Zergerlik naryqqa zer salsaq

Osyǵan deıin EAEO-ǵa múshe bes elde zergerlik buıymdardy sy­naý men brendteýdi mem­lekettik baqylaýdyń ártúrli júıe­leri bolǵan. Qyrǵyzstanda, Bela­rýste jáne Reseıde qarjy mınıst­r­likteri, al Qazaqstan men Arme­nııada jeke uıymdar aına­lysty. Salanyń quqyqtyq rettelýi de aıtar­lyqtaı ózge­she bolǵan. Birinde jalǵan zer­­gerlik buıymdar úshin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý jazasy qaras­tyrylsa, endi birinde jaza ákimshilik aıyppul tóleýmen ǵana shekteldi. Munyń aldynda, 2019 jyldyń jeltoqsan aıyn­da odaqqa múshe bes memleket zergerlik buıymdardy synaý men brendteý týraly ortaq ke­lisimge kelgen bolatyn. Eýra­zııa ekonomıkalyq komıssııa Al­qa­synyń sol kezdegi tóraǵasy Tıg­ran Sarkısıan bul sheshimge «Eý­razııalyq brendti qalyptas­tyrýdyń alǵashqy qadamy» dep baǵa bergen.

Búgingi tańda EAEO elderiniń álemdik zergerlik buıymdar naryǵyndaǵy úlesi 1 paıyzǵa jetpeıdi. Árbir el derbes sheshim qabyldap, kóleńkeli kásiptiń shyrmaýynan shyǵa almaı qalǵan. Salanyń damýyna kómektesetin kez kelgen múmkindiktiń jalyna jarmasa ketetin EAEO zergerleri bul kelisimdi de oryndaýǵa tas-túıin daıyn eken.

 EAEO – almaz óndirisinde kóshbasshy

Reseı álemdegi almazdyń 30 paıyzyn óndiredi. Qyr­ǵyz aǵaıyn­dar­dyń da shıki­zat­tyq múmkindigi osal emes. Alaıda, EAEO boıynsha almaz eks­­porty tazartylyp, bederlengen almaz eksportyna qaraǵanda 50 ese tómen, EAEO álemdik zergerlik buıymdar nary­ǵyndaǵy úlesi 1 paıyzdan az eken. Sondyqtan aldaǵy onjyldyqta bul kórsetkishti tym bolmasa 10-15 paıyzǵa kóterý josparlanǵan.

Sarapshylar almazdy ón­dirýden túsetin paıda – 15-20 paıyz, kesip-bederleýden túsetin paı­da – 5 paıyz, al gaýhar tastar­men kómkerilgen zergerlik buıym­dardan túsetin paıda 100 paıyz ekenin aıtady.

EAEO elderi almazdy kesý, bederleý jaǵynan álemdik na­ryq­ta básekege qabiletti bol­­­ǵanmen, álemdik eksporttaǵy úlesi 1 pa­ıyzǵa da jetpeıtinin joǵary­da aıttyq. Bizdiń ónimdermen sa­lys­tyrǵanda Úndistannyń gaýhar tastary álemdik naryq­ta birne­she ese qymbat. Álemdik na­ryqta marketıng joq jáne saýda, jarnama kompanııalary EAEO elderinde daıyndalǵan zergerlik buıymdardy jarna­malaýǵa da, saýdalaýǵa da qu­lyq­ty emes, ekinshi tarap ta ta­ny­­la qoıýǵa yqylas tanyta qoı­­m­a­ǵan. Eýrazııalyq ekonomı­ka­l­yq komıssııanyń bul máselege maı­shammen qarap, óte qysqa mer­zimde ortaq mámilege kelýiniń basty sebebi de osy.

Kelisimge qol qoıylǵannan keıin biryńǵaı eýrazııalyq brend­tegi zergerlik buıymdardyń eks­porty 1,3 mlrd dollarǵa deıin artady degen úmit bar. Eýrazııa­lyq bes­tiktiń barlyq elderiniń múm­kindigi buǵan yqpal etetinin sarap­shylar da aıtyp otyr: Reseı álemdik almaz óndirisiniń 30 pa­ıyzyn qamtamasyz etedi, Qazaq­stan qymbat metaldardy qos­pa­lardan tazartady, Qyrǵyz­stan óńdeýmen aınalysady. Bela­­rýstiń óndiristik qýaty jaqsy, Armenııa KSRO kezi­nen-aq asyl tastardy kesý, beder­leý mektebimen tanymal. Bul ázirge naqtylanǵan salalar ǵana. Tek osy baǵyt boıynsha júz­de­gen jumys oryndaryn ashýǵa múm­kindik bar deıdi sarapshylar.

Qazaqstan zergerler lıgasy­nyń jetekshisi Qaısar Juma­ǵalıev bizge úshinshi elder­diń na­ry­ǵyna shyǵýǵa daıyn­dyq­tyń soń­ǵy núktesi aqpan aıy­nyń so­ńynda qoıylatynyn aıtty. Shtab-páteri astanadaǵy Halyqaralyq qarjy ortaly­ǵyn­da ornalasyp, halyq­aralyq zań­darmen jumys isteıtin uıymǵa Qazaqstan quryltaıshy retinde, Armenııa, Qyrǵyzstan, Belarýs jáne Reseı zergerleri múshe memleketter bolyp engen.

Q.Jumaǵalıevpen áńgime bary­synda altyn buıymdar nary­ǵyn zertteý quzyreti osy uıym­ǵa júkteletinin bildik. Ju­my­syn endi ǵana bastap jat­qan zer­gerler bıýrosy ázirge shet­el­de túrli jeńildikter alýǵa, saty­lym­dardy uıymdastyrýǵa, úı-jaı­lardy jalǵa alýǵa kómek­tesedi. «Qazaqstandyq zerger­lerdiń ózderi jasaǵan buıym­dardy shetelderde satýǵa nemese jar­namalaýǵa múmkindigi az. Mu­nyń táýekeli de joǵary. Bul uıym Qazaqstanda shyǵarylǵan zer­ge­rlik buıymdarǵa qandaı naryq­ta oryn baryn, qandaı sa­lyq pre­ferensııalary bar eke­nin zertteıdi», dep túsindirdi ol.

Q.Jumaǵalıev zergerler lıga­synda áshekeılerdi zańdy túr­de satatyn 380 kásipker tir­kel­genin, salyq tóleýden bólek, ár buıymyna Synama palatasynda tańba salýǵa 135 teńge jarna tóleıtinin jetkizdi.

Zergerlik buıymdardyń taza altynnan jasalǵanyn ajyratý qıyn ekenin sarapshylar talaı ret eskertken. Zańǵa sáı­kes Qazaq­standa daıyndalǵan zerger­lik buıymdarda barystyń bas sýreti men «KZ» belgisi mindet­ti túrde bolýy kerek. Biraq bir­yń­­ǵaı standarty áli kúnge de­ıin beki­tilmepti. Sondyqtan «zer­ger­­lik buıymdar naryǵynda kon­tr­a­ban­dalyq ónimderge túbe­geı­li tosqaýyl qoıyldy», deýge negiz joq. Sebebi joǵary­da aıtyp ótkenimizdeı, ımport ónimderdiń 10 paıyzy zań jolymen, 90 paıyzy kóleńkeli jolmen kelip jatyr. Qazaqstan – EAEO men TMD aýmaǵynda baǵaly metaldar aınalymyna qa­tysty zańbuzýshylyqtar ákim­shil­ik emes, qylmystyq jaýap­ker­­shilik bolyp tabylatyn jal­ǵyz memleket. Biraq zańdy kásip ıe­leri keıbir kedergilerge qara­maı, zańnan da attamaı, bıznes ny­­sany retinde tirkelip, óz kúnin ózi kórip, barǵa qanaǵat dep ke­lgen.

«Kóleńkeli» ónim kóp keledi

Ulttyq saraptama jáne ser­tı­fıkattaý ortalyǵynyń máli­metinshe, 2018-2019 jyldar ara­synda 100 myń dana zerger­lik buıym synalypty. Bul osy na­ryq ókilderiniń aıtýyna qara­ǵanda, bir kásipkerdiń bir saparynda elge alyp keletin taýa­ry­nyń úshten bir bóligi ǵana.

Q.Jumaǵalıev Túrkııanyń altyn bazaryna baryp, baǵaly metall alsańyz, óziniń qalaǵan sy­nama belgisin qoıyp beretinin aıtady. Sondyqtan baǵasy arzan, sapasy kúmándi altyn buıymdar elge kılolap emes, qap-qabymen ákelinip jatyr. Statıstıka komıteti 2017 jyly Qazaqstanǵa – 43,6 mln, 2018 jyly – 37,9 mln, 2019 jyly – 47,4 mln dol­lardyń zergerlik buıymdary syrttan ákelingenin kórsetedi.

Zergerlik buıymdardy ta­sy­mal­daýdyń «kóleńkeli ar­n­alary» týraly áńgimeler burynnan aıtylyp júr. «Buǵan múddeli adamdar bar, olarǵa naryqtan oryn taýyp berip otyrǵan adamdar da bar. Tipti bizdiń lıganyń synamasymen tutynýshylardy aldap kelgen oqıǵalar da kezdesip­ti. Biraq Úkimet osy máselege búginge deıin nazar aýdarmaı otyr», deıdi Q.Jumaǵalıev.

Qazaqstan zergerler lıga­synyń málimetteri boıynsha, kóleńkeli zerger­lik buıymdardyń naryqtaǵy úlesi – 90 paıyz. Bul kórsetkishtiń ózi qyryq qubylyp turady. Qazir tehnologııanyń damyǵany sonshalyq, aldap satýǵa bekingender asyl buıym­nyń tazalyǵyn tekseretin quryl­ǵylardy da «aldap ketedi» eken. Naryq qatysýshylary búginde azamattarǵa naqty altynnyń ornyna túrli qorytpalardy «qaı­natýǵa» bolatynyn eskertedi.

Sonymen Qazaqstandaǵy zergerler lıgasy EAEO Zerger­ler bıýrosynyń quramyna kirip, odaqtyń zań­darymen jumys isteýge nıet tany­typ otyr. Sarapshylar osy rette bul lıgaga kirmegen ne­m­ese Túrkııa men Reseı, Ba­tys e­l­derinen altyndy kı­lo­lap, dorbalap alyp kelip, ishki naryqta satyp júrgender qaı zańmen ómir súretinine alańdaı basta­dy. Ishki naryqtaǵy retsiz­dikten EAEO-nyń qushaǵyna ty­ǵyl­ǵan Zergerler lıgasy endi keri sheginýge jol joq ekenin, zer­gerlik naryqty ekono­mıkanyń bir sektory dep tanyp, onyń baǵyt-baǵdaryn júıeleý qajet­tigin aıtady.

Q.Jumaǵalıevtiń esebinshe, qazir elimizde shamamen 10 myń­daı jeke jáne zańdy tulǵa zer­­gerlik buıym satýmen aı­nalysa­dy. Olardyń bári «Qyl­mys­­tyq jolmen alynǵan ta­bys­­­tar­dy zańdastyrý men zań­syz kiristerdiń izin jasyrý týra­ly» zańǵa sáıkes Qarjy mınıstr­liginiń Qarjylyq monıtorıng ko­mıtetiniń arnaıy esebinde turýy tıis. Al is júzinde bul tizim­de nebári 300-den sál asatyn kom­panııa men jeke tulǵa­lar esep­­te tur. Qalǵandarynyń qan­daı zańmen ómir súretini de, qan­­daı kúshterge baǵynatyny da ázirge jumbaq. Zań túzeler, na­ryq ta retteler, biraq quny bir­­neshe mıllıondyq asyl bu­ıymdy satyp alyp, san so­ǵyp qal­ǵan tutynýshylardyń qu­qyn kim qorǵaıdy?

2019 jyly álemde sapasy asa joǵary sıntetıkalyq almaz óndirisiniń jyldyq ósimi 30 pa­ıyzǵa jetti. Osyǵan baıla­nysty «arzan sıntetıka­lyq gaýharlar tabıǵı shıkizattyń ornyn basýy múmkin» degendi sarapshylar talaıdan beri aıtyp keledi. 2035 jylǵa qaraı sıntetıkalyq almaz óndirisiniń kólemi óndiriletin tabıǵı almaz kólemine jetedi degen de boljam bar.

ALMATY