Sońǵy ýaqytta TMD elderiniń bıznes keńistiginde keń taralyp, sánge aınalǵan kaıdzen fılosofııasy týraly ondaǵan kitap shyǵyp, júzdegen maqala jazyldy. Kaıdzen tek bıznesmender ortasynda ǵana emes, óner men sportta da basty baǵdarǵa aınalǵandaı. Alaıda japondardyń ortasynda uzaq ýaqyt bolǵan adam Kúnshyǵys kompanııalaryndaǵy kaıdzen men sheteldikter Japonııadan kóshirip alǵan kaıdzenniń arasynda aıyrma úlken ekenin birden baıqaıdy.
Qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy japon bıznestik fılosofııasynyń qoldanylýy týraly aıtsaq, bizdegi kaıdzen kóbinese tek sóz júzinde kórinýde. Aldymen «japon kaıdzeni basqa elderge jaraı ma?» degen suraq tóńireginde oılanyp kóreıikshi. Ataýyna kóp adam qyzyǵatyn «kaıdzen» degen ádemi uǵymdy qabyldamas buryn «bizdiń qoǵam, qazaq kásipkerleri japondardyń iskerlik fılosofııasyn meńgere ala ma?» degen suraq qoıylýy kerek. Kaıdzen arnaıy kýrstary oqýmen sińip ketetin ońaı nárse emes. Oǵan rýhanı daıyndyq qajet. Al mundaı daıyndyqqa ýaqyt ketirý is bastaǵan qazaqqa unaı ma?!
Japonııadan basqa kaıdzendi baǵdar etken elder kásipkerleriniń bári birdeı bul termınniń mánin tolyq túsinedi deýge bolmaıdy. Kaıdzen kýrsyn oqysa da kaıdzenge qarsy áreket etetin, ony tek sán úshin paıdalanatyn kásipkerler bar. Bul maqalada «Shyn kaıdzen qandaı bolady?» degen suraq tóńireginde oıymyzdy ortaǵa salmaqpyz.
Kaıdzenniń keń taralýyna ne kedergi?
Iá, kaıdzen degen sóz kásipkerdiń bárine tanys. Biraq onyń shyn mánin túısinetinder az. Kaıdzen sózindegi «kaı» ıeroglıfi jańarý degen maǵynany bildirse, «dzen» týralyq, sheberlik, kishipeıildik, adaldyq, jetilý, jaqsylyq degen mánge ıe. Kaıdzen fılosofııasy – Japonııada II dúnıejúzilik soǵystan keıin kúıregen el ekonomıkasyn qalpyna keltirý kezeńinde alǵash ret qoldanysqa engen tájirıbe. Biraq japondardyń árbir sáti kaıdzen, kúndelikti tirshiligi minsiz áreket etip, jetilý jolynda toqtaýsyz eńbek etýden quralǵan. Japondar «biz kaıdzendi ustanamyz» dep daýystap aıtpaıdy. Belgili bir salany minsizdik deńgeıine deıin ıgerip, qoǵamǵa osy arqyly paıda keltirýdi ár azamaty ózine maqsat etip qoıǵan.
Bıznes turǵysynan baǵamdasaq, japon kásipkeri úshin basty maqsat tabys kózin ulǵaıtyp, jeke qarjy qoryn molaıtý emes, aldymen tutynýshynyń kóńilinen shyǵý. Tutynýshyǵa unaıtyn taýar óndirý arqyly qoǵam damýyna úles qosý – japondyq bıznestiń negizgi ustanymy. Kaıdzendi Japonııadan basqa elge nasıhattap júrgen sheteldik trenerler bul fılosofııany kóbinese «kásipkerdiń tabys kózin ulǵaıtý maqsatynda» paıdalanýdy usynady. Al bul japondyq bıznes fılosofııasyna qaıshy. Máselen, Ortalyq Azııa elderinde kaıdzenniń Japonııadaǵy sııaqty tolyq enbeýine «kásipkerlik adamnyń qara bas paıdasyna qyzmet etýi kerek» degen syńarjaq túsinik kedergi bolyp otyr. Bizde kásipkerlik degenimiz negizinen qolynda qarjysy bar tulǵanyń bıznes ashyp, top adam oǵan qyzmet etip, túsken paıdanyń kóp bóligin osy istiń ıesi ıelenip, qalǵany jumysshylar jalaqysyna jumsalady degen túsinik qalyptasqan. Iаǵnı bizde bıznesmen men jumysshynyń tabysy birdeı emes, top menedjer men qatardaǵy qyzmetkerdiń áleýmettik jaǵdaıyn teń qoıýǵa bolmaıdy.
Árıne, elimizdegi ortaq tabystyń teń bólinbeýi jalpy ekonomıkalyq ahýalǵa baılanysty, oǵan kásipkerler kináli emes. Kaıdzen bizdiń qoǵamda óz deńgeıinde júzege aspasa, bul halyqtyń áleýmettik teńsizdik jaǵdaıynda ómir súrýine qatysty. Mysaly, bizde qarapaıym jumysshynyń otbasy bastyqtyń otbasy sııaqty jyl saıyn shetelge saıahattaı almaıdy. Shetel turmaq elimizdegi demalys oryndaryna barýdy ekiniń biriniń qaltasy kótermeıdi. Al Japonııada qarapaıym jumysshynyń iri kásipkermen teń deńgeıde qymbat kólik satyp alýyna, shetelde demalýyna jaǵdaıy bar.
Bizge kaıdzen kerek pe?
Bul suraqty sońǵy kezde Reseı kásipkerleri jıi talqylap júr. Keıbir bıznesmender «kaıdzen Reseı bıznesi úshin naǵyz kerek nárse» dese, arasynda «bizdiń mentalıtetke saı emes» dep baǵa berýshiler de bar. Keıbir Reseı sarapshylary «bizde kaıdzenniń júzege aspaıtyn sebebi, jumysshy men top menedjerdiń aılyq tabysy arasyndaǵy alshaqtyqta» degen pikir aıtady. Bul tujyrym qazaq qoǵamyna da tán.
Qazaqstandaǵy kaıdzenmen baılanysty jıynnyń birinde kaıdzen trenıng kýrsyn bitirip, sertıfıkatyn alǵan bir zaýyt basshysy «Meniń jumysshylarym «Kaıdzen, kaıdzen deıdi? Biz qolmen ustap, kózben kórmesek, onyń nesi kaıdzen?» dep synaǵanyn, óziniń basshy retinde jumysshylarǵa qoldan kelgen jaǵdaıdy jasap otyrǵanyn aıtyp aqtaldy. Iаǵnı basshysy arnaıy kýrs oqyp, zaýytqa kaıdzendi engizse de, jumysshylar jańa júıeni «kórmeıdi» eken. Eger jumysshynyń bir nársege kóńili tolmasa, demek kaıdzen bul mekemege áli tolyq enbegen degen sóz. О́ıtkeni bıznesti úzdiksiz jetildirý jolynda ujymdaǵy ár adam rýhanı tolymdylyqty sezinýi kerek. Qyzmetkerleri bir-birin alakózdep, jumys jaǵdaıyna kóńili tolmaı, narazy kúıde júrgen mekemeniń esiginen kaıdzen eshqashan attap baspaıdy. Kaıdzenniń bir sharty – ysyrapsyz óndiris. О́ndiris artyq shyǵynsyz bolýy úshin búkil ujym berilip eńbek etýi kerek. Iаǵnı basshydan bastap qarapaıym jumysshyǵa deıin óz isin jaqsy kórip istese, óndiris alǵa basady. Japonııada kompanııalardyń basym bóligi – birneshe júz jyldyq tarıhy bar irgeli óndiris oryndary. Bul elde ǵasyrdan artyq jasaǵan 100 myń kompanııa bar. Sonyń biri – 578 jyly qurylǵan «Końgogýmı». O basta ǵıbadathana jóndeýmen aınalysqan kompanııa búgingi tańda qurylys naryǵynda óz orny bar mekemeniń biri sanalady. Japonııada júzdegen jyldyq tarıhy bar kóne kompanııalardy shınıse dep ataıdy. 3 myńnan astam kompanııa osyndaı myń jyldyq tarıhqa ıe. Bul kórsetkish Germanııada – 800, Gollandııada – 200, AQSh-ta – 14 eken. Iаǵnı kaıdzen búgin paıda bolǵan fılosofııa emes, japonnyń ejelgi ulttyq bolmysynda bar dúnıe. Bul uǵymnyń negizi ár nárseniń Qudaıy bar dep biletin, qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizbeýge tárbıeleıtin shıntoızm dininde jatyr.
Nemquraıdylyq – basty jaý
Endi bizdiń qoǵamda kezdesetin kórinisten mysal keltireıik. Bir mekemeniń bastyǵy esepshimen birigip, qarajattyń kóp bóligin ıelenip, kottedj salyp alǵanda «jumysshylarǵa tolymdy eńbekaqy tólemedim, meniń balalarym záýlim úıde turady, al jumysshymnyń otbasynyń jaǵdaıy tómen» dep oılamaıdy, árıne. Ol eń aldymen tóńireginiń materıaldyq jaǵdaıyn qamdaıdy. Demek, mundaı bastyqtyń mekemesine kaıdzen jolamaıdy degen sóz. Al basshysynyń asta-tók turmys keship, óziniń otbasy azǵantaı jalaqyny shaıǵa áreń jetkizip otyrǵanyn kórgen jumysshy ysyrapsyz óndiris qaǵıdasyn ustanyp, ujymǵa adal eńbek ete me? Basshysy men qyzmetkeri bir-birine senbeıtin, árqaısysy óz qamyn oılaıtyn ujymǵa kaıdzendi qalaı tyqpalasań da qabyldamaıdy. Mundaı mekemeniń basshysy kaıdzenniń atasy sanalatyn Masaakı Imaıdiń kitabyn on ret oqysa da esh ózgeris bolmaıdy. Japondar úshin mańyzdysy – ujymdyq sana. «Tek ózim úshin» dep emes, ujym bolyp birigip, qoǵam damýyna paıda keltirý.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kaıdzen fılosofııasynyń negizgi ustanymy – tutynýshynyń kóńilinen shyǵý. Iаǵnı Japonııada kásiporyndar tutynýshy úshin eńbek etedi. «Almasa qoısyn, basqa bireý satyp alady» degen nemquraıdylyq kaıdzenge tán emes. Elimizdegi azyq-túlik óndirisinen mysal keltirsek. Bizde keıde áıgili nan zaýyty shyǵarǵan bólkeden de qyl-qybyr shyǵyp jatady. «Usaq-túıekti daýlap ýaqyt ketirmeıin» dep, mundaı keleńsizdikke kóz juma salamyz. Al osy qyl-qybyr, tas qıyrshyǵyn baıqamaı jutyp jatqan tutynýshylar bar ǵoı. Azyq-túlik óndirisindegi nemquraıdylyq qanshama adamnyń densaýlyǵyna zııanyn tıgizýde? Al japondar óndiris prosesinde basqalar usaq-túıek dep elemeıtin nárselerge jiti mán berip, muqııat tekseredi. Álemdegi eń uzaq jasaıtyn, densaýlyǵy myqty el sanatyna enýi bir jaǵynan kaıdzen fılosofııasyna degen beriktikte dep bilemin. Japonnyń kaıdzen fılosofııasyn ustanýshy kompanııalary ult densaýlyǵyn saqtap qalýǵa úlken úles qosyp otyr.
Bári tazalyqtan bastalady
Kaıdzen qaǵıdalarynda kórsetilgen tazalyq japon qoǵamy úshin eń mańyzdy aspekt. Ár japonnyń jumys kúni tazalyqtan bastalady. Bul elde qoǵamdyq qyzmet mekemeleri tań ata mekemeniń ishi-syrtyn jýyp-shaıyp, basqa sharýaǵa sosyn kirisedi.
Jalpy, japondar – álemdegi eń taza halyq. Ar tazalyǵy ejelgi samýraı kodeksterinde jazylǵan basty ilim. Kaıdzen fılosofııasy boıynsha adamnyń jumys orny ǵana emes, sanasy da taza bolýy kerek. Sonda jumys jaqsy júredi. Mekemedegi árbir qajetsiz zat, tipti shańy súrtilmegen tereze, uzaq jyldar sylanbaǵan qabyrǵaǵa deıin adamnyń jumys isteýge degen umtylysyna kedergi bolady. Retti, taza orynda adamnyń jumys qabileti artady. Kaıdzen fılosofııasy boıynsha jumys ornyna aıaq basqan adam syrttaǵy máselelerdi oılamaýy kerek. Árdaıym bala-shaǵa, týǵan-týys máselesin oıynan shyǵarmaıtyn qazaq úshin bul qıyn-aq. Sondyqtan jýyq arada kaıdzen bizdiń qoǵamǵa túp-tamyrymen sińip, barsha qazaq japondyq stılmen áreket etýge kóshedi deý qıyn. Ár eldiń kásipkerlik júıesi jergilikti halyqtyń mentalıtetine baılanysty ekeni belgili. Árıne damyǵan eldiń jaqsysyn úırenýden qashpaýymyz kerek. «Bul bizdiń qolymyzdan kelmeıdi» dep qarap otyrýǵa bolmas. Shyn kaıdzendi ıgergisi kelgen adam osy sózdi qurap turǵan ıeroglıfterdiń mánine saı áreket etse bolǵany...
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy