«S5+1» dıalogynan kúterimiz kóp

Álqıssa, osydan bes jyl bu­ryn Barak Obamanyń pre­zı­dent­­tigi tusynda Aq úı «S5+1» dıalog alańyn qurýdy usyn­ǵan-tuǵyn. Iаǵnı, Ortalyq Azııa­­daǵy bes memleket pen AQSh aı­maqaralyq áriptestikti nyǵaı­typ, ekonomıkany damy­typ, qaýipsizdikti saqtaýǵa kúsh sal­maqqa kelisti. Sodan beri osy alty eldiń Syrtqy ister mınıstrleri turaqty túrde kezdesip turady. Bıylǵy kelis­sózder Tashkentte ótpek.

Aıtpaqshy, M.Pompeo Or­ta­lyq Azııaǵa osy jylǵy qań­tar­dyń basynda kelýi tıis edi. Alaı­da Irak aýmaǵynda Iran generaly Kasem Sýleımanıdiń ame­rı­kalyqtar tarapynan óltirilip, eki el arasyndaǵy shıelenis saldarynan sapardy keıinge shegerýge týra keldi.

AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Qazaqstanǵa sapary barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen jáne Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy Nursultan Nazar­baevpen kezdeskenin gazeti­mizdiń buǵan deıingi nómirinde habarlaǵan edik. Budan keıin M.Pompeo «S5+1» formatynda kelissózder júrgizý úshin Tash­kentke ushyp ketti.

Osy máselege qatysty suhbat ber­gen AQSh Memlekettik hat­shy­sy Ortalyq Azııamen yn­ty­maq­­tastyqty arttyrýdyń mańyz­dy ekenin atap ótip, kelis­sóz­der­den zor úmit kútetinin jetkizdi.

«Menińshe, bul («S5+1» for­maty – A.Asankeldiuly) mańyz­dylyǵyn dáleldep úlgerdi. Onyń sátti júrgizilýi úshin Qazaq­­stan­nyń negizgi rólin joǵa­ry baǵa­laımyz. Aldaǵy kezdesý bary­­synda kóptegen máseleni tal­qylaımyz. Mindetti túrde, qaýip­sizdikti, aımaqtaǵy elder ara­syn­daǵy ekonomıkalyq yn­­ty­­maqtastyq jóninde kelis­sóz­­der ótkizemiz. Sondaı-aq adam qu­qyǵy, saıası bostandyq, ekono­mıkalyq áleýetti nyǵaıtý týraly da sóz bolady. Munyń bárin birge júzege asyra alamyz», dep aǵynan jaryldy M.Pompeo.

AQSh-tyń Ortalyq Azııa el­derimen kelissózder júrgizýge nıet bildirýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, aımaq geogra­fııa­lyq jáne geosaıası turǵydan úlken mańyzǵa ıe. Bes memleket muhıtqa tikeleı shyǵa almasa da, Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyryp tur. Ekinshiden, Aýǵanstannan aýzy kúıgen AQSh úshin Ortalyq Azııanyń tynyshtyǵy, basyna kún týǵanda sózin sóıleýi qajet.

Kóptegen sarapshylar álem­dik ústemdikke talasatyn der­ja­vaǵa bul aımaq taptyrmas múm­kindik dep esepteıdi. О́ıtkeni AQSh-tyń basty saıası básekelesi Reseı men saýda-ekonomıkalyq qarsylasy Qytaı Ortalyq Azııa elderimen shektesip jatyr. Ko­lým­bııa ýnıversıtetiniń aspıran­ty Kollın Výdtyń paıymdaýyn­sha, mundaı qadam úlken shahmat taqtasynda eki jaq qana emes, úshinshi oıynshy bar ekenin «es­kertip» qoıý úshin qajet.

M.Pompeonyń Tashkentte ótkizgen kezdesýine Ortalyq Azııa memleketteriniń Syrtqy is­ter mınıstrleri tolyqtaı jı­nal­dy. Atap aıtsaq, Muhtar Tileýberdi (Qazaqstan), Chıngız Aıdarbekov (Qyrǵyzstan), Sı­rod­jıdın Mýhrıddın (Tájik­stan), Rashıd Meredov (Túrik­menstan), Abdýlazız Kamılov (О́zbekstan) AQSh-tyń Memle­ket­tik hatshysy Maıkl Pompeo­men kelissózder júrgizdi.

Jıyn barysynda 2015 jyly Sa­­mar­qanda bastalǵan «S5+1» for­­ma­ty yn­tymaqtastyqty ke­ńeı­­­tip, yq­paldastyqty artty­rý­ǵa qa­­jetti alańǵa aınalǵany sóz boldy.

Sonymen qatar osy format aıasynda jasalǵan baılanystyń tıimdiligi aıtylyp, qarym-qa­tynastyń bekı túskenine nazar aýdaryldy. Osyndaı ózara yqpaldastyqtyń nátıjesinde óńirlik damý, ekonomıka, energetıka, ekologııa, transport jáne qaýipsizdik salalary turaqty ilgerilep otyr.

Budan bólek, aımaqtaǵy ózek­ti túıtkilder, ásirese Aýǵan­standaǵy ahýal Syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýynda keńi­­nen talqylandy. AQSh-tyń Mem­­­leket­tik hatshysy M.Pompeo on­­da­ǵy jaǵdaıdy turaq­tan­dy­rý­­ǵa Ortalyq Azııa el­deriniń qos­­­qan úlesin joǵary baǵa­laı­­­ty­­­nyn jetkizdi. Sondaı-aq Aýǵan­­­stanmen qarym-qatynasyn jaq­­­sar­­týy úshin О́zbekstanǵa Aq úı tarapy mıllıon dollar soma­­syn­­da kómek kórsetiletinin málimdedi.

Maık Pompeo Ortalyq Azııa­ǵa «S5+1» formatynda dıa­log ótkizý úshin kelse de, álem­dik bu­qaralyq aqparat qural­dary­nyń nazary negizgi máselege emes, Mem­lekettik hatshynyń Qy­taı týraly aıtqan sózine aýdy.

AQSh-tyń Memlekettik hatshysy M.Pompeo Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdimen kezdesýi barysynda «Biz Qazaqstannyń qalaǵan memleketpen bıznes baılanys ornatý erkindigin tolyqtaı qol­daımyz. Biraq amerıkalyq kom­panııalarmen áriptes bolý­dyń tıimdiligi mol ekenine senim­dimin», dep málimdegen-di.

«Reıters» agenttigi M.Pom­peo­nyń Qytaıdaǵy musyl­man­dardy qýdalaýyna qatysty sózine ekpin berdi. «Pompeo áńgi­me barysynda Qazaqstan she­karasyna taıaý mańdaǵy Shyń­jan avtonomııalyq aýdanynda musylman uıǵyrlar men etnos­tyq qazaqtarǵa Qytaıdyń kom­mýnıstik partııasynyń qysym kórsetýi týraly aıtty. M.Pom­peo AQSh búkil memleketten Qy­taı­­dyń qýdalaýyn toqta­týyn ta­­lap etýge qosylýǵa shaqy­raty­nyn, osy elden qashqandarǵa saıa­­sı pana usynyp, bosqyn már­te­besin berýdi suraıtynyn jet­kizdi» dep habarlady «Reıters» agenttigi.

Bir qyzyǵy, M.Pompeonyń Shyń­jandaǵy qýǵyn-súrgin jónin­de aıtqan sózi Qytaıdyń bu­qaralyq aqparat quraldarynda múl­dem berilgen joq. Tipti onyń sózi keı medıa ókildikterdiń shamyna tıip ketken syńaıly.

Máselen, Xinhua agenttigi AQSh Memlekettik hatshysynyń Qazaq­stanǵa kelýi jóninde aqpa­rat taratqanymen, M.Pom­peonyń Qytaıdyń qysymy týraly sózin múldem elemegen.

«Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdimen Nur-Sultanda kezdesken Pompeo AQSh Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń eko­nomıkalyq damý men qoǵam seni­min kúsheıtýge arnalǵan basta­ma­laryn tolyq qoldaıtynyn aıtty. Sondaı-aq ol AQSh-tyń Qazaq­stan úshin áleýetti bız­nes serik­tes bolatynyna nazar aýdar­dy», dep qysqa qaıyrǵan Xinhua agenttigi.

Al Qytaıdyń jahandyq televızııa jelisi (CGTN) «AQSh ne­likten Ortalyq Azııadaǵy yq­palyn arttyra almaıdy» degen taqyrypta saraptama jarııa­lady. Onda maqala avtory AQSh-tyń Ortalyq Azııamen yqpaldastyq ornatý nıetin synǵa alǵan.

«AQSh-О́zbekstan, AQSh-Qazaqstan qatynasy tereńdeýin kórýimiz neǵaıbyl. Qazaqstan da, О́zbekstan da Batys ınvestısııasyna qanshalyqty muqtaj bolsa da, amerıkalyqtardyń ýáde­­sin alsa da, Qytaı men Reseı­ge ar­qasyn bermeıdi», deıdi CGTN arnasy. «О́ıtkeni – dep esep­teıdi maqala avtory, – Batys bir­neshe ret ýádesiniń údesi­nen shyq­paǵanyn kóz kórdi». Buǵan my­sal retinde Ýkraınaǵa Batys­tan bólingen qarajat mólsherin keltirgen.

Álbette, AQSh-tyń Ortalyq Azııada saıası yqpaly artýyna Qytaı da, Reseı de múddeli emes. Sondyqtan osy elderdegi medıa ókilderdiń bulaı dep kesip aıtýy­nyń ózindik sebebi bar.

Osy oraıda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev salyp bergen sara jol – kópvektorly saıasattyń artyqshylyǵy anyq baıqalady. Qazaqstan úshin qazirgi tańda «arbany da syndyrmaý, ógizdi de óltirmeý» mańyzdy bolyp tur.