Ál-Farabıdi Qazaq eline qaıtarǵan Aqjan Mashanı

Jaýapkershilik joly

Bul ǵalymnyń baǵyty negizinen geologııa, mınerologııa, krıstallografııa, petro­grafııa. Bir sózben aıtqanda qazirgi qazaq geohımııasynyń negizin salýshy. Sonymen qatar otandyq geomehanıka mektebiniń negizin qalap, marksheıder ǵylymyn jaratylystaný ǵylymymen keshendi túrde baılanystyrdy. Aqjan Jaqsybekuly matematıka, optıka, mehanıka, hımııa, geohımııa, krıstaldyq hımııa, geografııa, geologııa, tehnologııa pánderiniń sabaqtastyǵyn anyqtaý barysynda birtutas geomehanıka zańdylyǵyn ashyp, qaǵıdasyn tujyrymdady. Munyń syrtynda ulttyq ǵylymı-tanymdyq ádebıet salasyn qalyptastyryp, jas urpaqtyń jaratylystaný tylsymyna qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy.

Aqań asa kúrdeli HH ǵasyrdyń basynda Qarqaraly óńiriniń Qyzylsúıir degen jerinde Mashan bı áýleti shańyraǵynda dúnıege kelgen. Ákesi Jaqsybek – bıdiń kenje uly. Mashan bı – zamanynda Arqaǵa belgili adamdardyń biri, Abaıdyń ákesi Qunanbaı qajynyń úzeńgiles syılasy. Bulardyń qudandaly-jekjattyǵy da bar (Mashannyń kishi kelini Tobyqty eliniń qyzy). Qarqaralyda meshit saldyrǵan jyldary Qunanbaı Mashan bıdiń úıine túsedi eken.

Mashan – Jamantaı tóreniń keńesshi bıi, aýzymen qus tistegen sheshen desedi. Ult tarıhı romanynyń kóshbasshysy Ilııas Esenberlın «Qaharynda» Mashan bıdi ataqty Aǵybaı batyrdyń syılas dosy dep atap ótedi. О́z ákesi Jaqsybek qu­ranǵa júırik, sol kezdegi «Dala ýalaıa­tynyń gazeti» men «Aıqapty» jazdyryp oqıtyn kózi qaraqty adam bolypty. Aqań alǵash álipbıdi ákesinen úırengen. 1926 jyly Qarqaralyda Álimhan Ermekov negizin qalaǵan pedagogıka tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. Munda áıgili Mánnan Turǵanbaevtan sabaq alady. Aqjan aǵa­myzdyń boıyndaǵy ádildik, sabyrlyq, zerektik, zerdelilik, izdenimpazdyq – atadan balaǵa ulasqan sarqylmas qazyna ári zııalylyq mektebiniń ushqyny.

Kezinde Qarqaraly dýanynyń ıgi-jaqsylary, sonyń ishinde aǵa sultandar – Qusbek pen Jamantaı tóreler Mashan bıdi qoshemettep, ony «Máshekem» deıdi eken. Máselen, Jamantaı tóre: «Mashan! Mashandaı ul týǵansha qashan?» dep, rııa­syz kóńilin jetkizgen desedi halyq. Muny Ilııas Esenberlın de atalǵan romanynda jazady. Munda «Qunanbaı men Mashan bı jarastyǵy Shákárim men Nógerbektiń syılastyǵymen jalǵasqan-dy» degen joldar bar. Al Nógerbek – Aqjannyń nemere aǵasy. Ol kezinde Aqterek mektebinde Álıhan Bókeıhanmen birge oqyǵan. Bul óńir zııalylary ádette jylyna bir ret Qoıandy jármeńkesinde bas qosyp otyrǵan. Kónekózder osy jár­meńkege ere barǵan bala Aqjan Shákárimmen kezdesken desedi. Jaq­sybek óz zamanynda belgili kúıshi bol­ǵany da ras. Bul derekter Aqjan Mashanıdyń tekti, arýaqty ortadan shyqqandyǵyn kórsetedi.

Aqjan Jaqsybekuly 1929 jyly pedtehnıkýmdy bitirip, Abyralyǵa barǵanda áıgili «Abyraly kóterilisi» burq ete qalady. Ol qandy oqıǵany kózimen kórip, asharshylyqty da basynan ótkeredi. 1932 jyldyń zulmatynda Semeı oblystyq oqý bóliminde qyzmet etip júrip, Abyraly kóterilisine qatysqany úshin áke-sheshesi jer aýdarylǵan jetim-qorǵansyz balalardy jınap, jýyndyryp, óz qolymen bir úzim nan ustatady. Muny estigen ustazy M.Turǵanbaev shákirtine rıza bolyp: «Mıllátińe qyzmet jasaǵan eken­siń. Alladan qaıtsyn!» dep bata beredi. Mánnan muǵalim zerek shákirtine «Semeıdegi geologııa tehnıkýmyna tús­keniń durys!» dep keńes aıtady. 1933 jyl Aqań ómirindegi aýyr kezeń. Dál osy jy­ly ózine rýhanı ustaz tutqan Shákárim qajynyń atylǵanyn estıdi. Elde ákesi ómirden ótkende, saıası talappen topyraq sa­lýǵa bara almaıdy. Ustaz tutqan Nó­ger­­bek aǵasynyń balalary da talǵajý iz­dep Aqtoǵaı jaqqa barǵanda ashtyqtan qy­rylǵanyn biledi... Qıyndyq pen jaýapkershilik Aqjan Jaqsybekulyn odan saıyn shırata túsedi. Ol moınynda ata jolynyń da, zııalylar jolynyń da jaýapkershiligi turǵanyn tereń sezindi.

 Ál-Farabıdi tuńǵysh tanytýshy

Aqań ál-Farabı týraly maǵlumatty alǵash ret soǵys zardabymen Almatyǵa qonys aýdarǵan A.Eınshteınniń shákirti, Chehoslovakııa Ǵylym akademııasynyń akademıgi, matematık-fılosof Ernest Kolmannan 1943 jyly estıdi. Estı sala sanasynda «Ol qazaqty quraǵan tekten bolmasyn!» degen oı jańǵyrady. Otyrarda dúnıege kelgenin anyqtaǵannan keıin ǵalym óziniń aldyna Farabıdiń tek-tamyryn zertteýdi maqsat etip qoıa­dy. «Zaman – Qazaqstan» gazetinde shyq­qan suhbatynda Aqań: «Bul adamdy men zertteımin, osy jolǵa túsemin» degen berik baılamǵa keldim de, Q.Sátbaev mar­qumnyń aldyna kirdim. Meni Qanekeń biletin, ári jaqsy kóretin. Biz taýda, ekspedısııada talaı birge júrgenbiz. Kirgen sátten: – Qanysh aǵa, ál-Farabı sııaqty dúnıejúzi biletin ǵalymdy bizdiń bilmeı otyrǵanymyz masqara ǵoı, namys emes pe?! Men osy kisini izdeımin dedim», deıdi.

Jýrnalıst Marfýǵa Shapııan A.Masha­nı týraly mynadaı derekter keltiredi: «Geologııa salasynda bastap qoıǵan mono­grafııasy men mamandyǵy boıynsha atqarýy tıis jumystardy bylaı ysyra turyp, ol ál-Farabıǵa tolyqtaı kirisedi. О́ıtkeni ózi aıtpaqshy «babanyń murasyn izdeýdi 2-3 jylǵa doǵara tursam, bálkim ál-Farabı ózbek aǵaıyndarǵa ótip ketýi ábden múmkin edi». Aqjan Mashanı jumysyn Berlın, Lıssabon, Parıj, Kaır, Madrıd qa­la­larynyń kitaphanalaryna baba eń­bekterin izdestirip, suraý salýdan bastaıdy. Solaı Ystanbuldan biraz dúnıe tabady. Shetelge ketip ba­ra jatqannyń bárine «qaraı kel» dep, ál-Farabı murasyn tapsyrady. Nátıjesinde, akademık dáriger Saıyn Balmuhanov Ystanbuldan ál-Farabı kitaptarynyń tizimin ákep berse, akademık Shahmardan Esenov Kanadaǵa barǵan saparynda ekinshi us­tazdyń Beırýtta arab tilinde shyqqan eń­begin ákelip, syıǵa tartady. Al ózi ál-Farabıdiń úsh kitabyn birdeı «Ǵalııa» medresesiniń kitaphanasynan tabady. Solaı 1971 jyly Máskeýde ótken ǵylym tarıhyna arnalǵan IýNESKO-nyń 13-kongresinde ál-Farabıge arnalǵan sımpozıýmde A.Mashanı bastaǵan qazaq ǵalymdarynyń zertteýleri ál-Farabıdiń 1100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan halyqaralyq konferensııany KSRO-da, Qazaqstanda ótkizýine sheshim alýyna negiz boldy. Bul sheshimniń ózine Mashanı ońaılyqpen qol jetkizgen joq».

О́zbekstan ǵalymdarynyń ál-Fara­bıge qalaı talasqany týraly ǵalymnyń shákirti Shámshıden Ábdiraman bylaı dep eske alady: «Farabıdi izdeý saparyn Tashkentten bastaǵan Aqań on­daǵy Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný ıns­tıtýtynda ál-Farabıge qatysty esh­qandaı derektiń joq ekendigine kózi jetti ári ózbek aǵaıyndar ál-Farabı esimin múlde estimegen bolyp shyqty. Instıtýt dırektorynyń orynbasary Muzafar Haırýllaevtyń Aqań jınaǵan ál-Farabı turǵysyndaǵy azdy-kópti málimetterine tańyrqaýynda shek bolmady. Onyń bolashaq doktorlyq dıssertasııa taqyrybynyń taǵdyryn sol joly anyqtaýǵa Aqań sebepker boldy, baba haqyndaǵy qolda bar materıalymen bólisti. Aqjan aǵanyń bultartpas dáleldi qujattaryn kóre tursa da ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń basynda: «Myna sálde kıgen moldań kim ózi? Qazaq bolsa, rýy kim eken? Eńbegin nege arabsha jazǵan?» dep, qazaq ǵalymdary ıt-tartyspen ótkergen 3-4 jyl­dyń ishinde ál-Farabıdiń ózbek tilinde birneshe murasy jaryq kórip, bul kezde Haırýllaev Aqań usynǵan taqy­rypty ıgerip, ál-Farabı fılosofııasynan doktorlyq dıssertasııa qorǵap alyp, endi qazaqtyń uly perzentin ózderine en­shileı bastaǵan-dy. Osyndaı áńgimeni Aqjan ál-Bırýnıdiń 1000 jyldyq mereıtoıyna barǵan joly estıdi: «Aqjan-áka, ál-Farabı zamanynda qazaq-ózbek enshisi bólinbegen el edi ǵoı, endi ony qazaq týmasy dep bóle tartpaı, ózbek halqyna da ortaqtastyra bermeımiz be?» degenderge Mashanı: «Túrik týmalaryn bólip-jarý qazaqtan bastalǵan joq-tyn. Naýaı, ál-Bırýnı, ál-Horezmı týǵan kezderde de qazaq pen ózbek enshisi ortaq emes pe edi? Qazaq jeri – Otyrarda týǵan ál-Farabıdi ortaq etkilerińiz kelse, sonda ózderińiz jerine qaraı enshilep alǵan ózge danalardy da ortaqtastyraıyq», – degen-di. Sol kezde Qazaqstandaǵy farabıtanýdan aýyz toltyrarlyq Mashanı bastamasynan habardar Muzafar: «Qup, Farabı qazaq bolsyn, Aqjan-aka! Biraq siz Tashkentke kelińiz, babańyzdy tanýǵa sizge barlyq múmkinshilik týdyramyz» dep, qazaq ǵalymdary arasyndaǵy ǵulama murasyna atústi kózqarastan habardar ol Farabıdi ózbek etýdiń basqa bir aılasyn usynady. Ál-Farabıdi tashkenttik etkisi kelgen bul pıǵyl 1971 jyly Máskeýde ótken halyqaralyq kongrestiń 13-májilisinde ıakı babanyń IýNESKO tarapynan 1100 jyldyq mereıtoıyn ótkizý máselesi sóz bolǵanda taǵy bir boı kórsetti. Osynyń kesirinen uly ba­banyń mereıtoıyn ótkizý máselesi qyl ústinde qalyp edi. M.Haırýllaev sóz alyp: «Ál-Farabıdiń mereıtoıy­na arnalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııa tek Tashkentte ótkizilýge tıis­ti. Bizde baba murasy materıalıstik tur­ǵyda ádil baǵalanady» demesi bar ma? Má­jilisti basqarýshy Egıpet ǵalymy stoldy qoıyp-qoıyp qalyp, ornynan atyp turyp: «Islam ǵylymynyń alyby ál-Farabıdi marksızmge júndetýge bere almaımyz. Ǵulamanyń mereıtoıy ózi ǵumyr keshken arab elinde ótedi», deıdi. Osyndaı qysyltaıańda Allanyń qudiretin moıyndatar birer sózdi arab tilinde aıtyp, A.Mashanı tóraǵadan ruqsat su­raıdy. О́z tilinde tilek etkendiginen be,­ tóraǵa sabasyna túskendeı bolady, Aqańa sóz beredi. «Ál-Farabıdiń tý­ǵan qalasy Farab-Otyrar jeri de, eli de – Qazaqstan», – deı kelip, qazaq ǵalym­darynyń baba murasyn ıgerýdegi ıgi isterin tizip shyǵady da, Aqań – tóraǵany jáne basqa ǵalymdardy – bútin Arab, Shyǵys elderiniń Orta ǵasyrdaǵy ıslamı ǵylymy juldyzynyń kindik qany tamǵan Otany – Qazaqstanǵa shaqyrdy. «Ál-Farabı uly ǵalymdar qatarynda halyqaralyq tizimge kirgizilsin, onyń 1100 jyldyq mereıtoıy KSRO-da, Qazaqstanda toılansyn» deıtin qaýly qabyldanyp, Aqań jeńip shyǵady».

Aqjan Mashanı ál-Farabıdiń týǵan jeri de, murasy da qazaq tarıhymen baılanysty ekenin dáleldegennen soń, 1975 jyly «Ál-Farabı jáne búgingi ǵylym» atty monografııa jazyp shyǵady. Biraq munda ıslam qundylyqtaryn ǵylymmen baılanystyrǵany úshin kitap der kezinde jarııalanbaıdy. Alaıda ál-Mashanı ál-Farabı murasyn jınaý men izdeýdi doǵarmaıdy. Endi ol zor ımanı murat jolyna túsedi. Ol jol – ǵalymnyń qabirin izdeý paryzy edi.

 Ustaz taǵylymy

О́z basym ultymyzdyń uly ǵa­ly­my Aqjan Mashanıǵa shákirt bol­ǵa­nymdy maqtanysh tutamyn. Sonaý 50-jyldardyń basynda Qazaq taý-ken ınstıtýtynan (keıin polıtehnıka ınstıtýty ataldy) shaqyrylǵan Aqań biz oqıtyn QazPI-diń geografııa fa­kýl­­tetinde geologııadan sabaq berdi. Stý­dentterge kóp ýaqyt bólip, leksııasyn óz ınstıtýtynyń baǵdarlamasymen júrgizdi. Aqańnyń geologııadan oqyǵan dárisi onyń tolyp jatqan salalarymen tanysýymyzǵa yqpal etti. Ol kisiniń jetekshiligimen ekspedısııaǵa shyǵýym geologııa ǵylymyna degen qushtarlyǵymdy oıatyp, jerdiń qalyptasý zańdylyǵyn bilýime keń jol ashty. Aqań osyndaı ekspedısııa sátinde áıgili E.D.Shlygınmen tanystyrdy. N.G.Kassınniń eńbekterin kóp oqytty. Bular geologııanyń úlken ustazdary edi. Georgıı Medoev bizge «Tabıǵı dınamıka» atty pánnen sabaq berdi.

Bizge «Krıstallografııa» atty pánnen de alǵashqy málimet bergen Aqań edi. Ol – búkil geohımııanyń, fızıkanyń, qazirgi ken oryndarynan alynatyn qazba baılyqtardyń negizgi fızıkalyq qurylymyn túsindiretin pán. О́kinishke qaraı, qazir pedagogıkalyq ınstıtýttarda mundaı pánderdiń aty da atalmaıdy. Sol kezde Aqań ǵylym salalaryn jeke-jeke bermeı, ǵylym tabıǵatynyń tutastyǵyn saqtap, birimen-birin ush­tastyryp, kýbıktiń árbir qyrynda qandaı maǵyna baryn matematıkalyq jol­men túsindiretin. Ol kisimen zamandas, saıası kózqarasy úshin Almatyǵa jer aýyp kelgen ataqty astronom, qazirgi Astrofızıka ınstıtýtynyń negizin salýǵa kóp eńbek sińirgen Býhman degen astronom boldy. Sol ekeýi bergen bilim sanamyzǵa ǵylymnyń negizgi júıesin salyp berdi.

Instıtýttan soń aspırantýrada oqyp júrgen kezimde Aqań kezdesip qa­lyp: «Eı, qyz, sen qolyń bos bolsa, biz­ge kelip praktıkalyq sabaq ótkizshi, meniń ýaqytym jetpeı júr», dedi. Us­tazymnyń sózin jerge tastamaı, polı­tehnıka ınstıtýtyna kelip, az ýa­qyt G.S.Medoev ekeýiniń praktıkalyq saba­ǵyn júrgizgenim bar. Meniń bastapqy ǵylymı jumysyma keńes bergen, jeke maqalalarymdy oqyp baspaǵa usynǵan da – Aqań edi.

Aspırantýrany bitirip, kandıdattyq dıs­sertasııa qorǵaǵannan keıin A.Masha­nı ustazymyzben kórshiles bolýdy da taǵdyr jazdy. Birde ol kisi ushyrasyp qalyp: «Eı, qyzym, osy Sırııaǵa barsaq qaıtedi? Sen ana kúıeýińdi úgitteseńshi, Sırııaǵa bir sapar jasap qaıtaıyq», dedi. «Jaraıdy, sapar qashan, ony kim uıymdastyrady?» desem, ol kisi: «Men uıymdastyraıyn», deıdi. Sodan sol kez­degi jas jazýshy, keıin memleket qaıratkeri marqum Ábish Kekilbaev bar, Serik Qırabaev bar, barlyǵy 15 shaqty adam Sırııaǵa baratyn boldyq. Aqań qazaqsha da, oryssha da ádemi sóıleıdi. Qypshaq, arab, parsy tilderin biletinin sol Sham (Damask) shaharynda ǵana bil­dik. Osy joly ol ál-Farabıdiń zıratyn izdep tapty. Aqańnyń aıtýy bo­ıynsha, Sham shaharyn aınaldyra salǵan qorǵannyń kishi qaqpa, úlken qaqpa dep atalatyn qaqpalary bolǵan eken. Ál-Farabı kishi qaqpa aldyndaǵy qorymda jerlenipti. Bul málimetterdi Aqańnyń ózi jergilikti adamdarǵa aıtyp, qorymdy tapty. Zıratty aralap, bilikti arabısti kómekke alyp, Aqań zıratty birinshi bolyp ashty. Biz oǵan kýá boldyq. Basyna belgi qoıyp qaıttyq.

Sol kúni arabtar qonaqasy ústinde bizdiń tegimizdi surastyrdy. «Ál-Fara­bı – qypshaq qoı, oǵan qandaı qatys­taryń bar?», dedi. Aqań olarǵa qypshaqtar týraly, olardyń bizben baılanysy jóninde aıtty. Keńes ókimetiniń ýaqyty edi, árqaısymyzdyń sońymyzda tyńshylarymyz bar, biraq sonda da Aqań bankette qypshaqtyń tarıhy jaıly 10 mınýttaı sóıledi. Sonda Sham shaharynyń bir úlken ǵulamasy: «Sizderdiń ekinshi qypshaǵyńyz bar bizde, múmkindikterińiz bolsa alyp baraıyq», dedi. Ol Beıbarys sultan edi. Aqań bizge aıtpaı júrip, Ál-Farabımen qatar Beıbarysty da izdegen eken. Biz Arabııa shólin aralap ótip, «Krake-de-Shevele» degen sonaý kóne dáýirden kúni búginge deıin arhıtektýralyq ansambli jaqsy saqtalǵan záýlim saraıda boldyq. Taýdyń basyna salynǵan záýlim saraı alystan qarlyǵashtyń uıasyndaı kórinedi. Bir jaǵy – Jerorta teńizi, bir jaǵy Arabııa shóli, esh jaǵynan jaý kórinbeı kelip basyp alatyn emes. Záýlim saraıdy kezinde krest joryqshylary salǵan eken. Sony Beıbarys sultan ǵana alypty. Mańdaıshasynda onyń aty altynmen jazylypty. Bul da bizdiń abyroıy­myzdy kóterip tastady. Sol saparda biz 12 kúndeı boldyq. Sırııadaǵy Keńes odaǵynyń elshisi N.Mýhıtdınov edi. Oǵan Aqań kelgende-aq jolyqqan. Qaıtarda Mýhıtdınovke baryp, birqatar jazbalar aldy. Ál-Farabıdi biz batys elderiniń aýdar­masy arqyly oqyp júrmiz ǵoı. Aqań ál-Farabıdiń eńbegin arab tilinde, parsy tilindegi jazbalary arqyly tanyǵan edi.

 Aqań armany

Ásirese ál-Farabıdiń mýzyka ja­ıyn­da jazǵany Aqańnyń bala kezden qyzyqqan dala áýeni, dombyra, qobyz úni, kúı qudyreti týraly tanymyn, Shoqan, Abaı eńbekterin tereń zertteýge degen qulshynysyn oıatty. Sonyń aıǵaǵy – «Ál- Farabı jáne Abaı» atty eńbegi.

Jalpy, A.J.Mashanıdiń ǵylymı-shy­ǵarmashylyq muraty – «Ekinshi ustazdyń» artynda qalǵan qyrýar murasyn zertteý, saralaý, qalyń oqyrmanǵa qaımaǵyn buzbaı jetkizý edi. Onyń sol eren eńbe­giniń alǵashqy jemisi – «Ál-Farabı» atty tarıhı-derekti kitaby.

Oǵan sol kezdegi Qaz KSR Ǵylym akade­mııasynyń prezıdenti, akademık Sh.Esenov alǵysóz jazǵan. Kitaptyń basty tuǵyr-pikirleriniń biri – «Ǵylym bolsyn, din bolsyn, saıasat bolsyn – bári de adamnyń ómirine baılanysty týǵan nárseler ǵoı. Adam bilgendi adam nege bilmesin. Olaı bolǵanda, osylardyń bárin de qaldyrmaı bilý kerek. Bilgende, olardyń bir ǵana úzindisi emes, bastan-aıaq tegis adaqtaý kerek» degen qaǵıda. Osyny berik ustanǵan shyǵarmanyń bas qaharmany óziniń aldynda ótken matematık, astronom, optık, meteo­rolog, medık, psıholog, sazger Ábý Iýsıf ıbn Ishaq ál-Kındıdiń jańalyqtaryn ja­sampazdyqpen, salıqalylyqpen qor­ǵaı bi­ledi.

A.Mashanıdyń endigi bir oqshaý dúnıe­si – «Tabý» hıkaıaty. Avtor tek ózine tán «shyǵarmashylyq elgezektigimen» oqyr­mandaryn jer beti, planetanyń tómengi qyr­tystary bylaı tursyn, kosmosqa «alyp ketedi». Olardy Qorqyt atamen «kezdestiredi». Taǵy da aınalyp-úıirilip Farabı fenomenine soǵa beredi. Munyń bárin kitaptaǵy bas keıipker Mańǵaz ustaz: «Meniń aıtar sózim... jattandy, ja­sandy, jalǵan sóz emes. Iesi joq jetim sóz emes... Sózdiń asyl tegi onyń tereń tarıhynda. Ǵylymnyń da shyqqan kózi sonda. Bilim bulaǵynyń bastaýy – ana tiliń... Ǵylymnyń, bilimniń, ónerdiń, ómirdiń basy osynda» degen dáıektemege tireıdi. Mundaǵy «ǵylym» da, «til» de ǵylymı pýblısıstıkanyń julyny ekenin zerdeli jan bilse kerek.

Avtor «Tabý» janryn «ǵylymı fan­­­tastıka» dep aıdarlapty. Bizdiń oıy­­myzsha, shyǵarmany «ǵylymı-fan­tastıkalyq traktat» mártebesinde qaras­tyrǵan durysyraq. Sebebi týyndyda ádebı-kórkemdik motıvterden góri ǵy­lymı joramaldar, gıpotezalar jalpy shyǵar­madaǵy basqa komponentterden basym jatyr.

Aqjan Jaqsybekuly namaz oqydy, ata dindi qasıet tutty. Ateızm tusynda mu­nysyn min kórgender kóp boldy. Biraq úlken tulǵa, ǵalym Aqań óz senimi, ar-uj­dany qaǵıdatymen júrdi. О́mirinde sansyz qıyndyq boldy. Qýǵyndy da, kústanalaýdy da az kórgen joq. Jasynan uıyqtasa uıqysy qanbaǵan, toıyp tamaq ishpegen ol keń jazıraly qazaq dala­synyń jer astyn zertteýmen, jer ústin­degi ǵulamalaryn tanýmen ómirin ótkizdi.

Aqań óz bilgeni ózine jeter edi. Biraq ǵulama eline, jurtyna, keıingi urpaqqa úlken azyq bolarlyq ǵylymnyń, bilimniń negizin salyp ketti. Sol úshin biz Aqań arýaǵy aldynda bas ıemiz.

Ǵalymnyń kózi tirisinde jaryq kór­gen sońǵy dúnıesi – «Aı arysy – ǵy­lym jańalyqtary» kitaby. Munda kom­mýnıstik ateızm qanshama jyl buǵaý salyp kelgen alhımııa, astrologııa sekil­di ǵylym salalary jónindegi ońdy kóz­qarastar qaıta jańǵyrtyldy.

Ǵalymnyń ǵylymı-pýblısıstik shyǵar­mashylyǵyn zertteýdi asa mandyt­paǵanymyz belgili. Muny qarastyrý – kún tártibinde turǵan másele. О́ıtkeni oqy­mystynyń kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarý qolǵa alyndy. Pro­fessor Sh.Ábdiramannyń basqarýymen 16 tomy jaryq kórip úlgerdi. Bul bir te­legeı-teńiz dúnıe.

Ǵulama, úlken ǵalym bolý – bireýdiń ákelip bere salatyn daıyn asy emes. Oǵan talmaı izdenis jáne tekpen birge kelgen daryn kerek. Aqań týǵan Qarqaraly – aıryqsha bilim oshaǵy, aǵartýshylyq, demo­kratııalyq ıdeıanyń órbigen jeri. Imperııany shaıqaltqan áıgili quzyr­hattar da osy jerden bastalǵan. 20-30 jyldardaǵy Alash zııalylarynyń rep­ressııalanýy, keńes tusynda dindi man­suqtaý, Uly dala ǵulamalaryn tumshalaý, atyn da aıtqyzbaý tarıh sahnasyna Aqjan Mashanıdaı batyl, ımandy, bilim­di tulǵalardy shyǵardy. Aqań aqyl-oıdyń joǵalǵan jahuty ál-Farabıdi izdep tapty. Mine, Mashanı fenomeni de osynda.

Aqań armany – Farabı armany. Farabı armany – el men ultty danalyq pen berekege jetkizý armany. Táýelsiz Qazaqstan, túrki dúnıesi, jalpy «ekinshi ustaz» retinde uly ǵulama aǵartqan órkenıetti álem osy jolda dep bilemiz.

Qazir ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn atap óter kezeńde taıaý tarıhymyzdaǵy Qazaq eli danalaryn joqtaǵan, olardy taýyp, halyq parasatymen jalǵaǵan, qıyn kezeńde qal-qaderinshe zerttegen, nasıhattaǵan Aqjan ál-Mashanıdy umytpaýǵa tıispiz.

Álııa BEISENOVA,

akademık