Tıimdi memleketke aparar jol

Kúshti Prezıdent. Elbasy N.Nazar­baev­­tyń kúsh-jigeri arqasynda Qazaqstanda Prezıdenttik ınstıtýt tolyqqandy qalyptasty. Al Qasym-Jomart Toqaev Memleket basshysy retinde osyǵan deıin qalyptasqan saıası júıe men memlekettik saıasattyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, uzaq merzimdi keleshekte saıası júıeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi maqsat tutyp otyr. Prezıdent álemde jańa dáýirdiń bastalýyn sezinetin reformator retinde tıimdi memleket qalyptastyrýdyń birden-bir joly – Qazaqstanda túbegeıli saıası ózgerister jasaý dep biledi. Ol úshin Prezıdent elimizde kóp partııalylyq, saıa­sı básekelestik pen pikir alýandyǵyn damytýǵa basymdylyq berýde. Endigi jerde saıası reformalardy qolǵa almaıynsha, ekonomıkalyq reformany ári qaraı damytý da múmkin emes. Saıası qondyrǵy ekonomıkalyq qaıta qurýlarǵa sáıkes bolýy qajet. Iаǵnı biz áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası órleý arqyly ǵana búgingi zamannyń syn-tegeýrinderine tótep bere alamyz jáne reformalardy turalatpaı jalǵastyrýǵa jaǵdaı týady. Sonda ǵana Q.Toqaevtyń nátıjege baǵdarlanǵan «Prezıdent retinde maǵan eń mańyzdysy ekonomıkalyq damýdyń jalpy sandyq kórsetkishteri emes, bizdiń barlyq azamattarymyzdyń naqty dáýlettiligi» degen saıası ustanymy iske aspaq.

Prezıdent memlekettik organdardyń jumysyndaǵy basymdyqtardyń qataryna qoǵamdyq dıalog, ashyqtyq pen kópshilik­tiń muqtajdary men tilekterine jedel túrde jaýap qaıtaryp, nátıjeli áreket etýdi jatqyzady. О́ıtkeni Memleket basshysyn turǵyndar arasynda memlekettik organdardyń qyzmetine kóńilderi tolmaı, qalyń buqara arasyndaǵy narazylyq deńgeıiniń ósýi jáne barlyq deńgeıdegi memlekettik qyzmetkerler arasynda turǵyndardyń muń-muqtajyna degen «tas kereńdik» pen jabyqtyqtyń beleń alyp otyrǵany alańdatady. Bul qubylys áleýmettik-qoǵamdyq másele sheńberinen shyǵyp, saıası sıpat alyp barady. Jaǵdaı osy baǵytta órbı berse, memlekettiń saıası júıesiniń turaqtylyǵy men qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý saǵymǵa aınalýy ábden múmkin. О́ıtkeni adamdardyń memlekettik organdardyń ádiletsiz sheshimderine narazylyq bildirýi sol organdardaǵy júıeli problemalardyń bar ekendigin kór­setýde. Bul memlekettiń bedeline nuqsan kel­tirip, onyń ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiretindigi aıtpasa da túsinikti. Ende­she Prezıdent ony tek osylaı ǵana baǵa­lap, tıisti sheshim qabyldaý qajettigin esker­tedi.

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń prezı­denttik bıliktiń kúshin arttyryp, be­delin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan utymdy she­shimderiniń biri – qoǵamdyq kelisim jónindegi Ulttyq keńes qurýy boldy. Ondaǵy maqsat – bılik pen qoǵam ara­syn­daǵy bar máselelerdi dıalog ornatý ar­qy­ly sheshý jáne eki arada paıda bolǵan al­shaq­tyqty qysqartý, ony jaqyndatýǵa ba­ǵyttalǵan keshendi is-sharlardy qolǵa alý.

Adamdardy eldegi máselelerdi bılik­tiń qalaı sheship jatqandyǵy, qoǵam­da qandaı ahýal qalyptasyp otyrǵan­dyǵy, bılik organ­dary men turǵyndar ara­syn­daǵy shıe­lenistiń kúsh alyp ketýi múm­kindigi tolǵan­dyrady. Qazir halyqty bos sózben, esep­siz keńes ótkizip, onyń pikirin es­kerýsiz ústirt sheshimder shyǵaryp, qurǵaq ýáde berýmen aldaýǵa bolmaıtynyn túsinetin ýaqyt jetken sııaqty. Qazir adamdar buryn­ǵydaı emes, múldem basqa. Al qoǵam bılik­tiń teń quqyqty seriktesi retinde eldik máseleleri boıynsha únqatysý úderi­sine atsalysý dárejesine jetkendigin kór­se­tip otyr. Olaı bolsa, bılikke de búgingi qa­lyp­tasyp otyrǵan jaǵdaıdy qaıta qa­ra­ý­yna týra keledi. Ol da ózin ózgertýi qajet.

Túpki maqsat – strategııalyq máseleler boıynsha sheshimder qabyldaǵan kezde turǵyndardyń kópshiliginiń pikirin eskerý. Sonda ǵana bıliktiń halyq aldyndaǵy bedeli ósip, jaýapkershiligi artady. Endeshe bılik jaýapkershilikti bolý úshin damyǵan azamattyq qoǵam kerek. Sondyqtan Q.Toqaev azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi Konsepsııasyn ázirlep, qabyldaýdy tapsyrdy. Osy maqsatta 2020 jyl Volonterler jyly dep jarııalandy. Bul Tujyrymdama men sheshim qazirgi kúnniń eń ózekti máseleleriniń biri bolyp otyrǵan azamattarǵa ómirlik ustanym men áleýmettik belsendilik daǵdylaryn bo­ı­laryna sińirýdi jáne azamattyq qoǵamdy nyǵaıtýdy kózdeıdi. Memleket basshysy bul máseleniń de baǵyt-baǵdarlaryn kórsetip otyr. Onyń ustanymy boıynsha bılikke qoǵammen keri baılanys ornatýda pikir alýandylyǵyna basymdylyq beri­lýi shart. Munyń basty baǵdaryn da Mem­leket basshysy aıqyndy: «Ártúrli pikir, bir­tu­tas ult» nemese «Ulttyń birligi – onyń alýan túrliliginde». Bılik halyqqa ber­gen ýádesinde turyp, óziniń osy basty bory­shyn oryndaýy arqyly Qazaqstanda ulttyq birlik pen qoǵamdyq turaqtylyqty saqtaı alady.

Qoǵamdyq turaqtylyqty nyǵaıtý ádi­let­ti áleýmettik saıasat júrgizýge tikeleı baı­­lanysty. Sonymen birge qoǵamdy áleý­met­­ten­dirýde memleketimizdiń ustanyp otyr­ǵan rýhanı baǵdarynyń da mańyzy zor.

Yqpaldy Parlament. О́tken ǵasyr­dyń 90-jyldarynyń aıaǵy men 2003-2007 jáne 2017-2019 jyldardaǵy elde júrgizilgen saıası modernızasııalaý úrdisin basqarýdyń prezıdenttik-parla­menttik túrine ótýdiń bastaýy deýge negiz bar. Parlamenttiń quzi­reti kú­sheıdi, zań shyǵarýshy organ­dy qurý­daǵy partııalardyń róli artty, máslıhat­tardyń yqpaly nyǵaıa bastady. Yqpaldy Par­lament jaıly sóz qoz­ǵa­ǵanda Mem­leket basshysy joǵaryda áń­gime bolyp otyrǵan azamattyq qoǵamdy ny­ǵaıtý­dy sol úderiske ózekti jalpymem­leket­tik mindetterdi sheshý maqsatynda turǵyn­dardy tartýdy aıtyp otyr. Eger qoǵamdy alańdatatyn negizgi máseleler dál osy Parlament qabyrǵasynda jáne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, óz sheshimin taýyp jatsa, ol problemalar kóshege shyq­pas edi deı kele, Prezıdent osy turǵyda eldegi kóppartııalyq júıeni odan ári damytýǵa jáne elimizdiń jetekshi saıası kúshi Nur Otan partııasynyń syndarly baǵyttaǵy basqa da saıası partııalar jáne qozǵalystarymen seriktestik ornatýyna úlken mán beredi.

О́kildik organnyń irgetasy onyń esep berýge mindettiliginde. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ol uzaq merzimdik turaqsyzdyqqa ushyraýy ábden múmkin. Parlamenttiń esep berýi eń aldymen saılaýshylar aldyn­daǵy jaýapkershiliginen bastalady. Endeshe halyqpen tyǵyz baılanys ornatý arqyly ǵana bar problemalardyń keskinin dál anyqtap, olardy depýtattardyń oı-eleginen ótkizip, sheshimi tabylmaı jatqan máselelerdi eńserý úshin oǵan zańnamalyq ne­giz jasaýǵa bolady. Sonda «kúshti Pre­­zı­­­dent – yqpaldy Parlament – esep bere­­­­tin Úkimet» formýlasy 2017 jylǵy kon­stı­­­tý­­sııalyq reformamen tolyqtaı ózara baı­­lanysyp, onymen úılesimdik tabady.

Parlament eń aldymen halyqtyń su­raýyn túsinýi, azamattardyń neni oılap, neni qalaıtynyn, ártúrli áleýmettik toptardy qandaı máselelerdiń mazalaıtynyn tolyq bilýi kerek. Ol pikirtalasqa beıim bolýy tıis. Sonda ǵana ol Úkimetke taqyryptardy durys anyqtap berip, ony dál jetkizýge múmkindik alady jáne onyń aldyna ózekti suraqtar men máselelerdi oryndy jáne jónimen qoıa biletin bolady. Ol úshin zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik arasynda jasandy teketiressiz ózara syılastyq jáne iskerlik qatynastyń bolýy shart.

Qoǵamdyq dıalog pen senim aılaǵyna aı­na­lyp otyrǵan Ulttyq keńes az ýaqyt­tyń ishinde Qazaqstan azamattaryn tol­ǵandyryp otyrǵan kóptegen áleý­mettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, quqyqtyq máselelerge jaýap izdep, naqty usynystar deńgeıine shyǵa aldy. Sóıtip Ulttyq keńes halyq pen bılik arasyndaǵy kópirge aınala bastady. Saıası básekelestikti damytýdyń, balama kózqarastar men pikirlerdiń, parlamenttik oppozısııa ınstıtýtynyń bolýy demokratııany damytýdyń basty talaby ekendigin, mıtıngiler týraly habarlaý júıesine kóshý men ony ótkizý mádenıetin qalyptastyrý qajettigin qo­ǵamdyq sanaǵa sińire bastady. Eń bastysy – bul kózqarastar qur aıtylǵan kúıinde qalatyndaı sóz emes, olar zań júzinde oryndalatyn ustanymdar men naqty memlekettik saıasat bolmaq. Parlamenttik oppozısııa ınstıtýty engizilse, elimizde kóp partııalylyqty, sonyń ishinde saıası azshylyqty damytýda da jańa serpilistiń paıda bolary anyq.

Qazaqstanda demokratııalyq úderis­ter­di odan ári damytý máselesinde naqty qadamdar jasaldy. Osynyń barlyǵy Q.Toqaev atap ótkendeı, bılik pen azamat­tyq qoǵamdy bólip, ony ydyratý úshin jasalyp otyrǵan amal emes, kerisinshe, buqa­ra halyqty demokratııany damytý men jasampazdyqqa qyzmet etýge jumyldyratyn zor jaýapkershilik jáne qoǵam damýynyń basty baǵyty bolmaq.

Esep beretin Úkimet. Budan bylaı Úki­met ózine tıisti mindetterdiń barlyǵyn sheshýdi óz moınyna alýy qajet. Ol naqty nátıjelerge jetý baǵytyndaǵy jumysyna pármen berip, áleýmettik saıasatta betburys jasaýy kerek. Jahandaný zamanynda turǵyndar bılikten qur ýádeden góri, naqty isti kútedi. Onyń ústine qalyń buqara Úkimetten óziniń únine qulaq asýyn kútedi. Endeshe ol turǵyndarmen baılanysyn nyǵaıtyp, týyndaǵan máselelerdi der kezinde sheship, aldyna qoıǵan mindetterin sapaly oryndap, ol týraly turaqty túrde halyq aldynda esep berip otyrǵany jón. Prezıdent Q.Toqaev aıtqandaı, bılik organdary ýáde berýmen áýestenbeı, naqty is isteýi kerek. Eger osyndaı ustanymǵa Úkimet músheleri men ákimder de berik bolsa, nátıjelerimiz eselene túseri sózsiz. Iаǵnı basty maqsat – halyqpen baılanys­ty úzbeý, ony joǵaltyp alyp, senimnen jurdaı bolyp qalmaý.

Jalpy, ashyq úkimet uǵymy tar sheń­berde qarastyrylyp júr. Ol memlekettik organdardyń saıttarynda aqparattyń onlaın túrinde lyq tolyp turýy nemese aqparat alýǵa qoljetimdilik quqyǵyn qamtamasyz etý ǵana emes. Halyqaralyq talaptarǵa sáıkes ol ashyqtylyq, esep be­rý jáne qoǵamdyq qatysý degendi bildiredi. Ol sonymen birge mınıstrlikter men vedomstvolardyń, aımaqtyq basshylardyń blogtaryna berilgen suratymdarǵa jaýapty der kezinde jáne naqty nátıjesin tolyqqandy kórsetýdi ańǵartsa kerek.

Ony aıtyp otyrǵan sebebimiz, orta­­lyq jáne jergilikti atqarýshy bılik or­gan­darynyń azamattardyń suranysyna jaýap bermeýdi, óz qyzmet­teri týraly aqparatty taratýǵy qulyq­syz­dyq tanytýdy jáne bıýdjettik shyǵyn­dardy kórsetýdegi ashyqtyqtyń onsha alǵa baspaı otyrǵandyǵynyń jalǵa­syp keletindigi, ókinishke qaraı, áli de barshylyq. Qoǵamdyq uıymdar memle­ket­tik organdardyń saıttaryn zertteýdiń nátıjesinde mınıstrlikter, ákimshilikter men olarǵa qarasty mekemelerdiń saıt­tarynan bulardyń qarajattyq-sharýa­shylyq qyzmeti týraly aqparatty taba almapty. Memlekettik satyp alý men olardyń qorytyndysy boıynsha toltyrylatyn hattamalar da bolmaı shyqqan. Memlekettik syńaıly sektordaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas eken.

Konstıtýsııalyq reforma Úkimettiń, búkil atqarýshy bılik tarmaǵynyń jaýapkershiligin naqtylaı tústi. Úkimetke áıteýir qaıta qurý júrgizsek bolǵany degen pıǵyldan, ondaı ádetten tolyqtaı arylǵany abzal. Ol atqarýshy bılik organy retinde eldegi iske asyrylyp jatqan reformalardyń tıimdiligin qamtamasyz etýge derbes jaýap berip, eldegi áleýmettik modernızasııalaýdyń jańa kezeńiniń bastalǵandyǵyn jaqsylap túsinip alǵandyǵy durys bolar edi. Sol úshin eldegi, sonyń ishinde aımaqtardaǵy turǵyndardyń jaǵdaıy, halyqtyń pikirine negizdele otyryp naqty baǵasyn alatyndyǵy jónindegi tártipti Prezıdent Q.Toqaev óziniń Jarlyǵymen bekitip otyr. Ol degen sóz ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar qoǵamnyń qajettiligin eskerýi mindetti degendi ańǵartady jáne olardyń naqty is-áreket josparynyń bolýyn talap etedi. Ol bizge áleýmettik jáne saıası shıelenis deńgeıine jetken kóptegen máselelerdi sheshýimizge múmkindik bereri anyq. Onyń, ásirese jergilikti bılik organ­dary jumystarynyń tıimdiligine kóbirek qatysty bolyp otyrǵany da qupııa emes.

Sonymen adamdardyń Úkimettiń sheshim­derine, ásirese aımaqtarda, qol­jetimdi bolǵany jón. Bıýdjet máselesi jergi­likti máslıhattarda qoǵamdyq uıym­dar men turǵyndardyń qatysýymen qara­lyp, sheshilgeni durys. Ashyq jáne esep beretin memleketti qalyptastyrý ekonomı­kalyq úderistiń jarııalylyq, aıqyn­dyq jaǵdaıynda júrýin talap etedi. Ol esep berýde kórinis taýyp, memlekettik organ­dardyń óz ýádesine beriktigin, óz esebine degen jaýapkershiligin, halyqtyń kútip otyrǵan úmiti oryndalmaǵan jaǵdaıdaǵy sebep-saldarlardan bas tartpaı, óz moınyna alý kerektigin kórsetedi. Sheshim qabyldaǵandar sol sheshimderi úshin jaýap berýleri qajet. Osy qadam basqarýdyń tıimdi júıesin qalyptastyryp, Úkimettiń áreketin zańdastyra túsedi. Bastysy, qazaqstandyq ár azamattyń elde júrip jatqan qaıta qurý úderisiniń qatysýshysy retinde ony ilgeriletýshilerdiń belsendi bir múshesine aınalýynda bolmaq.

Japsarbaı QÝANYShEV,

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory