Eýropalyq odaq: Basty másele – bıýdjetti bekitý

Ulybrıtanııanyń «qart qur­lyq­pen» qoshtasýy Eýropa­lyq odaqtyń qaltasyna túsetin qarjyǵa keri áser etti. Jyl saıyn Ulybrıtanııa 12 mlrd eýro kólemindegi qomaqty qa­ra­jatty shy­tyrlatyp sanap beretin. Bul – EO bıýdjetiniń 11 paıyzyn quraıdy. Endi aldaǵy 7 jylda odaq qazynasyna túsýi tıis 75 mıllıard eýro defı­sıt­ke aınalmaq. 2021-2027 jyl­d­arǵa arnalǵan qarajat­tyń bó­linisi qalaı júrmek? Bıýd­jet­tiń kólemi qandaı bolmaq? Brıýsselde osy másele qyzý tal­qylanyp jatyr.

Eýropalyq komıssııanyń usy­nysy boıynsha bıýdjet­tiń kólemi Eýropalyq odaq el­­deri­niń ulttyq jalpy ta­by­sy­nyń 1,11 paıyzyna teń bolýy tıis. Muny qurlyq­tyń shy­ǵy­syn­­­daǵy jáne ońtústi­gindegi el­­­­der qoldap otyr. Alaıda Aý­s­­­t­rııa, Danııa, Nıderland jáne Shve­sııa sheneýnikteri bul so­­­­m­a­­nyń tym kóp ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bıýd­­­­­jet kóle­mi ulttyq jalpy ta­­­bys­­­tyń 1 pa­ıyzynan aspaýy tıis.

Eýropalyq keńestiń pre­zıdenti Charlz Maıkl Odaq qazynasyna túsetin qara­jat 1,074 paıyzdy qurasa, «ógiz de ólmeıtinin, arba da syn­baıtynyn» aıtady. Onyń usy­nysy qabyldansa, EO el­deri aldaǵy 7 jylda 1,095 trıllıon dollar qarajat jumsamaq.

Áıtse de jańa bıýdjettiń bekitilýi Germanııaǵa ońaı tı­meı­tin túri bar. Qazirgi tańda EO-ǵa keletin qarjynyń 19 pa­ıyzyn Germanııa tólep otyr. Ulybrıtanııanyń «qart qur­lyqpen» at quıryǵyn úzisýi Germanııaǵa túsetin júkti odan saıyn arttyrmaq. Iаǵnı bıýdjet ulttyq jalpy tabystyń 1 paıyzyn quraǵannyń ózin­de Odaqtyń qazynasyna buryn­ǵydan kóp bolmasa, az qara­jat quımaıdy. Eýropalyq komıs­sııanyń josparyna súıensek, Germanııanyń úlesi 32,8 mıl­lıard eýroǵa jetpek. Bul qazirgi kezeńmen salystyrǵanda 7,3 mıllıardqa kóp.

Brıýsselde talqylanatyn taǵy bir másele – qazynaǵa túsken qarajatty bólý. Jalpy, Eýropalyq odaqtyń bıýd­jeti negizinen úsh baǵyt­qa jum­salady. Olar: aýyl sharýa­shy­lyǵy, óńirlik damý jáne EO sheneýnikteri belgile­gen ba­sym­dyqtar. Keıingileriniń qa­tarynda ınnovasııa, qorǵanys, mıgrasııa jáne stýdent almasý sekildi salalar kiredi.

Qazynaǵa kóp qarjy quıyp otyrǵan memleketter bıýdjetten bólinetin aqshany negizi­nen jańa salalarǵa salýdy jón kóredi. О́ıtkeni Germanııa, Fransııa sekildi baqýatty elder EO qarajatyna asa muqtaj emes. Sondyqtan buǵan deıin irgesi bekip, berik ornyqqan sa­lalarǵa qosymsha qarjy quı­ǵannan, «qart qurlyqtyń» kómegin basqa baǵyttarǵa jum­saý tıimdi. Alaıda Shyǵys blok­­tyń elderi úshin basym ba­­ǵyt­­tarǵa beriletin somanyń qo­­maq­ty bolǵany qajet.

Jańa bıýdjet jospary bo­ıynsha óńirlerdi damytýǵa bóli­netin qarajat – 12 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵyna qatys­ty qaras­tyrylǵan aqsha 14 pa­ıyzǵa deıin azaımaq. Alda-jal­da bul joba qabyldanyp ket­se, «qart qurlyqtyń» kedeı mem­leketterine ońaıǵa soq­paıdy.

Bıýdjetke qatysty kelesi bir másele – Odaqqa múshe mem­­le­ketterdiń alatyn úlesi­niń kólemi. Qazirge deıin Uly­brı­tanııa, Germanııa, Danııa sekildi aýqatty memleketterdiń «qart qurlyqtyń» ortaq qazy­nasyna tólegeni alǵanynan anaǵurlym artyq. Jalpy, mun­daı úrdisti Eýropada «Tetcher áseri» dep atap ketken. О́ıtkeni 1984 jyly Uly­brıtanııa EO-ǵa kirgennen keıin bıýdjetke alǵanynan kóp qarajat quıǵan edi. Keıinirek baqýatty basqa memleketter Ulybrıtanııadan úlgi aldy.

Endi «Tumandy Albıon» Eýropalyq odaqtan shyqqan soń tóleıtin jáne alatyn qa­ra­­jat­tyń kólemin birdeı etý má­­selesi aıtyla bastady. Ási­rese EO qarjysyna táýel­siz Aýstrııa, Danııa jáne Nı­der­land sekildi memleketter burynǵydaı qomaqty somany sanap berýge qulyqsyz. Onsyz da «Breksıtten» keıin bos qal­ǵan bıýdjet defısıtin tolyq­tyrý júgi osy aýqatty mem­­le­ket­terdiń moınyna túspek.

Eýropalyq odaqtyń bıýd­jetin bekitý jáne ony qaras­tyrý – qurlyqtaǵy kenje qal­­ǵan salalardy damytýǵa ar­nal­­ǵan. Máselen, bastapqyda Odaq­tyń qarajaty negi­zinen aýyl sharýashylyǵyna quıyl­­ǵan-tuǵyn. Keıinirek atalǵan sala kóptegen elde aıaqqa turyp ket­ti. Osylaı­sha, EO bıýdjeti Odaq­­qa múshe memleket­terdiń bir­ge damýyna jaǵdaı jasap otyr.

Qoryta aıtqanda, Eýro­palyq odaqtyń bıýdjetin bekitý Brıýsselde qyzý talqyǵa túsip jatyr. Eýropanyń aldaǵy 7 jylda qalaı damıtyny, qandaı baǵyt ustanatyny osyǵan baılanysty bolmaq.