Týberkýlezden smartfonmen-aq emdelýge bolady

Bul týraly «Ulttyq ftızıopýlmonologııa ortalyǵy» meke­me­­si­niń dırektory Málik Ádenov Dú­nıe­júzilik týberkýlezge qarsy kú­­res kúnine oraı Almatyda ótken bas­­pasóz brıfınginde egjeı-teg­jeı­­li baıandady.

Qysqasy, naýqastardy onlaın-em­deý isi qalaı júrgiziledi? Bul úshin aldymen naýqastarǵa smart­fon­dyq áleýmettik kómek aıasynda (qajet bolǵan jaǵdaıda) sım-karta beri­lip, ınternet-baılanystyń quny tólenip otyrady. Iаǵnı, týberkýlez derti 6 aı, tipti odan da kóp ýaqyt emdeletindikten dáriger men naý­qastyń arasynda udaıy baılanys bolýy qajet.

«Biz emdeýdiń bul ádisin barynsha abaılap bastadyq. О́ıtkeni keıde pasıent emdeý kestesin buzyp, dárisin ishpeı, ıakı umytyp ketýi múmkin. Degenmen, mundaı em jos­pa­ryn Qazaqstanda paıdalanýǵa bola­­tynyn tájirıbe kórsetip otyr. Kún ótken saıyn onlaın-pasıent­ter­diń qatary kóbeıip keledi. Muny medbıkeler de rastaı alady. Bul jerde keseldiń túri men onyń órshý kezeńi mańyzdy emes, eń basty qaǵı­dat – pasıent beınebaqylaý arqyly dáriger taǵaıyndaǵan barlyq preparattardy der kezinde qabyldap otyrýy shart», deıdi M.Ádenov.

Al burynǵy dástúrli emdeý ádisi barshaǵa tanys. Naýqas med­bı­ke­niń kabınetine keledi de dárisin iship, odan ári óz sharýasymen shap­qy­lap ketedi. Endigi jerde pası­en­t ýaqytyn da, jolǵa ketetin qara­jatyn da únemdeı alady. Dá­ri­gerdiń aldyna tek qajetti ana­lız­­derdi tapsyryp, keshendi em ta­ǵaıyn­­damasyn alýǵa ǵana keledi.

Sol sııaqty naýqastyń týǵan-týys­­qandarymen de dáriger áńgime júr­gizedi. О́ıtkeni óz kese­li úshin qor­lanatyn, tipti aına­lada­ǵy­lar­dyń taptaýryn túsi­ni­ginen túrli psıhologııalyq ke­der­gi­lerge ushy­raı­tyn jandar da bar.

«Al beınebaqylaý emine kelsek, bul elimizdiń barlyq óńirinde qol­danysqa endi. Keıbir óńirlerde ony paıdalaný kórsetkishi 40-50 paıyzdy qurasa, keı oblystarda 10 paıyzǵa deıingi kólemde. Eń bastysy, senimge qurylǵan qarym-qatynas pen naýqastyń emdelýge degen múd­de­liligi men óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiligi. Keıde naý­qas­tardyń «Maǵan senbeısizder me, nege ańdyp otyrasyzdar?» degen suraq qoıatyn kezderi bolady. Biz oǵan senetinimizdi, sene otyryp, pasıentti emes, dertti baqylaýda ustap otyratynymyzdy aıtamyz» deıdi mekeme basshysy.

Aıta ketken jón, Qazaqstanda tý­ber­­kýlez aýrýy boıynsha epı­de­­mıologııalyq jaǵdaıdyń tu­raq­­­­tylyǵy baıqalady. Sońǵy 10 jylda týberkýlez aýrýy 2,3 esege tómendedi. 2009 jyly bul kór­­setkish 100 myń adamǵa 105,3-ten kelse, 2019 jyly 100 myń adam­ǵa shaqqanda 45,6 adamnan ke­le­di. Týberkýlezdiń taralýy (jańa jaǵdaılar men resıdıvter) 2019 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha 100 myń turǵynǵa 65,4 adamdy qurady. О́lim-jitim kórsetkishi (2019 jyly 100 myń adamǵa shaq­qan­da – 2) 6 esege tómendedi.

«2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha belsendi týberkýlezben dıspanserlik esepte 13894 adam tur, bul 2018 jylǵa qaraǵanda 813 adamǵa az (14 702). Qazirgi ýaqytta týberkýlezben kúres jónindegi is-sharalar Úkimettiń 2014 jylǵy 31 mamyrdaǵy qaýlysymen bekitilgen 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan týber­­kýlezben kúres jónindegi ke­shen­di jospar sheńberinde iske asy­rylady.

Bıyl Keshendi jospardy iske asyrýdyń qorytyndysyn shyǵa­rý, 2035 jylǵa qaraı DDU maq­sat­ta­ryna qol jetkizý úshin ulttyq týberkýlezge qarsy baǵdarlamany damytý baǵyttaryn aıqyndaý, týberkýlezden bolatyn ólim-jitimdi 95%-ǵa tómendetý jáne 2015 jylmen salystyrǵanda týberkýlezben syrqattanýdy 90%-ǵa tómendetýge qol jetkizýdiń mańyzdy kezeńi», deıdi Málik Ádenov.

Búginde týberkýlezge qarsy qyzmet úshin aýrýdyń aldyn alý, ony der kezinde anyqtaý jáne naý­qas­tardy ambýlatorııalyq emdeý basym baǵytqa ıe. Týberkýlez mıkrobakterııalaryn bólmeıtin jáne aınalasyna qaýip tóndirmeıtin pa­sıent­ter turǵylyqty jeri bo­ıynsha emhanalarda baqylanatyn em ala alady, sondaı-aq jumysty nemese oqýdy qatar jalǵastyra alady. 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha ambýlatorlyq jaǵdaıda emdele bastaǵan ókpe qurtymen aýy­ratyn naýqastardyń úles sal­ma­ǵy 61,1%-dy qurap otyr.

Qazaqstanda týberkýlezdiń aldyn alý, dıagnostıkalaý men emdeý tegin jáne memleket tarapynan tolyǵymen qarjylandyrylady. Sondaı-aq týberkýlezdi erte anyq­taý úshin Bastapqy medısı­na­lyq-sanıtarlyq kómek (BMSK) je­li­­sinde halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáıkes keletin dıag­nos­tıkanyń eń zamanaýı ádisteri engizilgen jáne bul 2 saǵat ishinde kóptegen dárige tózimdiligi bar mıkrobakterııalar men týberkýlezdi (budan ári KDT TB) anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Qazaqstan KDT TB-men aýyratyn naýqastardy baǵdarly emdeýge tegin qol jetkizýdi qamtamasyz etken (99,6%) az ǵana elderdiń qa­ta­ryna jatady.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń standarty – 85%. 2016 jyldan bastap elimizde dárige tózim­di týberkýlezdi emdeý úshin DDU usynǵan jańa preparattar engizildi. Onyń arasynda qysqa merzimde týberkýlezdi emdeýge múmkindik bere­tin emdeýdiń qysqa merzimdi syz­balary bar. Elimizde týberkýlezben aýyratyn naýqastardy emdeýdiń tıimdiligi álem boıynsha eń joǵary deńgeıde. Al, 2019 jyly alǵash ret anyqtalǵan sezimtal týberkýlezben aýyratyndardyń arasynda bul kórsetkish 87,5%-dy (DDU standarty - 85%) qurasa, KDT TB – 81,3% (DDU standarty-75%) boldy.

Jurtshylyqtyń bul dert týraly jalpy habardar bolýy jáne jalǵan pikirlerge jol bermeý – týberkýlezdi erte anyqtaýdyń, tıisinshe tabysty emdeýdiń mańyz­dy aspektisi. Bul kesel – aýa arqyly ju­ǵatyn juqpaly aýrý ekeni aıan.

Ulttyq týberkýlezge qarsy baǵ­dar­lama týberkýlezben aýyratyn adamdardy stıgmatızasııalaýǵa, kem­­sitýge jáne áleýmettik oqshaý­laý­ǵa qarsy kúres jónindegi kúsh-ji­gerdi biriktirýge erekshe nazar aýdaryp otyrǵanyn qaperde ustaǵan jón.

Aıtqandaı, 24 aqpanda álemde Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúnine oraı 24 naýryzǵa deıin aılyq shara bastaldy. 2020 jylǵy Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúniniń urany – «Týber­ký­lez­ge qarsy kúreske úles qosatyn ýaqyt keldi!».

Bul kúnniń mańyzdy maqsat-mindeti – munyń abstraktili másele emes, kez kelgen adamǵa qatysy bol­ýy múmkin ekenin, sondyqtan ak­sııa­nyń tabystylyǵy árbir adam­nyń jeke pozısııasyna baılanysty bolatynyn adamzat balasyna túsin­di­rip, úndeý jasaý.

Bárin ózińnen bastaý kerek, óziń­niń tirligińnen basta, únemi aýrý­dyń aldyn alý úshin tek­serýlerden ótip, salamatty ómir saltyn ustaný qajet. Eń mańyz­dysy, aýrýdyń alǵashqy belgi­leri baıqalǵan kezde dereý medı­sı­nalyq kómekke jú­giný. Der ke­zin­de anyqtalǵan jaǵ­daı­da jáne úz­­diksiz em alǵan kezde aýrýdan tolyq emdelýge bolady. Týber­kýlezben aýyryp, emdelip shyq­qan adamdar bilim alyp, jumys istep, aınalasyndaǵylarǵa qaýip tón­dirmeı, deni saý bala dúnıege áke­lip, tolyqqandy ómir súre alady.

Aılyq aıasynda ftızıatrlardyń, ftızıo­pedıatrlardyń tegin keńes­te­ri, el turǵyndaryn flıýoro­gra­fııalyq tekserý, keń aýqymdy aksııa­lar josparlanǵan. Ulttyq týber­kýlezge qarsy baǵdarlama qazaq­standyqtardy týberkýlezge qarsy kúreske óz úlesterin qosýǵa sha­qyrady.

ALMATY