Ulaǵatty ustaz ustyny

Soltúsik Qazaqstan oblysynyń ejelgi bir pushpaǵy – Qyzyltý aýdany, 1928 jyldyń 17 qańtarynda quryldy. Burynǵy Kishkenekól, Shúmektikól, Boqbasar sekildi shaǵyn-shaǵyn kólshik­terdiń basynda móldir sýyn shopyldatyp, sý astynda asyr salǵan balyǵyn qolmen aýlap, ana-apalarymyz basynda kir shaıqap, alasha jýǵanyn kórgen, búginde jetpis qaıdasyń dep tóbesine kóterilip bara jatqan bizderdiń qasıetti mekenimiz sodan beri nebir ózgeristerdi bastan ótkerdi. Búginde aýdan ataýy Shoqan Ýálıhanov bolyp ózgergen. Sol­tústik jáne soltústik shyǵysynda Reseı Federasııasynyń Omby oblysymen, shyǵysynda Pavlodar, batysynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqjar, ońtústik shyǵysynda Aqmola ob­lysynyń Eńbekshilder aýdanymen shek­tesip jatyr. Kóliktegiler tóteleı dala jolymen bir jarym-eki saǵatta Býra­baıdyń týra tóbesinen shyǵady. Jalpy bul ma­qala arqyly aıtpaǵymyz, osyndaı aýdandardyń negizin qalap, joqtan bar jasap, búgingi áleýeti zor el qata­ryna qosýda ózindik izi men qoltańbasy qalǵan aǵa urpaqtyń eńbegin jastar sanasynda jań­ǵyrtý. El de, qalyń qara halqy da nebir náýbetti bastan ótkerdi. Iri baılar tár­kilenip, maly tartyp alyndy. Kedeı-kep­shikke tıgen mal-múlikti jaqsylyq nyshany dep qabyldady. Alaıda, áperbaqan saıasattyń zardabynan asyra silteýshilik oryn alyp, birazy «halyq jaýy» atanyp jer aýdaryldy.

Odan beride sharýashylyqty kúırete qıratqan zulym soǵys zardabyn qalpyna kel­tirip úlgermeı jatyp, aýyl-tóbeniń qara­barqyn topyraǵyna shynjyr tabandy traktormen túren tartylyp tyń ıgerý bastaldy. Osylaı aýdan halqy jantalasa tyrmysyp bir naýqannan birine kóship, soń­ǵy onjyldyqtarda ǵana mamyrajaı tirshilik keshýde.

Mine, sol aýdannyń alǵashqy qazy­ǵyn qaǵyp, júzdegen tuńǵyshtardyń qata­ryn­daǵy eren eńbektiń basy-qasynda júr­genderdiń biri, búginde elimen qaıta qaýy­shyp otyrǵan – Nurmaq Júnis.

Ustaz bolý – júrektiń batyrlyǵy. Us­taz eńbe­gin jyl mezgiliniń tabıǵattaǵy erek­shelegimen uqsa­týǵa bolady. Muǵalim, kóktemdegi tirshilik sekil­di, shákirtine – jas tal tamyryna nár berip, qýat­tandyryp, ony bilim jolyna jetekteıdi. Bilim berý isinde ustaz qystyń yzǵaryna, nebir bo­randarǵa tótep berip, jazdyń shilińgir ys­tyqtaryna kúıedi. Biraq kúz mezgili kelgende ekken eginnen jemisin tatyp, qyrmany altyn dánge tolǵandaı, armany oryn­dalyp, tóbesi kókke jetip, balasha qýanady. Maqalanyń basty keıipkeriniń ótken jolyn saralaı otyryp, osylaısha oı tolǵaımyz.

Shyn máninde, ustazdyq qyzmetine adal­dyǵyn Nurmaq Júnis bilimimen ǵana emes, jankeshti eren tirligimen de dáleldedi. Ol qatardaǵy ustaz ǵana emes, basshy retinde shalǵaıdaǵy Qyzyltýdyń en túbinde jat­qan kezindegi qazaqy Shapaı, Qaırat, Jas­qaırat sekildi eldi mekenderdegi qaı mek­teptiń de ár kirpishi men tasyn arqalap tasyp, óz qolymen qalaǵan jan.

Jaqsy ustazǵa eki ǵana nárse kerek, onyń biri – tereń bilim bolsa, ekinshisi – úl­ken júrek. Osynyń ekeýi de baǵamdaı bil­sek, Nurmaq Júnistiń boıynan tabyldy.

Qyzyltý tóńiregindegi ustazdardyń us­tazy atanǵan Nurmaqtyń atajurty da, naǵashylary da el bıligine qatysqan, ba­ryn bólisken ádil baı bolǵan. Atajur­ty Atbasar aýdanynyń Qaratomar, Sát­pek aýylynyń turǵyndary bertinge deıin, onyń atasy qazǵan qudyǵyn, jaı­qa­lyp jatqan jaılaýyn Júnis atanyń qony­sy dep keldi. Nurmaq ákesinen nebári on alty jasynda aıyrylyp erte eseıedi.

Jasynan zerek ol surqııa zamanda orys­ patshasynyń jarlyǵymen Atbasarda oryn alǵan jas balalardy qara jumysqa jegý­ge áskerge almaq bolǵandarmen alysyp, taıaq ta jedi. Nurmaq Júnisuly 1898 jyly Atbasar tóńiregindegi 16-shy (Qara­tomar) aýylynda dúnıege kelgen. At­basar revkomy Sabyr Sháripovtiń bas­taýymen saýatsyzdyqty joıýǵa aralasty. Atbasardaǵy oqytýshylar kýrsyn, odan soń Qyzyljar pedýchılıshesin, taǵy da Kók­shetaýdaǵy pedtehnıkým janyn­daǵy kadr­lar bilimin jetildirý kýrsyn támam­daıdy.

1921 jyldan eńbek jolyn bastaǵan Nur­maq Júnis osy Qyzyltý aýdanynda, onyń ortalyǵy Qýlykólde orta mektep­ke dırektor bolǵan. Ol Kishkenekól orta mektebin halyq mektebi dárejesine kó­terdi. О́miriniń sońyna deıin ustaz, mektep dırektory, aýdandyq oqý aǵartý bóli­miniń meńgerýshisi bolǵan. Atap aıtsaq, 1933 jyly Kishkenekól orta mektebinde mu­ǵalim, 1939-1942 jyldary Jasqaırat aýyldyq mektebiniń dırektory, 1942-1948 jyldary Qyzyltý aýdandyq oqý bólimin basqarady. Al 1948-1952 jyldary Shapaıdaǵy Papanın, 1952-1955 jyl­­dary Malenkov, Uıaly aýyldyq mek­tepteriniń dırektory qyzmetin at­qarǵan. Bilim oshaǵy joq kishkentaı aýyl­dardyń bárinde tikeleı aralasýy­men mektepterdi ashyp otyrýy, ańyz ispettes. Osy aımaqqa esimi keńinen ta­nymal respýblıkaǵa eńbek sińirgen mu­ǵalim Sabyr Málikov Nurmaq Júnistiń súıenishi, tiregi bola bildi.

Tájirıbeli, isker maman retinde ony bilim almaq túgili, tize búgip jaıǵasatyn orny da joq, at tuıaǵy basa bermeıtin shal­ǵaıdaǵy aýyldarǵa jıi aýystyryp otyr­dy. Ol kezde dúnıeniń bári qat, ár­ som túgili tıyn úshin qatań suranys bar, «bylaı tartsań, arba synady, bylaı tart­sań, ógiz óledi» deıtinniń zamanyn­da eńbek etý ońaı bolmady. Sózimiz dáleldi bolýy úshin osy oraıda, Nurmaq Júnistiń as­tanada turyp jatqan qyzy Roza Nur­maqqyzynyń ákesimen qatarlasa elge qyz­met etken qaıratker anasy Maǵrıpa Muham­betáliqyzy rýhyna baǵyshtaǵan «Sónbeıdi jaq­qan shyraǵyń» atty kitabynan úzindi kelti­relik.

«...1948 jyly aýdandyq atqarý komı­te­tiniń uıǵarymymen ákemiz Nur­maqty úshin­shi aýyl Shapaıdaǵy Papanın mektebine dırektor etip jiber­­di. Mektep joq. Ony sa­lý úshin jaz boıy qurylys materıaldaryn syrttan ózi basy-qa­synda júrip tasýmen boldy. Nár tatpaı ash qursaq júrse de bar oıy mekteptiń qurylysyn tezirek aıaqtaý. Sońynan kóp uzamaı otbasymyz Sile­ti ózeniniń jaǵasyndaǵy qora-qopsysy jap­sarlas eki bólmeli úıge kóship keldi. Tań qylań­daǵannan turyp ketetin ákeni kór­meımiz.

Ne kerek, kúndiz-túni saz balshyqty belshesinen keship, Arqanyń sýyq jeliniń ótine, jańbyrlatqan kóktemniń óńmennen ótetin yzǵaryna boı bermeı etken eńbegi zaıa ketpeı, bir qabatty mektep sol jyly ja­ńa oqý jylyna daıyn boldy. Qarbalas istegi ákem Nurmaq taǵy da Kókshetaýdyń Bulan­dysynan jetispeı qalǵan qosymsha zattardy ákelýge ketken...

Birde daladan júgire kirgen mektep kilt­shisi Qurman anam Maǵrıpaǵa birdeńe dep sybyrlaǵany sol edi, ol kózi sharasynan shyǵa tez kıine bastady. Keıin bildik, arǵy jaǵaǵa túndeletip jetken júrgizýshi táýekelge bel býyp, týra ózenniń ortasymen ótem degende muz oıylyp, kólik sýǵa batyp kete jazdaǵan. Keıin qutqarýshy qurdastary, «Nurekeńniń ajaly alys eken» dep ázildesetin.

Odan keıin de Uıalydaǵy Malenkov, Jas­qaırattaǵy mektepterdegideı beınet­ti sharýa kútip turdy.

Osylaısha ákem Nurmaq jazǵyturym bas­talysymen mektep salý «áýenimen» aıaq-qoly jerge tımeı aýdandyq qarjy, oqý bólimderiniń tabaldyryǵyn tozdyryp, ashpaǵan esigi qalmady ǵoı dep oılaımyn. Úıden góri túzde jıi túneıtin. Bulan­dy, irgeles Ombydan qaradúleı sýyq, qar aralas jańbyr astynda qala­tynyna qaramastan qurylys zattaryn jetkizetin ákem esikten kirgende ústi-basy malmandaı sý, tisi-tisine tımeı diril­dep-qalshyldap keletin. Bala bolsam da qatty janym ashyp aıaıtyn edim. Sol kórinister kúni búginge deıin kóz aldymda.

Soǵystyń aldynda da, sondaı qıyn­dyq­pen aýdannyń Qondybaı kolhozynda mektep-ınternat salǵyzǵanyn bireý bilse, bi­reý bilmeıtin bolar.

Muǵalim qashan da saıasattyń jaýyn­geri ǵoı. Dúrkirep sardalaǵa túren tús­kende jan-­jaqtan jetken san alýan ult ókilderin dy­my joq Uıaly aýylynda jaıǵastyryp, as-sýyn qamdaý da sol kez­degi partııa uıy­­mynyń hatshysy Nur­maq Júniske júkteldi.

Kóp uzamaı jankeshti eńbeginiń zeıne­tinen góri beıneti mol bolǵan ákemniń naý­qasy meńdep, birjolata tósek tartyp jatyp qaldy.

Talaı jylǵy tógilgen ter, janyn jep jasa­ǵan is, júıkeni juqartar, shyrmaýyqsha shyrmalǵan nebir jaǵdaı­lar qoısyn ba. Aqyry kóp uzamaı aıaý­ly ákemizden aıy­ryldyq. Myńdaǵan shákirtteriniń alǵysyn arqalaǵan áke, alystap uzaı berdi...».

О́z zamanynda Nurmaqtyń úıi óner ordasy boldy. Qyzyltýlyq óner sańlaqtary án-jyrlarymen qosa, «Edige batyr», «Qyz Jibek», «Arqalyq batyr», «Qozy Kór­pesh – Baıan sulý» sekildi sahnalyq qoıy­lymdardy nazarǵa usynyp, halyqty rýhanı sýsyndatty.

Nurmaq Júnistiń ózi de, zaıyby Maǵ­rıpa Muham­betáliqyzy da keremet ánshi, nebir ulttyq saz aspaptardyń qulaǵynda oınaǵan. Soǵystyń aldynda Maǵrıpa ana Qyzyljar jáne Almatyda ótken án baıqaýynda aldyńǵy júldeniń birin jeńip alyp, elge sol kezderi kóptiń qoly jete ber­meıtin patefondy saz tabaqshalarymen qosa qushaqtap oralady. Taǵy birde Al­matyda ótken Qazaqstannyń ekinshi sezine delegat bolyp qatysyp, qazaqtyń jyr aly­by abyz aqyn Jambyl Jabaevtyń batasyn aldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bel shesh­peı el aralap, maıdan tylyna azyq-túlik jóneltip, arasynda án aıtyp qamkóńil jandardyń rýhyn kóterip otyr­dy. «Maǵrıpanyń oryndaýyndaǵy «Aqbópe», «Surjekeı», «Qanattaldy», «Aqqum» ánimen áserlengen qaýym dýyldasyp tarasatyn» dep eske alady onymen qatarlas qyzmet atqarǵan meniń anam Bátıqa Tursynǵojına (Omarova).

Maǵrıpa ana ári ustaz, ári aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy qyzmet­terin de atqardy. Eń bastysy, Maǵrıpa ana bir qoldyń salasyndaı ómirge ákelgen bes perzent esimi búginde elge erekshe tanys der edik. Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan áke men ananyń jolyn qýǵan tuńǵysh qyzy, ustaz Zekenniń ómiri uzaq bolmaǵanymen zaıyby qurmetti el azamaty Musa Imanbaevpen tatý-tátti ómir súrdi.

Taǵy bir uly, mamandyǵy energetık Aby­laıhany Taldyqorǵan oblysy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet etip júrgende qaıtys boldy.

Sákeni – Sáken seri Júnisov Qa­zaq­­stan­nyń halyq jazýshysy, QR Mem­leketik syı­lyǵynyń ıegeri, ádebıet zertteýshisi, dra­matýrg. Sáken seri álemi – bizdi bıik oı­lar­ǵa jeteleıtin sýret­kerdiń ult bıigine kóterilgen álem. Jerlesteriniń qurmetimen osy Soltústik Qazaqstan oblysydaǵy Qy­zyl­tý, búgingi Ýálıhanov aýdanyndaǵy Má­denıet saraıy qazirde Sáken seri atynda tur.

Al Oral Nurmaquly Júnisov belgili kınorejısser. Búginde Almatyda turady. 40-tan astam fılmderdiń avtory, onyń kóbi halyqtyń etnografııalyq salt-dás­túrine arnalǵan.

Roza Nurmaqqyzy Júnis Astana qala­synda turady. Aǵasy ózin erkelete, «Sáken seriniń Roztaıy» degen atyna saı, onyń muralaryn jınaqtap, saqtap, barynsha nasıhattaýshysy bola bildi. Roza Júnistiń de negizgi mamandyǵy ustaz. Jýrnalıster oda­ǵynyń múshesi.

Mine, «Nurmaq Júnis kim bolǵan?» degen saýalǵa jaýap osy. Ustazdyń eńbegi jandy, oty óshken joq, urpaǵy órbidi, eli bolsa er esimin jańǵyrtty. Ǵasyrlar boıy óziniń kindiginen taraǵan bala, nemere, shóbere, nemene... Oǵan qosa myńdaǵan shákirtiniń dúrsildegen júreginiń túkpirinen onyń esimi máńgi óshpek emes.

Maıra ShО́KEN,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi