AQSh-tyń astronomdar komandasy Gavaııadaǵy Subaru teleskopynyń kómegimen GJ 504 jaryq juldyzynyń mańaıynda turǵan orasan zor planetany sýretke túsirip aldy. Bul týraly Planeta-Novosti.AT.UA habarlady.
Jańa tabylǵan planetanyń kólemi aýqymy sál azdaý kóringenimen, Iýpıter shamalas sııaqty. Ol Kún sııaqty juldyzdy aspannyń aınalasynda aınalady. Al GJ 504 turǵan juldyzdy aspannyń aýmaǵy Iýpıterdiń Kún aýqymynda aınalatyn kóleminen 9 ese úlken. Munyń ózi orasan zor planetalardyń paıda bolýy týraly burynǵy teorııalardy is júzinde joqqa shyǵarady.
«Eger biz bul planetaǵa deıin jete alatyn bolsaq, álemniń qalaı jaratylǵanyn bilýdiń taǵy bir múmkindigine qol jetkizer edik», deıdi Maıkl McElwain.
«Bul bizdiń planetalar jónindegi ádettegi túsindirýimizdiń sheńberine ene qoımaıtyn eń qıynjarynyń biri bolyp tabylady», dedi osy komandanyń taǵy bir múshesi Markýs Iаnson.
«Eger biz bul planetany asha alsaq, alternatıvany oqý teorııasyn qaıtadan durystap qarap shyǵýymyzǵa týra keledi. Bálkim, tipti ıadro akkresııasy teorııasynyń keıbir negizgi boljamdaryn qaıta qaraıtyn shyǵarmyz», dedi ol taǵy.
Serik Qulymbaı.
Qosymsha.
Jańadan ashylǵan ekzoplaneta jańa ǵalamnyń qalyptasýy týraly burynnan kele jatqan teorııany joqqa shyǵary múmkin
Jańa ǵalam Kún júıesindegi eń iri planeta – Iýpıterden shamamen 4 esedeı úlken, GJ 504b juldyzynyń kólemindeı eken.
Qazirgi tańda bul nysan bizdiń Kúnge uqsas juldyzdyń aınalasynda aınalatyn aýqymy eń tómengi planeta delinýde.
1-sýret. Dıagramma kólemi jaǵynan besinshi GJ 504 juldyzyn, sondaı-aq juldyz retinde tanymal 59 Bıkeshti kórsetip tur. Ony kózben bylaısha da kórýge bolady.
Halyqaralyq astronomdar komandasy Gavaııa araldarynda ornalasqan Subaru teleskopynyń ınfraqyzyl shynylary kómegimen Bıkesh shoqjuldyzyndaǵy GJ 504 jaryq juldyzyn aınalýshy alyp ekzoplanetany kórý múmkindigine qol jetkizdi.
Zertteýshiler GJ 504 juldyzynyń áser beretin qyzýy 237°C dep esepteıdi. Bizdiń planetamyzdan shamamen 57 jaryq jylyna teń qashyqtyqqa ornalasqan bul júıeniń jasyn ǵalymdar 160 mln. jylǵa sanap otyr.
Astronomdarǵa tike vızýal tásilimen (ıaǵnı planetany teleskoppen kórý arqyly) GJ 504b jaryq juldyzyn sýretke túsirip alýdyń reti kelipti. Bul ádis planetalar týraly málimetter alýdyń qazirgi tańdaǵy eń mańyzdysy bolýmen birge, eń kúrdelisi de bolyp sanalady.
«Vızýaldandyrý planetanyń jaryqtylyǵy, temperatýrasy, atmosferasy men orbıtasy týraly aqparlar beredi, - deıdi zertteýshiler tobynyń jetekshisi, Tokıo tehnologııa ýnıversıtetiniń ókili Masaıýkı Kýzýhara. – Biraq kóp jaǵdaıda ekzoplanetalar ózine jaryq berýshi shyraqqa jaqyn turǵandyqtan, jaryqtylyǵy tym nashar bolady da, olardy jerdegi teleskopqa iliktirý jaryq sáýleni projektordyń janynda túsirgenmen birdeı bolyp shyǵady».
Soǵan qaramastan, Subaruteleskopy astronomdarǵa eń «álsiz» ekzoplanetalardyń ózderin belgilep alyp otyrýǵa múmkindik berip otyr.
2-sýret. Jaqynda tabylǵanGJ 504b ekzoplanetasy kólemi jaǵynan Iýpıterden 4 ese úlken. Ol bir kezderi Kún sekildi juldyzdy aınalǵan eń jeńil planeta bolyp tabylady.
Bul jańalyq Subaru teleskopynyń kómegimen ekzoplanetalar men dıskilerdi strategııalyq zertteý jobasynyń bir bóligi bolyp sanalady. Osy jobanyń sheńberinde astronomdar Kún júıesinen tysqaryornalasqan planetalardyń da beınelerin túsirip alýǵa úmit artýda. Ǵalymdardy sondaı-aq jaqyn aralyqtaǵy birneshe júz juldyzdyń qorshaýyndaǵ y protoplanetalyq dıskiler de qyzyqtyrady. Bes jylǵa josparlanǵan bul jumystar 2009 jyly bastalǵan. Oǵan Japonııa Ulttyq astronomııa observatorııasynyń múshesi Motohıde Tamýra jetekshilik etedi.
«Eger biz bul planetaǵa ushyp bara alatyndaı bolsaq, bizdiń kóz aldymyzda ystyqtan jarqyrap janyp turǵa,n qyzyl shıe tústes boıaýǵa malynǵan álem shyǵa keler edi», - deıdi Goddarda ǵaryshtyq ushý ortalyǵynyń múshesi Maıkl MakElvaın.
Aıta ketetin jaıt, GJ 504b óz juldyzynyń janynda, shamamen Kún men Iýpıterdiń arasyndaǵy qashyqtyqtan 9 esege jýyq jaqyn jerde aınalady eken. Bul alyp planetalardyń qalyptasýy jónindegi ıdeıanyń ózin qaıta qaraýǵa májbúr etedi.
Meılinshe kóbirek tarap otyrǵan akkresııalyq model dep atalatyn versııaǵa saı, Iýpıter de Jer sekildi, tyǵyz qabatty gazdar men jas juldyzdy qorshaǵan dıskiniń ǵaryshtyq kúl-qoqysynan quralǵan. Ádette ıadro asteroıdtar men kometalar soqtyǵysynan paıda bolady. Iаdro ózine kerekti massany qurap alǵannan keıin, onyń tartylys kúshi dıskiden gazdy tartyp alyp, planetany jasap shyǵarady.
3-sýret. Subaru teleskopymen ınfraqyzyl dıapazonda alynǵan málimetter. О́ńdelgennen jáne jypyrlaǵan juldyzdardy alyp tastaǵannan keıin ol GJ 504b planetasynyń órisin, ıaǵnı orbıtasyn kórsetti.
Mundaı model Neptýn orbıtasy tárizdi ekzoplanetalarǵa tán bolyp keledi (Demek, juldyzdardan qashyqtyǵy 30 astronomııalyq birlikke teń). Biraq óz juldyzdarynan budan qashyq aralyqta ornalasqan álem úshin mundaı model qoldanyla bermeıdi. Salystyrý úshin aıtaıyq, GJ 504b óziniń juldyzynan shamamen 43,5 astronomııalyq birlikte tur.
«Bul planetanyń qalyptasýyn dástúrli gıpoteza turǵysynan alyp qaraǵanda túsindirý qıynǵa túsedi, - deıdi komanda múshesi Prınston ýnıversıtetiniń doktory Markýs Iаnson. – Endi biz planetalardyń qalyptasýy jónindegi teorııanyń alternatıvasyn nemese akkresııalyq model tujyrymdamasyn barynsha baısaldylyqpen qaıta qaraýymyz kerek».
«Vestı.Rý» materıaldary boıynsha daıyndaldy.