men satyp alý kórsetkishi 2018 jyl­men salystyrǵanda 21%-ǵa artqan. Osyndaı jaǵdaı­dy esepke ala otyryp, jyl ba­synda turǵyn úı baǵasy qymbat­taıdy degen sóz taraǵan edi. Ermek Músirepov bul qoǵamdy dúrlik­tirý úshin jasalǵan marketıng­tik qadam ekenin aıtady. Onyń sózinshe, qazir jyljymaı­tyn múlik naryǵynda báseke­lestik qyzyp tur. Buryn­ǵydaı emes, usynys kóp. Iаǵnı tuty­ný­shy­larda tańdaý bar. «Baǵany ósire berýge bolady. Alaıda qymbat jáne aýdany úlken úıler ótpeıdi. Adamdar kóbine­se bir-eki bólmeli páter alady. Sebebi olar­dyń qarjylyq múmkindigi budan úl­ken úıge jetpeıdi», deıdi ol.

Mine, osyndaı jaǵdaıda, ıaǵnı adam­­dardyń páter satyp alýǵa degen umty­lysy barynsha shıryǵyp turǵan sátte turǵyn úı qurylysynyń ózindik qunyn tómendetý arqyly adamdar tilegin qana­ǵattandyrýdyń jáne osy arqyly turǵyn úı qurylysynyń odan ári damýy­na dem berýdiń (óıtkeni páterler baǵasy tómendese, satyp alýshylar qatary arta túsetini anyq) qandaı joldary bar?

Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov turǵyn úı baǵasynyń arzandaýy úshin ony salýǵa ketetin shyǵyndardyń da arzandaýy kerek ekenin aıtady. О́kinishke qaraı, qazirgi sátte bul múmkin bolmaı otyr. Sebebi qurylys materıaldarynyń baǵasy jyl ótken saıyn qymbattaı túsýde. «Qurylys materıaldarynyń basym bóligi shetelden tasymaldanady. Otandyq qurylys kompanııalary sheteldiktermen dollarmen eseptesedi. Dollardyń baǵasy qubylǵan saıyn shyǵyn kólemi artady. Keıin qurylys kompanııalary shyqqan shyǵyndy tuty­nýshynyń esebinen ótep alady. Sol úshin jyl saıyn turǵyn úı baǵasyn 10-15%-ǵa ósiredi. Qurylys kompanııalary qurylys materıaldaryn syrttan ákelýin toqtatpasa, jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy jaǵdaı jaqsarmaıdy. Qymbatshylyq jalǵasa beredi», deıdi ol.

Endeshe, bizdiń qurylys kompanııalary qajetti materıaldardy shetelder­den tasýǵa nege áýes? О́zimizde óndirýge ne bóget?

«Qazaqstandyq qurylys materıaldary ónerkásibi qaýymdastyǵynyń» prezıdenti Maral Tompıevtiń aıtýynsha, elimizdegi qurylys materıaldary ónerkásibiniń bazasy sement, beton buıymdary, qabyrǵalyq jáne jylý oqshaýlaǵyshtar, gıps, taskendir, armatýra, gıpsti karton, qıyrshyq tas, qum jáne basqa da qajettilikter boıynsha ishki suranysty jabýǵa tolyq jetedi. Atal­ǵan materıaldardy qurylys kompanııalary satyp alyp, paıdalanyp ta júr. Al qurylystyń keıbir kúrdeli zattaryn shyǵarýǵa otandyq ónerkásip ázirge daıyn emes. Basty problema – QHR, Reseı, Belarýs sekildi elderdegi áriptesterimen baǵa men sapa jónindegi básekelestikke túse almaýda. Jalpy bul máseleniń kózge kórine bermeıtin problemalary kóp. Sonyń ishinde otandyq ónimge suranys deńgeıiniń tómendigin, osy­dan týyndaıtyn óndiris qýatyna tú­se­­tin júktemeniń jetkiliksizdigin, bar­lyq deńgeıdegi ákimshilik kedergilerdi jáne elimizdiń ishki naryǵyndaǵy sapa stan­­darttaryna saı emes, jasyryn jáne jar­tylaı resmı arzan ımportty qurylys materıaldarynyń kóptigin aıtýǵa bolady.

Maral Qazkenuly elimizde ındýst­rııalyq-ınnovasııalyq damýdyń alǵashqy besjyldyǵy jarııalanǵan 2010-2014 jyl­dary qurylys ındýstrııasy osy bo­ıynsha ázirlengen memlekettik baǵ­dar­lamaǵa kirip, ony damytýdyń joldary men mindetteri belgilengenin aıtady. Mine, sol kezde ishki naryqtaǵy otandyq qury­lys materıaldarynyń úlesin 80 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelgen eken. О́kinishke qaraı, sóz bolyp otyrǵan sektor bul mindet údesinen shyǵa almaǵan. Otandyq qurylys materıaldary 10%-ǵa ǵana kóbeıip, 35-40%-dyq kórsetkishke ǵana jetken.

Mine, osyndaı jáne basqa da bel­gisiz sebepterge baılanysty qurylys mate­rıal­darynyń óndirisi 2015 jyldan bas­tap ekonomıka salasynyń basym­dyq beri­letin sektorlarynyń qatary­na ilik­peı qaldy. Basym damý baǵytyna ilik­pegen­dikten oǵan Jol kartasy taral­maıdy, memlekettiń basymdyqpen kórsetetin qol­daýy men je­ńildiginen qaǵy­lady. M.Tom­pıevtiń aıtýynsha, otan­dyq qury­lys materıaldarynyń ish­ki naryq­taǵy úlesi ázirge 50-55 paıyz shamasynda ǵana.

«Osynyń bárin ekinshi besjyldyqta da jalǵastyrǵanda, árıne, nátıje budan joǵary bolatyn edi. Qazir qazaqstandyq ónimniń úlesi kóp bolýy tıis ekeni aıtylýda. Osy máseleni sheshý úshin ST-KZ dep atalatyn sertıfıkat oılap taptyq. Biraq bul óziniń basty rólin atqaryp, tenderden ımporttalǵan qurylys materıaldaryn alyp tastaı almady. Shyntýaıtyna kelgende, shıkizattyń bárin Qytaıdan alyp, stanok arqyly plastık tútiksheniń syrtyn boıap, «Qazaqstanda jasalǵan» dep sata beretinder óte kóp. Iаǵnı sala­nyń kúrmeýli máseleleri barshylyq», deıdi ol.

Maral Qazkenulynyń aıtýynsha, bizdegi jergilikti materıaldardyń sapasy jaqsy. Sebebi jergilikti óndirýshi qurylysta beton, armatýra durys bolmaı ǵımarat qulasa, jaýapqa tartylady. Sheteldikterde eshqandaı problema joq, olardyń armatýralaryn qolmen maıystyrýǵa bolady. Sol sebepti baǵasy da arzan. ST-KZ maqsaty – jergilikti taýar óndirýshilerdiń tenderge qatysýyna yqpal etip, ishki naryqtaǵy aqshanyń shetelge emes, óz ishimizge túsýine jaǵdaı jasaý bolǵan. Biraq, ókinishke qaraı, aqsha áli de syrtqy naryqqa kóbirek ketip jatyr. Jergilikti zaýyttardyń qazirgi jaǵdaıy nashar jáne bul jalǵasa beretin bolsa, otandyq ónimniń paıyzdyq úlesi kóbeıgen ornyna azaıýy da múmkin.

Al uzaq jyl qurylys salasynda jumys istep kele jatqan qurylys uıy­mynyń basshysy, «Qazaqstan qurylys­shylar odaǵy» RZTB sarapshysy Serikbaı Omarqas jańadan salynyp jatqan turǵyn úılerdegi qazaqstandyq qurylys materıaldarynyń úlesi ári ketkende 45 paıyzdan aspaıtynyn aıtady. «Qazaqstandyq qurylys materıal­dary turǵyn úıdiń sulbasyn turǵyzǵan kezde ǵana qoldanylady. Bul – qum, sement, beton, gazblok sekildi dúnıeler. Sondaı-aq keıbir jeńil-jelpi árleý materıaldary óz ishimizde shyǵarylýy múmkin. Biraq onyń ózin myqty qurylys uıymdary qoldana bermeıdi. Kóbin shetelderden aldyrady. О́ıtkeni basqany bylaı qoıǵan­da, qurylystyń syrtyn qaptap, kórkem kelbet beretin sándi kirpishterdiń ózin durys shyǵara almaı, kóbinese Reseı men Ýkraınadan tasymaldaýdamyz. Al elektr jáne santehnıkalyq kúrdeli quraldardy elde shyǵarýǵa shamamyz kelmeı otyrǵany aıtpasa da túsinikti. Negizinde shamamyz keledi. Biraq oǵan bilim men tájirıbemiz jáne memlekettiń atalǵan isti damytýdy turaqty túrde qadaǵalaýy men qoldaýy jetispeı otyr. Osy máselelerge kóńil bólý qajet-aq. О́ıtkeni qurylys materıaldary ónerkásibindegi is munsyz alǵa baspaıdy», deıdi. Sondaı-aq ol qurylys salasynyń elimiz úshin jan-jaqty mańyzyna toqtala kele: «Qazaqstanǵa qurylys mınıstrligi qajet, qaptaǵan mınıstrliktiń birin qysqartyp, onyń ornyna qurylys mınıstrligin ashý kerek. Eger qurylys jeke sala bolyp otaý tikse, áli kúnge deıin eskerilmeı kele jatqan máselelerdiń túbine deıin boılap, durys sheshim qabyldaý jaǵy jaqsarar edi», degen usynysyn jetkizdi.

 Árıne, bul turǵyn úı qurylysynyń qunyna áseri bar bir jaıt bolsa, sondaı-aq qurylysshylardy tolǵandyratyn basqa máseleler de barshylyq. Olar – turǵyn úı qurylysyn júrgizetin jer telimderi jáne onyń ınjenerlik jelilerine qatysty máseleler. Osy rette qurylys jumystary qyzý júrip jatqan elorda jaǵdaıyna toqtala keteıik.

Nur-Sultan qalalyq «Atameken» kásipkerler palatasynyń dırektory Almat Júnisovtiń aıtýynsha, qazirgi kezde qurylystyń qarqyndy damýyna oraı ony kommýnaldyq jelilermen qamtý máselesi ótkir sıpat alýda. Qury­lysqa bólinetin jer telimderiniń basym kópshiligi aýksıondarǵa qajetti ınfraqurylymdarmen qamtylmastan shyǵarylýda. «Osy qıyndyqqa baılanysty qurylys salýshylar qurylys nysanyn der kezinde paıdalanýǵa bere almaı jatady jáne ony jelilerge qosý nemese derbes jylý kózimen qamtý úshin qosymsha shyǵyndar jumsaıdy, tipti jumysty ýaqytynda atqarmaǵany úshin jerden aıyrylyp qalýy da múmkin. Sondyqtan aýksıonǵa tek ınjener­lik jelilermen qamtylǵan jerlerdi ǵana shyǵarý týraly usynys bar. Al ınjenerlik jeliler bolmaǵan jaǵdaıda kásipkerlerge kommýnıkasııalardy júrgizý quqyn bere otyryp, memleket osy úshin jumsalǵan shyǵyndardy ótep berý mindetin moınyna alǵany jón bolar edi», deıdi ol.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jýyrda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde qarjy men áleýmettik-ekonomıkalyq salalardyń kemshilikterin dóp basyp aıtyp, odan shyǵý joldaryn kórsetip berdi. «Taıaý bolashaqta naq osy turǵyn úı qurylysy Úkimet jumysyndaǵy basym baǵyt bolýy tıis. Turǵyn úı qurylysy eń aldymen áleýmettik máseleni sheshedi, sonymen qatar ekonomıkalyq ósimniń de lokomotıvi bola alady», dedi. Endeshe, qurylys salasynyń odan ári órkendeýine tejeý bolyp otyrǵan joǵarydaǵy problemalyq máselelerge tıisti oryn­dardyń nazar aýdarýyn qalar edik.