Dári-dármek saýdasyna taǵy da toqpaq kerek

Bul uıymnyń mindetine sondaı-aq otandyq farmasevtıka salasyna qol­daý kórsetý jáne shetelden qajetti dári-dármek alý úshin halyqaralyq uıym­dar­men kelisimshart jasasyp, tenderlerge qa­tysý isi de jatady. Kompanııanyń bas­qa kommersııalyq dıstrıbıýterler­den aıyrmashylyǵy strategııalyq tur­ǵy­dan bıýdjet qarjysyn únemdeýge ba­ǵyt­tal­ǵa­nynda edi.

Endi bul kompanııany atyshýly deı­ti­ni­miz, aýyl-aımaqqa jetpeı jatqan tegin dári-dármek máselesi kezinde Memleket basshysyna deıin jetip, Elbasy N.Nazar­ba­ev jalpy farmasevtıka bıznesiniń kó­leń­keli tustaryn áshkerelep, jazalylardy jaýapqa tartýdy Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanovtyń ózine tikeleı tapsyrǵan bolatyn. Naqtyraq aıtsaq, 2017 jyldyń aqpan aıyndaǵy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda N.Nazarbaev: «SK-Farmasııa» kompanııasyn alaıyq. Qazirgi tańda bıznesmender kelip jatyr. Olar dári-dármek shyǵaratyn fabrıkalar salǵysy keledi. Biraq olardy bul salaǵa jolatpaı otyr. Olar jer telimderi men tapsyrystardy ala almaı júr. Sebebi shet memlekettermen kelisimshart jasasqan eken. «SK-Farmasııa» otandyq farmasevtıka salasyn damytýǵa qulyqsyz. Biz osyny jónge keltire alamyz ba? «SK-Farmasııada» kim otyr? Barlyǵyn qýyp shyq. Ornyna jańa adamdardy qoı da, qarjynyń qaıda ketip jatqanyn anyqta. Nege olar osylaı jasap otyr? Jańa adamdardy al. Muny aıtqanyma birneshe jyl boldy. Biraq nátıje joq. Ornynan múldem qozǵalmaıtyn belgisiz azamattar otyr. Olardy kim qoldap otyr? Osy úshin Eljan Birtanov jaýap beredi» degen bolatyn.

Odan keıin bul uıymda birneshe ret basshy aýysty. Arasynda qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵandary da boldy. Negizi «SK-Farmasııa» kez kelgen dárini satyp ala bermeıdi. Satyp alynatyn dári-dármek pen medısınalyq buıymdardyń tizimi, odan keıin farma­sev­tıkalyq qyz­met­ter túri Úkimet qaý­ly­symen bekitilgen jáne ony jyl saıyn Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi saraptap, tekserip otyrady. Osydan keıin aımaq­tardaǵy medısınalyq mekemeler ózine qajetti dári-dármekterge tapsyrys beredi. Bul «Biryńǵaı farma­sev­tıka­lyq aqparattyq júıesi» portaly arqyly júredi, jumystyń bári avto­mat­tandyrylǵan. Osydan keıin «SK-Far­masııa» satyp alý jumysyna kirise­di. 2018 jyldyń tamyz aıynan beri bul ju­mys­tyń bári elektrondy formatta júredi.

Osylaısha 2019 jyldyń qory­tyn­dy­sy boıynsha 1 mln 807 myń adam tegin dári-dármekpen qamtamasyz etildi. Bul – el turǵyndarynyń 10 paıyzy degen sóz. 2009 jyldan beri uıymnyń satyp alý isi boıynsha jumsaǵan qarjysynyń kólemi 74 esege, naqtyraq aıtsaq, 31,3 mlrd teńgeden 232,6 mlrd teńgege deıin ósti. O basta arnaıy tizbedegi dári-dármektiń sany 804 bolsa, qazir bul kórsetkish 1331-ge jetken. Jalpy alǵanda óz tirshiligin bastaǵaly bergi on jyl ýaqyt ishinde «SK-Farmasııa» JShS 1 trln teńgeden astam teńgeniń dári-dármegi men medısınalyq buıymdaryn satyp alypty. Satyp alý úle­sine keler bolsaq, negizinen otandyq zaýyttardyń ónimderine basymdyq berilgen. Sodan keıingi kezekte Germanııa jáne Úndistan elderi tur. Dál osy Úndistannyń dári-dármegi arzanǵa túsip, biraz aqsha únemdelgen. Naqtyraq aıtsaq, on jylda 124,3 mlrd teńge únemdelipti. Bul mekemeniń jumysy úlken keńselerde talqylanyp, joǵarǵy jaqtan qadaǵalaý kúsheıgennen be, áıteýir sońǵy jyldary aqsha kóbirek únemdele bastaǵan.

Osydan keıin «SK-Farmasııa» JShS-niń jumysy jyldan-jylǵa jaqsaryp kele jatqanyn anyq baıqaımyz. Degenmen de áli de otandyq farmasevtıkaǵa qoldaý az bolyp tur. Yńǵaıy kelse, dári-dármekti shetelden satyp alýǵa, sheteldik kompanııalarmen kelisimshart jasasýǵa qumar. Olar úshin otandyq dári-dármek shyǵaratyn fırmalarmen kelisimdi úze salý túkke de turmaıtyn sııaqty. Jaqynda Senatta ótken úlken jıynda osy másele keńinen áńgime boldy. Mysaly, ótken jyldyń maýsym aıynda «SK-Farmasııa» JShS aldyn ala kelisimshart jasasyp qoıǵanyna qaramastan otandyq óndirýshilerdiń shyǵa­ryp qoıǵan dári-dármegin alýdan bas tartqan. Iаǵnı byltyr jasalǵan kelisimsharttardyń 25 paıyzy paıdaǵa jaramaı qaldy. Bul jerde otandyq farmasevtıka ónimderiniń teń jartysyn emdeý mekemelerine jetkizýdi memlekettik satyp alý arqyly osy «SK-Farmasııa» JShS moınyna alǵanyn aıtsaq, qanshama dári-dármektiń saýdasy júrmeı qalǵanyn ishińiz sezer edi. Osynyń nátıjesinde 2019 jyly satyp alynǵan ónimniń kólemi 40 paıyzǵa azaıdy. Endi tabysy az bol­ǵan­dyq­tan 2020 jyly dári-dármek óndirisi 20 paıyzǵa, osy ispen aınalysatyn kásip­oryndardyń jumysshylary 30 paıyz­ǵa qysqarý qaýpi tónip tur. Qalaı aıt­saq ta, otandyq farmasevtıkaǵa degen osyn­daı kózqarastan keıin bul saladaǵy kásip­oryn­dar básekelestikke shydaı almaı, ju­mystaryn aqsatyp alǵaly tur.

Reti kelip turǵanda aıta ketý kerek, elimizdegi mal jáne qus sharýa­shy­lyq­ta­ryn joǵary sapaly veterınarııalyq bıolo­gııa­lyq preparattarmen qamtamasyz etý isi de kóńil kónshitpeıdi. Bul máselede de shet memleketterge shyǵyn bolýdamyz. Memlekettik bıologııalyq qaýip­siz­digi úshin strategııalyq mańyzy bar jan­ýar­lar­dyń asa qaýipti aýrýlaryna qarsy pre­parattardy óndiretin memlekettik bıokom­bı­nat­tyń bolmaýy sebebinen jyl saıyn qajetti veterınarııalyq maq­sat­taǵy vaksınalar men dári-dár­mek­ter­di Reseı, Chehııa jáne Belarýs syndy elderden satyp alýǵa májbúrmiz. Sońǵy úsh jyldy alatyn bolsaq, respýblıka boıynsha janýarlardyń asa qaýipti aýrýlaryna qarsy veterınarııalyq preparattardy satyp alýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 18,3 mıllıard teńge bólingen. Onyń 12,8 mıllıard nemese 70 paıyzy she­telderge ketip jatyr. Mundaı jaǵ­daı­da otandyq ónimniń básekege qabi­let­ti­ligin qalaı arttyramyz?

– Búginde veterınarııalyq prepa­rat­tar­dyń álemdik óndirisiniń jıyntyq kóle­mi 35 mıllıard dollarǵa baǵalanady, onyń 60 paıyzy – mal sharýashylyǵynda qol­danylatyn preparattar. Jáne jyl saıyn naryqtyń ósý qarqyny 4-5 pa­ıyz kóleminde saqtalyp keledi. Osy sa­la­­ny júıeli túrde damytý arqyly ishki naryqty otandyq preparattarmen qam­ta­­ma­syz etip, Ortalyq Azııa men Taıaý Shy­ǵystyń naryǵyna shyǵarýǵa bolatyn edi, – deıdi bul jóninde senator Muhtar Jumaǵazıev.

Sondyqtan bul salada veterınarııalyq preparattardyń sapasyn baqylaıtyn tá­ýel­siz memlekettik ǵylymı-baqylaý uıy­myn qurý qajet. Árıne el medısınasy turalap qalǵan joq. Bizde ózgege maq­ta­nyp kórseter múmkindikter de, álem­dik deńgeıde moıyndalǵan klınıkalar da, mamandar da bar. Áıtse de, otandyq dári jasaýshylar áli de qanatyn keńge jaıa almaı keledi. Iаǵnı dári-dármek pen medısınalyq buıymdardy jetkizý má­se­lesinde sheteldik kompanııalardyń saý­­da­syn qyzdyrýǵa degen qumarlyq qa­shan basylar eken? О́zimizde joq dúnı­­e­­­ni shetelden satyp alýǵa bolar, al otan­dyq kásiporyndar daıyndap qoı­ǵan dári-dármekti kózge de ilmeı, keli­sim­shart­­ty buzyp, sonaý shetelden aldyrý qan­­shalyqty aqylǵa qonymdy? Qansha jer­­den baǵa saıasaty bolsa da otandyq bız­neske degen janashyrlyq aldyńǵy qa­tarda turýy kerek emes pe? Endeshe bul máselege joǵarǵy jaqtan taǵy da bir toqpaq kerek sııaqty.