Eger aýyldy jerde ómir súretin bolsańyz, turyp jatqan mekenińizdiń qasynda ózen men kólshikter bolsa, onda sizge qaz ben úırek ósirgennen basqa paıdaly is joq. О́ıtkeni, qaz ben úırek kútimdi kóp qajet etpeıdi. Onyń ústine barynsha kóbeıýge beıim. Qaz ben úırekten adam densaýlyǵy úshin paıdaly et óndirýge bolady. Ústindegi mamyǵy men qanatynyń ózi paıdaǵa asady. Onyń ústine qaz ben úırekten alynatyn maıdyń ózi qunarlyǵymen erekshelenedi.
Eger aýyldy jerde ómir súretin bolsańyz, turyp jatqan mekenińizdiń qasynda ózen men kólshikter bolsa, onda sizge qaz ben úırek ósirgennen basqa paıdaly is joq. О́ıtkeni, qaz ben úırek kútimdi kóp qajet etpeıdi. Onyń ústine barynsha kóbeıýge beıim. Qaz ben úırekten adam densaýlyǵy úshin paıdaly et óndirýge bolady. Ústindegi mamyǵy men qanatynyń ózi paıdaǵa asady. Onyń ústine qaz ben úırekten alynatyn maıdyń ózi qunarlyǵymen erekshelenedi.
Qaz ben úırek – qıyndyqqa tózimdi, tabıǵatqa tez beıimdelgish qustar. Olardy ósirý úshin aldymen oryn-jaı saılap alý qajet. Oryn-jaıdy jerden qazyp isteýge bolady. Ústińgi qabatyn jerden birshama kóterip, tóbesin topyraqpen nyǵyzdap otyryp jabý kerek. Jerden kóterilgen qabyrǵalarǵa shaǵyndap tereze ornatýǵa bolady. Sonda ol jerden kóterilgen jertóle sekildi qysta jyly, jazda salqyn ári jaryq, qaz ben úırek úshin taptyrmas qora bolyp shyǵady.
Biraq jumys munymen de bitpeıdi. Endi siz jertóleniń ústinen ishine kirgen adam erkin júre alatyndaı symnan jasalynǵan torkózben qorshalynǵan jeńil de ashyq qora turǵyzyńyz. Qaz ben úırek úshin bul qydyrys alańy bolyp tabylady. Qustar qoranyń ústińgi betinde kúndiz seıildep júredi de, eger kún salqyn bolsa keshke jaqyn astyna túsedi. Jertóleniń ishinde jumyrtqalaıdy. Jertóle taza bolýy úshin astyna juqalap saǵdar tósep, ony jıi aýystyryp otyrý kerek. Sonymen qatar, aýany únemi tazartyp otyratyn jeldetkishtiń bolýyn da eskerińiz. Negizinde qaz ben úırekti bir-birine aralastyrmaı, eki bólek baqqan jón. Bolmaǵan jaǵdaıda jertóleleri bólek bolýy tıis.
Eger siz qaz ben úırekti balapan kezinen bastap ósirseńiz, onda sizge eń durysy ınkýbator satyp alý. Arnaýly saýda dúkenderinde shaǵyn turmystyq ınkýbatorlar satylady nemese tájirıbeli qus ósirýshiler ony qoldan da jasap alady. Munyń ádis-tásilin ınternet arqyly bilýge bolady.
Azyqtandyrý. Balapandarǵa juqalap týralǵan jumyrtqa, salat, ártúrli jasyl ósimdikter men qaınatylǵan kúrish bergen jón. Bastapqy eki aptada olardy ár eki saǵat saıyn azyqtandyryp otyrý qajet. Sodan keıin onyń jıiligin azaıtyp, táýligine bes ret, keıinnen úsh ret qoldan azyqtandyrýǵa kóshirý kerek. Balapandardyń qanaty ábden qataıǵan kezde, shamamen alǵanda eki aı ýaqyt ótkennen keıin olardy úlken qustar qataryna qosýǵa bolady. Bul kezde olarǵa basqa qustarmen birge keshke jaqyn kúnine bir ret quramajem men astyq dánderin berip otyrǵan jón. О́ıtkeni, eseıgen qustar jaz ýaqytynda óziniń azyqtyq qajettilikterin negizinen jaıylys arqyly óteıdi. Qosymsha azyqtandyrý olardyń durys jetilip, semirýi úshin qajet. Bul kezde olarǵa jemmen qatar bir mezgil, kóbinese jaıylystan qaıtqan mezgilderinde baqshada ósetin jasyl ósimdikter men olardyń qaldyqtaryn, ósimdik tamyrlaryn, adamdardyń ózderinen artylǵan kókónis jáne jemis ónimderi men túrli tamaq qaldyqtaryn týramshylap, usaqtap berip otyrýǵa bolady.
Qaz ben úırekti óz balapandary esebinde ósirý úshin olarǵa jumyrtqa bastyrtady. Bul úderisti negizinen alǵanda naýryz aıynyń sońy men sáýir aıynyń birinshi jartysynda júrgizgen jón. О́ıtkeni, kóbinese osy ýaqyt aralyǵynda ózderiniń tabıǵı ınstınktterine sáıkes jumyrtqalaýdy toqtatyp, jumyrtqany basýǵa talpynys jasaıdy. Onyń ústine dál osy kezeń aralyǵynda paıda bolǵan balapandar kóktemmen birge ómirge kelip, kóktem aıynyń shalǵyndy shóbin jep jetiledi. Bul jaǵdaı olardyń durys ósýine ońdy áser etedi.
Qaz ben úırek kóbinese ózderi jumyrtqalaǵan qora ishinde balapan basyp shyǵarǵandy qalaıdy. Sondyqtan jumyrtqa ba sý úderisi kezinde qorany aýystyrmaǵan jón. Bul úshin jertóleni azdap qarańǵylap, jumyrtqa basýǵa talpynys jasaǵan analyq qustyń baýyryna 11-13 jumyrtqadan ornalastyrady. Jertóleniń temperatýrasy 12 gradýstan tómen bolmaǵany jón. Ári jumyrtqa basqan analyq qus tynyshtyqty súıetindikten jertóleniń ishinde olarǵa jeke oryn laıyqtaǵan durys bolyp tabylady. Qaz ben úırek basyp shyǵarǵan balapandardy jeke kútimge alýǵa da bolady nemese eń durysy, olardy anasynan bólmeı birge ósirgen jón.
Balapandar júrýge jarasymen kóp ótpeı-aq olardy jaıylysqa shyǵarady.
Al balapandardy satyp alǵan nemese anasynan jekelep baqqan jaǵdaıda olardyń turatyn jeriniń birinshi táýliktegi jylylyǵy 32 gradýstan tómen bolmaǵany jón. Kelesi kúnderi jylýdy ár táýlik saıyn 1 gradýsqa tómendete otyryp, 8 gradýsqa deıin jetkizý kerek. Balapannyń ómirge kelgenine 22 kún ótkennen keıin olar ornalasqan oryn-jaıdy jylýmen qyzdyrmasa da bolady.
Al balapandardy sýǵa 14 táýlik ótkennen keıin jiberedi. Bastapqy kezde sýdyń sondaı bir sýyq eger ol aǵyndy sý bolsa aǵysy kúshti bolmaýyn eskergen jón.
О́nimderdi ótkizý. Qaz ben úırek ósirgen kezde olardan alynýǵa tıisti ónimderdi tolyqtaı alyp, olardy óńdeýden ótkizý múmkindigin eskergen jón. Mine, osyndaı jaǵdaıda bul istiń tıimdiligi de barynsha arta túspek. Máselen, qazdyń salmaǵy 4 pen 8 kılogramm aralyǵynda bolady. Ár qaz 600 gramǵa deıin mamyq bere alady. Úırek 1,5-ten 3 kılogramǵa deıin tartady. Qustyń eti men jumyrtqasyn ótkizý isin jolǵa qoıýmen qatar, olardyń mamyǵynan kórpe, jastyq jasaý isin de oılastyrǵan jón. Nemese olardy osy ispen aınalysatyn sheberlerge satýǵa bolady.
Qaz ben úırek ósirý shyǵyndary. Bul istegi negizgi shyǵyn – balapandardy satyp alý úshin jumsalatyn qarajat. Bir balapannyń baǵasy shamamen alǵanda 400 teńge turady. Sizdiń ómir súretin óńirińizdegi jaǵdaıǵa baılanysty bul baǵa odan sál arzan nemese qymbat bolýy da múmkin. Al biz rynoktaǵy jalpy jaǵdaıdy esepke alyp otyrmyz. Sóıtip, siz 30 balapan satyp alatyn bolsańyz, oǵan 12 myń teńge qarjy jumsaısyz. Sonymen qatar, olarǵa qajetti azyqty satyp alý úshin shamamen 3-5 myń teńge aralyǵynda shyǵyn jumsalady.
Qaz ben úırek ósirýdiń kiristeri. Bir qazdyń rynoktaǵy baǵasy – 5000-6000 teńge. Eger siz 15 qaz ósirip satsańyz, onyń ózinen 75-90 myń teńge paıda alasyz.
Bir úırektiń rynoktaǵy jalpy baǵasy – 2000-2500 teńge. Eger siz 15 úırek ósirip satsańyz, odan kem degende 30 myń teńge paıda tabasyz. Sonda sizdiń jalpy paıdańyz 110-130 myń teńge aralyǵynda bolady. Ádette, qus ósiretin adamdar ony júzdep, tipti, keıde myńdap myńǵyrtyp ósiredi. Sol kezde bul is naǵyz paıdaly kásip túrine aınalady.
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
____________________
Paıdaly keńesterdi myna saıttardan alýǵa bolady:
www.dom-ptica.org/vyrashivanie_i_otkorm_gusyat.html
www.fadr.msu.ru/rin/vestnic/vestnic2_01/2_10_01.htm#1