Qazaqstan bastamalary joǵary baǵalanǵan basqosý

Qaýipsizdik jónindegi 56-shy Mıýnhen konferensııasy aıasyndaǵy paneldik pikirtalasqa qatysqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Geografııalyq or­nalasýdyń mańyzy: Ortalyq Azııa­nyń qazirgi jaǵdaıy» taqy­ry­bynda sóz sóıledi.

Memleket basshysy Qazaq­stan­nyń geografııalyq ornalasýy geosaıası turǵyda mańyzdy ekenin atap ótip, Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaý jolynda elimizdiń atqaryp jatqan sharýalaryna keńinen toqtaldy. Ásirese, Qazaqstannyń Aýǵanstanda beıbitshilik ornatý jónindegi bastamalary halyq­aralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy.

Prezıdent Qazaqstannyń Aýǵan­stanǵa kórsetetin gýmanı­tar­lyq kómegi jóninde baıandap berdi. Bilim baǵdarlamasy aıasynda bul eldiń 1000 stýdentiniń Qazaqstanda bilim alǵanyn, bú­ginde ol baǵdarlamanyń qaıta jalǵasyn tapqanyn nazarǵa aldy.

Sondaı-aq Qazaqstan Úkimeti tarapynan bólinetin aýǵan əıel­derine arnalǵan granttarǵa toq­ta­lyp, «Ortalyq Azııa jəne Aýǵan­stan» formatynyń aımaqtaǵy turaq­tylyqqa úlken úles qosa­tynyn atap ótti.

The Economic Times gazeti­niń habarlaýynsha, atalǵan panel­dik pikirtalasta kóterilgen máse­le­lerdiń ózektiligin ýaqyt kórsetip otyr. Aýǵanstanda turaqtylyq ornatý jónindegi Qazaqstan bas­tamalaryna toqtalǵan basylym elimizdiń óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartýyn da joǵary baǵalady. The Economic Times gazetiniń paıymdaýynsha, mundaı qadam qazaq halqynyń danalyǵy men kóregendigin anyq ańǵartady.

Euractiv agenttigi Memleket bas­­shysynyń Eýrazııalyq ınte­­gra­sııany ilgeriletýdegi Qazaqstan róli jónindegi sózine ek­pin berdi. Pikirtalas kezinde Q.Toqaev Eýrazııalyq ekonomı­ka­­lyq odaq­tyń saıası astary joq, eko­nomı­kalyq joba ekenin aıtty. Son­­daı-aq 182 mıllıon tur­ǵyny bar aımaqty qamtyǵan bul uıym­nyń shet­elden ınvestısııa tar­tý­daǵy áleýeti jóninde áńgimelep berdi.

Halyqaralyq qatynastar jó­nindegi keńestiń tóraǵasy Rı­chard Haastyń paıymdaýyn­sha, Mem­leket basshysy Q.Toqaev Mıýn­hen konferensııasyn­da óńirdegi qaýipsizdik pen turaqty­lyqqa qatysty qundy pikir bil­dirdi. Onyń sózine súıensek, Qazaq­stan Prezıdenti paneldik pikir­ta­lastyń negizgi mazmunyn egjeı-tegjeıli ashyp bergenin atap ótti.

«Mıýnhen qaýipsizdik konferensııasynda Qasym-Jomart Toqaev syndarly ári salmaqty ustanymyn bildirdi. Ol Ortalyq Azııa taqyrybynda, sondaı-aq ekijaqty qarym-qatynastar turǵysynda baıandap berdi. Osy oraıda Reseımen jáne Qytaımen baılanys tóńireginde sóz qozǵady. Qasym-Jomart Kemelulynyń ustanymy búgingi paneldik pikirtalastyń taqyrybyna tolyq sáıkes keldi. Osynyń negizi retin­de óńirlik ózara qarym-qaty­nasqa tolyq baǵa berildi. Prezı­dent myrza Ortalyq Azııa óńiri­niń ekonomıkalyq ári saıası da­mýyndaǵy Qazaqstannyń róli tý­raly atap ótti. Paneldik pikir­talas qatysýshylaryna álemdik sahnadaǵy Qazaqstannyń bastamalary men ustanymyn tolyqtaı túsindirdi», dedi R.Haas.

Qazaqstan Prezıdentiniń keńes­­shisi Erlan Qarınniń piki­rinshe, álemdik sarapshy­lar­dyń Orta­lyq Azııadaǵy prosesterge qyzy­ǵýshylyǵy artyp keledi. Bul – Qazaqstannyń aımaqtyq jáne halyqaralyq prosesterde alatyn erekshe ornyn kórsetip otyr.

«Mıýnhen qaýipsizdik konferensııasynda alǵash ret Qazaqstan basshysy qatysyp otyr. Sonymen qatar birinshi ret Ortalyq Azııaǵa arnalǵan arnaıy paneldik pikir­talas uıymdastyryldy. Bul álem­dik sarapshylar tarapynan Orta­lyq Azııada, onyń ishinde Qazaq­standa bolyp jatqan pro­ses­terge qyzyǵýshylyq artqa­nyn baıqatty.  Jıyn barysyn­da Qazaqstan Prezıdentine qoıylǵan suraqtar túrli taqy­ryptardy qamtydy. Osy oraıda aımaqtyq qaýipsizdik, Sırııa men Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵ­daı, Ortalyq Azııanyń saıası-ekonomıkalyq damýy, alpaýyt eldermen qarym-qatynas, sondaı-aq koronavırýsqa qatysty suraqtar qoıyldy. Sebebi búginde jalpy halyqaralyq jaǵdaı AQSh, Reseı men Qytaı sekildi alyp memleketter arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty. Dál osy jaǵdaıda qazir negizinen Qazaqstan ǵana atalǵan alyp memlekettermen tıisti qarym-qatynas qurǵan. Pikir­talasta bul suraqtardyń qamtylýy osymen baılanysty», deıdi Erlan Qarın.

Qaýipsizdik jónindegi bul jıyn qazirgi tańda óte ózekti. Ási­rese, Taıaý Shyǵystyń tyny­shy qashyp, Aýstralııany órt jal­map, Qytaıdan shyqqan vırýs halyqty qynadaı qyryp jat­qanda álem elderi «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵa­rýy» tıis. Jıyn barysynda atal­ǵan má­se­leler jan-jaqty talqy­lan­dy.

Áıtse de, jer jahannyń buqa­ralyq aqparat quraldarynyń nazary Mıýnhen konferensııasynda aıtylǵan tushymdy oılar men pikirlerge emes, AQSh – Qytaı – Eýropa úshtiginiń arasyndaǵy qarym-qatynasqa aýdy. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, AQSh prezıdenti Donald Tramp ustanǵan saıasat transatlanttyq qarym-qatynasqa syzat túsirgen-tuǵyn. Aq úı basshysynyń Pa­rıj kelisiminen shyǵýy, Iran keli­siminen bas tartýy sekildi máse­leler «qart qurlyqtyń» sheneý­nikterin tyǵyryqqa tiregendeı kóringen-di.

Ekinshiden, Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda soǵysy da shartaraptyń túkpir-túkpirine salqynyn tıgizip úlgerdi. «Eki túıe súıkense, arasynda shybyn óledi» demekshi, eki alpaýyt der­javanyń ekonomıkalyq alańda «shekisip» qalýy damýshy elderge ońaı tıip jatpaǵanyna búkil álem kýá.

Úshinshiden, Eýropanyń basynda da bir qurlyqqa jeterlik máseleler jetip-artylady. Má­selen, Taıaý Shyǵystan aǵylǵan bosqyndardyń jaǵdaıy áli kúnge túpkilikti sheshilgen joq. Taıaýda Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqpen at quıryǵyn kesisti. Onyń ústine, Shyǵys bloktyń ahýaly áli de kún tártibinde tur. Ásirese, Qytaıdyń Shyǵys Eýropa elderimen «15+1» formatyndaǵy baılanysqa ekpin berýi de «qart qurlyqtyń» saıa­sat­kerlerin alańdatady. Jyǵyl­ǵanǵa judyryq bolǵandaı, Eýro­panyń birqatar elinde popýlıs­ter partııasynyń bedeli artyp keledi. Bul da qurlyqtaǵy ahýaldy kúrdelendire tústi.

Qysqasy, jıyn barysynda atalǵan máselelerdiń bári jan-jaqty talqylandy. Konferen­sııanyń ashylý saltanatynda Ger­manııa prezıdenti Frank Shtaınmaıer birqatar máseleni sóz etip, AQSh-tyń keıingi saıasatyn túıreı ketti. F.Shtaınmaıer álem­degi senimsizdik pen turaq­syz­dyqqa AQSh, Qytaı jáne Reseıdi aıyptady.

О́z kezeginde AQSh-tyń memle­ket­tik hatshysy Maık Pompeo Aq úı ustanǵan saıasat jemisin berip otyrǵanyn málimdedi. «Trans­atlanttyq odaqtyń aqyry týraly pikirdiń asyra silteý ekenin aıt­qym keledi. Batys jeńiske jetip keledi. Bul – bizdiń ortaq jeńisimiz», dedi ol jıyn barysynda.

AQSh-tyń qorǵanys mınıstri Mark Esper de shyǵystan keletin qaýip týraly eskertti. Onyń sózi­ne súıensek, Qytaıdyń Hýaveı kom­panııasyn naryǵyna engizýdi kóz­deıtin elder budan bylaı amerı­kalyq barlaý qyzmetiniń kóme­gine júgine almaıtynyn jetki­zip, ses kórsetti. Alaıda Aq úı­diń ókilderi Qytaıǵa qatysty qandaı pikir bildirse de, Eýropa­nyń saıasatkerleri úndegen joq.

Konferensııa barysynda Reseıdiń AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýǵa yqpaly sóz bolǵan. Facebook jelisiniń negizin qalaý­shy Mark Sýkerberg aldaǵy ýaqytta kompanııasynyń feık jańa­lyqtarmen kúresýdi kúsheı­tetinin málimdedi. Al Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron Batys elderiniń Reseıge qatysty kózqarasy qate ekenin jetkizdi. Onyń paıymdaýynsha, taǵy bir qyrǵı-qabaq soǵystyń aldyn alý úshin Reseı jáne onyń prezıdenti Vladımır Pýtınmen kelissóz júrgizý qajet.

Qoryta aıtqanda, Mıýnhen kon­ferensııasy álemde beıbit­shilik ornatyp, turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mańyzyn pash etti. Sondaı-aq atalǵan jıynda áli de sheshilmegen máselelerdiń kóptigi, álemdik derjavalardyń ózara kelispeýi turaqsyzdyqtyń negizgi sebebine aınalǵany sóz boldy.