Kásipqoı boksta básimiz nege tómen?

Máselen, kúni keshe ózbekstandyq boksshy Mýrodjon Ahmadalıev nebári 8-shi jekpe-jeginde eki birdeı, ıaǵnı WBA Super jáne IBF tujyrymy boıynsha álem chempıony atandy. Ekinshi jeńil salmaqta judyryqtasatyn Ahmadalıev AQSh boks­shysy Danıel Romanmen (27-3-1, 10 KO) 12 raýnd aıqasyp, nátıjesinde tóreshiler sheshimimen jeńiske jetti. Osylaısha Mýrodjon Ahmadalıev О́zbekstan tarıhynda úshinshi álem chempıony, al eki tujyrym boıynsha altyn belbeý ıelengen tuńǵysh boksshy atandy. Buǵan deıin bul elde aýyr salmaqtaǵy Rýslan Chagaev (WBA) pen jeńil salmaqtaǵy Artýr Grıgorıan (WBO) chempıon atanǵan-dy. Sondaı-aq ózbek boksshysy taǵy bir tarıhı nátıjeni qaıtalady. 1978 jyly Leon Spınks qartaıyp, áli ketken 36 jastaǵy Mohammed Álıdi jeńip, nebári 8-shi kezdesýinde WBC jáne WBA chempıondyq belbeýin oljalap, rekord ornatqany bar. Araǵa 42 jyl salyp bul rekordty ózbek Ahmadalıev qaıtalady. Mine, keshe ǵana Rıo Olımpıadasynda qola júlde alyp, 2018 jyly kásipqoı boksqa aýysqan Mýrodjon Ahmadalıev 1 jyl 8 aıdyń ishinde WBA Super jáne IBF tujyrymynyń tolyqqandy kósh­basshysyna aınaldy. Shyny kerek, kásip­qoı boks tarıhynda qysqa ǵana merzim aralyǵynda osyndaı orasan zor tabysqa qol jetkizgen sportshylar óte sırek.

Osyndaıda bizdiń boksshylar kásip­qoı boksta álem chempıony ataǵy úshin emes, reıtıng qýyp, jaǵdaı jaqsartyp alý úshin ǵana jekpe-jek ótkizip júr me eken degen oıǵa qalasyń. Mysaly, ká­­sipqoı bokstyń qazanynda 2012 jyldan beri qaınap júrgen otandasymyz Qanat Islam 8 jyldyń ishinde 27 kezdesý ótkizse de, áli kúnge deıin álem chem­­­pıony ataǵy úshin sharshy alańǵa shyq­­qan joq. Jankúıerlerin 8 jylda WBO tujyrymynyń ekinshi deńgeıli, WBA beldiginiń Karıb aımaǵy chempıony sekildi belbeýimen ǵana qýan­ta aldy.

Qazaq boksynyń jankúıerleri bola­shaq «Golovkın» dep aıdar taqqan Batyr Júkembaev jýyrda 18-shi kez­de­s­ýin ótkiz­se de, áli kúnge deıin reı­tıngte TOP-200 qataryndaǵy boksshy­lar­men jekpe-jek ótkizýge májbúr. Jýyrda Júkembaev meksıkalyq Rıkardo Larany jeńgennen keıin promoýteri onyń jyl sońyna deıin álem chempıony ata­ǵy úshin aıqasady dep málimdedi. Eger promoýter sózinde turyp jatsa, otanda­sy­myz 4 jyldyń ishinde 20-ǵa jýyq kez­desý ótkizip baryp álem chempıony atanýy múmkin.

Rıo Olımpıadasynyń chempıony Danııar Eleýsinovtiń de kásipqoı boks­qa aýysqanyna kóktemde 2 jyl bolady. Osy ýaqyt aralyǵynda ol 9 kezdesý ótkizdi. О́kinishke qaraı, barlyǵy – reı­tıng­­tik jekpe-jek. Al áýesqoı boks­ta Danııardyń jolyn jalǵaıdy dep senim artqan Sadrıddın Ahmedov te aǵa­­synyń izin ala baǵyn kásipqoı boks­ta synap kórýge sheshim qabyldady. Búginde 11 kezdesý ótkizip úlgergen Ahmedov ekinshi deńgeıli eki belbeý jeńip aldy. Eki boksshynyń promoýteri olarǵa álem chempıony úshin jekpe-jek uıymdastyryp berýge asyǵar emes.

Kezinde Mohammed Álı men Maık Taısonnyń promoýteri bolǵan, qazirgi tańda Lomachenko, Kroýford sekildi juldyzdardyń isin júrgizip júrgen áıgili Bob Arýmnyń kózi áýesqoı boks­ta álem chempıony atanǵan otandasymyz Jánibek Álimhanulyna túsken edi. Kásipqoı boksty 2016 jyly bastaǵan Jánibek 2018 jyldan bastap AQSh-ta jekpe-jek ótkize bastady. Meksıkalyq sary balany, ıaǵnı «Kanelony» jekpe-jekke shaqyryp júrgen qandasymyz, Alvaresti qoıa turyp, álem chempıony ataǵy úshin judyryqtasqany durys shyǵar. Jankúıerler de sony taǵat­syz­da­na kútip júr.

Sondaı-aq bolashaǵynan úmit kút­ti­retin Álı Ahmedov, Meıirim Nur­sul­ta­nov, Madııar Áshkeev sekildi boks­shylardyń ózi qazirdiń ózinde onnan asa kezdesý ótkizip úlgerse de, chem­pıon­dyq ataqqa talasýǵa asyǵar emes. Áıtpese, barlyǵy da kásipqoı boksty 2016 jyly bastaǵan. Ázirshe bul boksshylar bir-eki belbeý úshin jekpe-jek ótkizip, bar kúshin reıtıngterin jaqsartý maqsatynda jumsap jatqan sııaqty kórinedi. Al boksshylardyń ózi BAQ ókilderine bergen suhbattarynda «Buıyrsa chempıondyq aıqasqa az qaldy», deıdi de, aıtqan mer­zi­min qarasań, arada eki-úsh jyl ótip ketken. Sonda ol boksshylardyń «az qaldy» degeni neshe jyl eken dep jyldan ja­ńy­lyp otyrmyz.

Statıstıka boıynsha Qazaqstannan 194 sportshy kásibı boksshy retinde tir­kelgen eken. Otandyq boksshylardyń ys­qyryǵy jer jarǵanymen, álem chempıony bolyp júrgeni – sol baıaǵy Golov­kın ǵana. Onyń ózi áne-mine degenshe qolǵabyn shegege ilgeli tur.

Eger bizdiń deregimizge kúmán keltir­seńiz­der, kásipqoı boksshylardyń statıs­tıkasyn júrgizetin BoxRec saıty­nan boksshylardyń nátıjesin qaraýǵa bolady. Sonymen qatar BoxRec ár boks­shynyń qarsylasyna baılanysty jekpe-jek deńgeıin anyqtap, ony juldyzsha arqyly belgilep otyrady. Qazirgi tańda BoxRec bizdiń boksshylarǵa 1-2 deńgeıli juldyzsha berip jatyr. Bul qazaqstandyq boksshylardyń álem chempıony ataný úshin áli de deńgeıi joǵary qarsylaspen judyryqtasýlary kerek ekendigin bildiredi.

Mysal úshin, ózbek boksshylary 2018 jyldan bastap kásipqoı boksqa den qoıa bastady. Ahmadalıevti aıtpaǵanda, aınaldyrǵan eki jyldyń ishinde 9 jekpe-jek ótkizgen Shahram Gııasov 4 kezdesýinen keıin eki juldyz ala bastasa, sońǵy aıqasyn BoxRec 3 juldyzǵa baǵalaǵan. Al nebári 4 aıqas ótkizgen Israıl Madrımovke 3 juldyz bergen. Iаǵnı, Gııasov pen Madrımov bıyl da dál osyndaı dárejedegi taǵy bir-eki qarsylaspen judyryqtasatyn bolsa, eki boksshy da jyl sońynda álem chempıony ataǵy úshin kezdesý ótkizýi ábden múmkin.

О́zbek boksshylary chempıon bolyp jatqanda, «nege bizdiń jigitter de altyn belbeý ıelenbeıdi?» degen suraq týyndaýy zańdy. Ázirshe ol múmkin emes. Oǵan mynadaı eki sebep bar. Birinshisi – qazaq boksshylary dál qazirgi ýaqytta úlken jekpe-jekterge daıyn emes, ekinshiden, promoýterler bizdiń boksshylardy asa saqtyqpen álem chempıony ataǵyna ákele jatyr. О́ıtkeni kásipqoı boks promoýter úshin bıznes bolǵandyqtan, ol «taýaryn» barynsha qymbatqa satýǵa tyrysady. Bylaısha aıtqanda, promoýter birinshi ónimin baptap, asyqpaı ósirip alady da, «taýar» daıyn bolǵanda ǵana ony úlken bazarǵa shyǵarady. Bul – promoýterdiń saqtyǵy. Al keıbir promoýter táýekelge baryp, «taýaryn» birden bazarǵa shyǵarady. Eger boksshysy jeńse qyrýar qarjyǵa keneledi, eger jeńilip qalasa, bárin basynan bastaýǵa týra keledi. Sondyqtan kóp jaǵdaıda promoýterler táýekelge bara bermeıdi.