Taıaýda táýelsiz sarapshylardyń eldegi bank sektorynyń aktıv sapasyn baǵalaý jumystary aıaqtaldy. Nátıjesi mynadaı: bank sektorynyń taza paıdasy jyl sanap ósip keledi. Alaıda AQR qorytyndysy boıynsha salany saýyqtarý sharalary da qajet.
Qazaqstannyń bank sektorynyń shynaıy ahýalyn tekserý úshin byltyr AQR jasalǵany belgili. Sóıtip eldegi 27 banktiń eń iri 14-ine tekseris jasaldy. Bul 14 bankke eldegi bank sektory jalpy aktıviniń 87 paıyzy jáne nesıe portfeliniń 90 paıyzyna tıesili. Aktıv sapasyn baǵalaý nátıjesine súıensek, atalǵan 14 banktiń tórteýinde jaǵdaı jaqsy emes. Iаǵnı 4 banktiń menshikti kapıtaly jetkiliksiz. Alaıda AQR qorytyndysynda salymshylar úshin eshqandaı qaýip joq ekeni aıtylǵan. Qorytyndynyń egjeı-tegjeıi bankterdiń ózderine ǵana berilip, onda usynystar men eskertýler de kórsetilmek.
AQR nátıjesin joramaldap, áldebir bankterge jala jabýdan aýlaqpyz. Aıtpaǵymyz, jekelegen bankterdiń ahýaly emes. Jalpy eldegi bank sektorynyń jaǵdaıy. Onyń ústine, Ulttyq banktiń talaby boıynsha, AQR nátıjesinen keıin eskertý alǵan bank aksıonerleri qarjy uıymdaryna qosymsha aqsha salyp, nashar nesıelerden arylýy shart.
Bank sektory memleketten trıllıondap kómek alǵannan keıin saýyqpaq túgili, endigi shetel naryǵyna shyǵyp ketetin ýaqyty bolǵan. Alaıda AQR nátıjesine súıensek, otandyq qarjy uıymdary áli de memleketke alaqan jaıyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Oleg Smolıakovtyń aıtýynsha, bank sektoryn taǵy da tyǵyryqtan alyp shyǵý úshin qosymsha 450 mlrd teńge qajet. Árıne bul joly qarajatty memleket bereıin dep otyrǵan joq.
Al AQR júrgizýge qatysqan táýelsiz sarapshylardyń pikirinshe, otandyq bank sektorynda Ulttyq bank aıtqandaı 450 mlrd teńge emes, 680 mlrd teńge tapshylyq baıqalady. Negizi mundaı tapshylyqtyń bolatyny buryn da belgili bolǵan. Aksıonerler óz bıznesteriniń kemshilikterin AQR-siz de bilýi tıis. Alaıda, qazir osy tapshylyqtyń ashyq aıtylýy memleketten aqsha suraý úshin jasalyp jatqan daıyndyq bolýy da ǵajap emes. Buryn bankterdiń qojaıyndary Úkimet pen Ulttyq bankten kómek suraǵan bolsa, osy jolǵy saýyqtyrýǵa «bankter úshin emes, ekonomıka men qarjy naryǵynyń turaqtylyǵy úshin» degen jeleý aıtylýy yqtımal.
Biz oılaǵandaı «kedeı» emes
Eń qyzyǵy, sońǵy eki jyldaǵy bank naryǵyna kóz júgirtsek, qarjy uıymdarynyń hali anaý aıtqandaı jaman emes ekenin kóremiz. Máselen, sońǵy eki jylda bankterdiń menshikti kapıtaly 3 trln teńgeden 3,6 trln teńgege óskeni anyq. Sonymen qatar 2018 jyly 28 banktiń jyl qorytyndysy boıynsha taza tabysy 638,4 mlrd teńge boldy. Al byltyr tipti 812 mlrd teńgege jetti. Sarapshylar aıtqandaı, bank sektorynda 680 mlrd teńge tapshylyq bar degenniń ózinde, aksıonerlerdiń byltyrǵy tabysynyń ózi osy defısıtti toltyrýǵa jetpeı me?
Sonymen qatar bankterdiń sońǵy eki jyldaǵy taza tabysynyń paıyzdyq marjasy tıisinshe 5,12 jáne 5,2 paıyzdy qurady. Bul álem boıynsha óte jaqsy kórsetkish bolǵanymen, ishki naryqtaǵy ınflıasııany eskergende «mınýsta» dep aıtýǵa bolady.
Bankterdiń sońǵy birneshe jylda tabysy turaqty ósip jatqany qarapaıym halyqtyń arqasy ekeni qazir eshkimge jasyryn emes. Máselen, olar bergen nesıe 2018 jylǵy 13 trln teńgeden byltyr 13,8 trln teńgege ósti. Sonyń ishinde bıznesti qarjylandyrý kerisinshe 500 mlrd teńgege azaıdy. Esesine halyqtyń moınyndaǵy qaryz 1,3 trln teńgege ulǵaıyp ketti. Depozıt naryǵynda da jeke tulǵalar belsendi. Ekinshi deńgeıli bankterde jatqan qarajat byltyr 18,5 trln teńgeden 19 trln teńgege kóbeıgende bıznestiń 9,8 trln teńgesi ózgerissiz qalsa, jeke tulǵalardyń jınaǵan aqshasy 8,6 trln teńgeden 9,2 trln teńgege ósti.
Bankter eńbektengisi kelmeıdi
AQR qorytyndysy boıynsha ekinshi deńgeıli bankterge berilgen taǵy bir eskertý – qaıtpaı qalýy múmkin nashar nesıelerdiń úlesin azaıtý. Nesıe naryǵy negizinen jeke tulǵalardyń alǵan tutynýshylyq nesıeleri esebinen ósip otyrǵany joǵaryda aıtyldy. Nesıe alý sharttarynyń ońaılanýy, tólemge qabiletsiz klıentterdiń kóbeıýi men qaıtpaı qalýy yqtımal qaryzdyń kóbeıýine ákelip soqqany anyq. Olaı bolsa, bankter Ulttyq banktiń usynysyna qulaq asyp, nesıe sharttaryn qatańdatýy qajet. Oǵan qazir bılik te múddeli bolyp otyr. Sebep – qarjylyq qoljetimdiliktiń áleýmettik máselege aınalýy. Qazirgi tańda bank sektoryndaǵy nashar nesıelerdiń úlesi 8 paıyzdyń aınalasynda. Lombardtar men mıkroqarjy uıymdarynyń nesıe portfelin esepke alsaq, kórsetkish 10 paıyzdan da asyp ketedi. Al bul meje qarjylyq daǵdarysty týyndatatyn tóte jol.
Qarjylyq daǵdarystyń aldyn alý úshin bankter tabysyn kóbeıtý úshin halyqqa jappaı nesıe bere bermeı, bıznesti de qarjylandyryp, qor naryǵynda da belsendi bolýy kerek. Qazirgi tańda bankter aktıvteriniń 50,9 paıyzy nesıege tıesili eken. Tek 20,7 paıyzy ǵana baǵaly qaǵazdar portfeliniń enshisinde. Al qarjy naryǵy damyǵan elderde bul kórsetkish kerisinshe bolyp keledi.
Qoryta aıtar bolsaq, bankterdiń menshikti kapıtaly men taza paıdasy jyl sanap ulǵaıǵanymen, aksıonerlerdiń áli de óz bıznesine ózderiniń jany ashymaı otyr. Onyń ornyna syrttan qaryz alý nemese Úkimetke, ıaǵnı halyqqa qol jaıý ońaı bolyp tur.