Baqýatty aýyl – qýatty Qazaqstan

Kiristerdiń jalpy ósimine qaramastan aýyl adamdary dáýletti ómir súrip jatqan joq ekenin aıtyp eshkimdi tańǵaldyra almaısyń. Múmkin osydan elimizde aýyl sharýashylyǵy turalap turǵan shy­ǵar? Biraq buǵan aýyl adamdarynyń kiris deńgeıiniń tómendigi – sebep emes, bul tikeleı otandyq Agroónerkásip ke­she­nin­degi prosesterdiń saldarynan dep oı­laımyn.

28 aqpanda Parlament Senatynda «Ag­roónerkásiptik keshendi damytý má­seleleri» taqyrybyna arnalǵan par­lamenttik tyńdaý ótti. Oǵan daıyndyq ba­ry­synda depýtattar uıymdastyrý jáne mazmundyq jaǵynan aýqymdy jumys­tardy atqardy. Beıindi vedomstvo­lardyń, memlekettik korporasııalardyń ókilderimen, óńirlerde aýyl sharýa­shy­lyǵynyń adamdarymen jumys isteıtin agrarlyq sala mamandarynyń kásibı birlestikteriniń ókilderimen ondaǵan kezdesý ótkizildi. Sala problemalaryn tereń tanýǵa múmkindik beretin materıal­dar jınaldy.

Kórip otyrǵanymyzdaı, qalyptasqan ahýal kásibı turǵyda  qoǵammen, ásirese óńirlerdegi aýyl turǵyndarymen keńinen  talqylaýdy talap etedi. Keleshegi bar  nemese keleshegi joq aýyl dep taný sııaqty aýyldyń taǵdyryna qatysty mańyzdy sheshimder kóp jaǵdaıda jergilikti mamandar men turǵyndardyń pikirlerin eskermesten, mınıstrlik kabınetterinde qabyldanady.

Atalǵan jumystardyń keıbir qory­tyndylaryn tujyrymdaǵym keledi.

 Qazaqstannyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń negizgi sharttary

Elimizdiń basty ıgiligi – jer.

Qazaqstannyń tıimdi geografııalyq ornalasýy jáne jer resýrstarynyń úlken qoryn qamtı alǵanda onyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy (el alqaptarynyń 74%-y eginshilikke jaramdy), aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderiniń óndirisin birneshe ese arttyrýǵa jáne jaqyn ornalasqan el­derge  eksportty ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Bizdiń tabıǵı artyqshylyqtarymyz:

– 30 mln deıingi shartty mal basyn baǵýǵa jaramdy 180 mln ga tabıǵı jaıy­lymdardyń bolýy (Qytaıdan, Aýstralııadan, AQSh-tan, Brazılııadan keıingi 5-shi oryn). Aǵymdaǵy júkteme – 12 mln shartty mal basy;

– 10,6 mln ga tyńaıǵan jerlerdi qosa al­ǵanda 35,4 mln ga (álemde 10-oryn) egistiktiń bolýy. Astyq tuqym­das­tardy qaıta shyǵarý, teńizge shyǵýsyz jaǵdaıdyń ózinde astyqtyń ortasha jyl saıynǵy eksporty 7 mln tonna;

– 4 mln ga egistikti sýarý úshin sý re­sýrstarynyń bolýy;

– tabıǵı ótkizý naryǵynyń jaqyn ornalasýy: QHR, Iran, Reseı, Parsy shyǵanaǵy elderi, О́zbekstan, Aýǵanstan.

Eger statıstıkanyń resmı derekterine qarasaq, onda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jaǵdaı bizde jaman emes. AО́K-niń jalpy óniminiń kólemi tek 2015 jyly 3 307,0 mlrd teńgeden 2018 jy­ly 4 474,1 mlrd teńgege ósti. Bul rette aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jal­py óndi­risindegi ósimdik sharýa­shy­lyǵy óniminiń úlesi 54 %, mal sharýa­shy­­lyǵy óniminiń jalpy úlesi 46 %-dy qurady.

Aýyl sharýashylyǵy jalpy ónimi­niń turaqty ósýi, birinshi kezekte, ın­flıasııanyń jáne anaǵurlym tıimdi aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn (dándi-burshaqtyq, maıly daqyldaryn) ósirýge kóshýdiń esebinen qalyptasady.

Iri qara mal (IQM) basy sanynyń ósýi mardymsyz – 2014 jyly 6 032,7 myń bastan 2019 jyly 7 437,6 myń basqa deıin ósti. Usaq qara mal (qoı men eshki) basynyń sany 2019 jyldyń sońyna qaraı 19 092,0 myń basty, jylqy sany – 2 825,9 myń basty, qus sany – 45 197,1 myń basty qurady.

Sońǵy bes jylda Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý 1,4 esege ulǵaıdy, AО́K óniminiń jalpy eksporty 2018 jyly 24,5 %-ǵa artty, onyń ishinde qaıta óńdeý óniminiń eksporty 3,5 %-ǵa ósti.

Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy salasynyń absolıýttik kórsetkishteri bol­mashy dárejede ósip, álemdik kór­set­kishterden aıtarlyqtaı artta qalǵan.

Syrtqy saýdada úlken mólsherde dısproporsııa baıqalady. Jyl saıyn taýar aınalymynyń teris teńgerimi tirkeledi – 500 mln AQSh dollarynan – 1 mlrd AQSh dollaryna deıingi shamada, ıaǵnı elimizge aýyl sharýashylyǵy ónimi kóp ákelinip, az áketiledi.

Bul rette Qazaqstanda óndirilgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń 80%-y qaıta óńdelmeı shıkizat túrinde ótki­ziledi (ıaǵnı óte tómen qosylǵan qun saly­ǵymen satylady).

Mundaı jaǵdaı AО́K-niń barlyq segmentterine tán. Mysaly, mal sharýa­shy­lyǵy eksportynyń negizgi úlesin rentabeldiligi tómen jáne keıinnen qaıta óńdeý úshin shıkizat retinde paıdalanylatyn tiri mal qurap otyr.

Bul rette qazaqstandyq eksporttyń ortasha baǵasy 1 tonnaǵa 200 AQSh dollaryn quraıdy, al azyq-túlik ımportynyń jyldyq baǵasy 1 000 AQSh dollarynan asady. Iri qara mal, kókónisti, jemis-jıdekterdi, sút ónimderin jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ákelýdiń esebinen ımport ósip otyr.

 Nege bári bulaı?

Senatta júrgizilgen taldaý qa­lyptasqan ahýaldyń sebepteri júıeli sıpatqa ıe ekenin kórsetip otyr, demek aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaıdy retteý sharalary da júıeli bolýy kerek.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda naryqtyq qatynastarǵa ótý, agrarlyq ekonomıkany reformalaý jáne aýyl sharýashylyǵynyń jumys isteýiniń naryqtyq modelin qabyldaý salany basqarý júıesiniń túbegeıli túrde transformasııalanýyna, ekonomıkanyń agrarlyq sektory men aýyldyń áleýmettik salasyn memlekettik qoldaýdyń kúrt qysqarýyna alyp keldi.

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy reformalar kezeńinde adam faktory anaǵurlym úlken ózgeriske ushyrady, bul aýyl sharýashylyǵy eńbeginiń qun­syzdanýynan; demografııalyq jaǵ­daıdyń nasharlaýynan; aýyldaǵy jumys oryndary sanynyń qysqa­rýy­nan jáne jumyspen qamtýdyń tó­men­deýinen; eńbektiń agrarlyq nary­­ǵynyń tómendeýinen jáne alań­daý­shylyq koeffısıentiniń artýy­nan; áleýmettik ınfraqurylym nysan­da­rynyń, áleýmettik-turmystyq qyzmet­terdiń qysqarýynan kórindi.

Tek sońǵy bes jylda aýyl sharýa­shylyǵy salasynda jumyspen qamtý, 2015 jyly 1 362,9 myń adamnan 2018 jyly 1 228,2 myń adamǵa deıin qysqardy.

Sala negizgi kiris resýrstary – jer men qarjyǵa degen qoljetimdilik bo­ıyn­sha keshendi memlekettik sheshim­der­diń joqtyǵynan durys damı almaı otyr.

 Jer jáne aqsha

Aýyl sharýashylyǵy jerlerin berý­diń qoldanystaǵy tártibi jergilikti atqa­rýshy organdarǵa sýbektıvti dálel­der men pikirlerdiń negizinde sheshim qa­byldaýǵa múmkindik beredi (ıaǵnı, bılikti teris paıdalanýǵa jáne sybaılas jem­qorlyqqa qolaıly orta). Bul rette jer zańnamasynyń turaqsyzdyǵy tutas­taı alǵanda jerge degen quqyqtyń saqta­lýyna kepildikti qamtamasyz etpeıdi.

Fermerler áli kúnge deıin bos jer telimderi, olardyń ornalasqan jerleri, aýmaǵy, paıdalanylatyn jerlerdiń quramy, sapalyq sıpattamasy týraly aqparatqa kedergisiz qol jetkize almaı otyr (bonıtet baly, tuzdylyǵy, sýmen qamtamasyz etilýi jáne basqalar). Bul óz kezeginde bılikti teris paıdalanýǵa zor múmkindikter beredi.

Jer tóńiregindegi qýlyq-sumdyq pen ádiletsizdik, ásirese, ol bılik ókilderiniń (nemese olarǵa jaqyn qurylymdardyń) tarapynan jasalyp otyrǵan jaǵdaıda adam­dardyń sanasynda ómirge degen ádilet­sizdik sezimin týdyrady, áleýmettik turǵy­dan narazylyqtyń ósýine alyp keledi.

Osy jerde ne isteý kerek ekendigi aıdan anyq. Adaldyq pen júıelilik. Rásimderdiń ashyqtyǵy. Barlyq jerde sıfrlandyrýdy engizý. Belgilengen rá­sim­derdi buzǵany úshin qatań ári min­detti túrde jazalaý qajet. 

 Aqsha qaıda?

Aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý men AО́K kredıtteýge qatysty kóp suraq týyndaıdy. Qoljetimdi jáne uzaqmerzimdi kredıtterdiń joqtyǵy AО́K ósimin tejep keledi.

Ekinshi deńgeıli bankter agroóner­kásiptik keshenge kredıt berýdi jyldan jylǵa qysqartýda. Sońǵy 5 jyl ishinde ekinshi deńgeıli bankterdiń aýyl sharýashylyǵy men tamaq ónerkásibin qarjylandyrý úlesi ortasha eseppen 40%-ǵa qysqarǵan. Jyldyq 6%-dyq mólsherleme tym joǵary, básekege saı emes, tipti óte qymbat qarjylandyrý dep aıtýǵa bolady.

Shıkizattyń basym bóligi ımporttyq shıkizat ekendigin jáne baǵanyń halyq­aralyq bırjalarda belgilenetinin esker­sek, teńge baǵamy ózgergen kezde agrar­shylarǵa qajet aınalym qarajatynyń mólsheri proporsıonaldy túrde ósip shyǵa keledi, sáıkesinshe salaǵa túsetin kredıttik júkteme de aýyrlaı túsedi.

Sońǵy jyldary «QazAgro» UBH» AQ-nyń enshiles uıymdarynyń AО́K-ge kredıt berýi 2 esege ulǵaıǵanymen, áli de qarajat tapshylyǵy seziledi. Budan basqa, «QazAgro» UBH» AQ-nyń tájirıbesine taldaý jasaıtyn bolsaq (senatorlar osyndaı taldaý júrgizdi), ol damý ınstıtýtynan sharýalarǵa qarajatty qaıtarý úshin aqylǵa qonymsyz qatań talaptar qoıyp otyrǵan kezekti bankke aınalǵany kórinedi.

Bizdiń shyǵarǵan qorytyndymyz – salany sýbsıdııalaý tetikteri túpkilikti qaıta qaraýdy talap etedi.

 Mal sharýashylyǵy

Parlamenttik tyńdaýǵa daıyndyq barysynda biz mal sharýashylyǵy jáne et-sút kesheniniń ókilderimen birneshe kezdesý ótkizdik.

Eń birinshi jáne basty problema: memlekettik baǵdarlamalardyń uzaqtyǵy, aınalym qarajatynyń tapshylyǵy jáne kredıtter boıynsha paıyzdyq mólsherlemeniń joǵary bolýy uzaq merzimdi jospar qurýǵa jáne ınvestısııa­lar salýǵa kedergi keltirip otyr, al memleket tarapynan salany jalpy qoldaý DSU sheńberindegi kelisimderde ruqsat berilgen deńgeıden anaǵurlym tómen.

Otandyq shıkizattyń tapshylyǵy men sapasynyń tómendigi, logıstıkalyq shyǵyndardyń joǵarylyǵy, ımporttyq qaptama materıaldarǵa, ıngredıentterge, jabdyqtar men olardyń qosalqy bólshekterine táýeldilik ónim óndirýshiler men óńdeýshilerdi tyǵyryqqa tirep otyr.

Retteýshi organdardyń áreketteri aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshiler úshin kedergi keltiretin jaǵdaılar da oryn alyp otyr, olar kóbinese ıgi maqsat kózdegenimen, dıqandarǵa zalal keltirip jatady.

Osy jyly mal terisin eksporttaýǵa qoıylǵan bir ǵana shekteý elimizde júzdegen teri jınaý ortalyqtarynyń jabylýyna alyp keldi, memleket  eksporttan túsetin qomaqty valıýtalyq túsimnen tys qaldy.

Sonymen qatar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń óz sheshimderin, naryqtaǵy is-qımyldardy esh talqylaýsyz ári daıyndyqsyz kenetten ózgertýge beıim­digi týraly qus ósirýshiler men óńdeý­shiler de aıtqan bolatyn. Jumyrtqa óndi­rýge beriletin sýbsıdııany alyp tas­taý, ásirese, jem-shópti, jabdyqty, asyl tuqymdy qusty, dárýmender men vaksınany shetelden valıýtaǵa satyp alyp otyrǵan kóptegen kásiporyndardy qıyn jaǵdaıǵa dýshar etti.

EAEO sheńberindegi áriptesterimizben qarym-qatynasty jeke taqyryp retinde qarastyrýǵa bolady. О́te qarapaıym suraq: Reseı jáne Belarýs memleketteri ózderiniń aýyl sharýashylyǵy ónimin óndi­rýshilerine nelikten qoldaý kórsetedi, al bizdiń memleket nege qoldaý kórsetpeıdi? Reseı men Belarýstiń jumyrtqa shyǵarý salasyndaǵy memlekettik qoldaýy Qazaq­stanǵa qaraǵanda anaǵurlym joǵary. Iаǵnı Eýrazııalyq Odaqqa ortaq naryqtaǵy básekelestik áldeqashan memlekettik sýbsıdııalar básekelestigine aınalǵan.

Osy baǵytta – ulttyq ónim óndirýshi men ónimdi eksportqa shyǵarýshynyń múddelerin qorǵaý isinde biz qatań ári dáıekti ustanymda bolýǵa tıispiz.

 Al astyqtyń jaǵdaıy qandaı?

Qazaqstan óziniń astyq óndirisimen dúnıe júzine áıgili.

2019 jyly astyq daqyldaryna ar­nal­ǵan jalpy egis alańy aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń barlyq egis alańynyń (22,2 mln ga) 80 %-dan astamyn (nemese 18,3 mln ga) qurady.

Búgingi tańda astyq daqyldaryna ar­nalǵan egis alańdary quramynyń shamamen 82 %-yn (nemese 14,9 mln ga) dándi da­qyldar, 16%-yn (nemese 2,9 mln ga) maı­ly daqyldar, sondaı-aq 2 %-yn (nemese 470 myń  ga) burshaq dándi daqyldar alyp jatyr.

О́simdik sharýashylyǵyn ártarap­tan­dyrý boıynsha júrgizilip jatqan saıasattyń nátıjesinde bıdaı sııaqty negizgi daqylǵa arnalǵan egis alańy sońǵy 10 jyldyń ishinde 25%-ǵa – 14,8 mln gektardan 11,4 mln gektarǵa deıin qysqartyldy. Sonymen bir mezgilde maıly daqyldar alańy 2,5 esege, sondaı-aq burshaqdándi daqyldar alańy 7 eseden astam ulǵaıa tústi (65 myń gektardan 470 myń gektarǵa deıin).

Sonymen qatar óndiriletin astyqtyń sapasy 10 jyl buryn bolǵan sapamen salystyrǵanda birshama tómen. Eger 2011 jyly jınalǵan astyqtyń 88%-y 3-synypqa jatqyzylǵan bolsa, qazir ondaı astyqtyń úlesi 40-45%-dan aspaıdy, ıaǵnı sapasy 2 ese tómendegen.

Agrotehnıkalyq is-sharalardy du­rys júrgizbeý, aýyspaly egistiń oń­taı­lylyǵyn saqtamaý, mıneraldy tyńaıt­qyshtardy qoldanýdan bas tartý, ósim­dikterdi qorǵaýǵa arnalǵan hımııalyq zat­tardy jáne topyraqty mehanıkalyq óńdeý­diń qarqyndy túrlerin saýatsyz paı­dalaný jáne taǵy basqa kóptegen aý­maq­tarda jerdiń qunarlylyǵyn kúrt tó­mendetip, onyń azyp-tozýyna alyp keldi.

 Veterınarııalyq qadaǵalaý

Árıne otandyq AО́K-tiń barlyq máse­lelerin bir maqala aıasynda qam­tı almaımyz. Alaıda bul salanyń birneshe negizgi baǵyttary bar, olardyń jaı-kúıimen jekelegen óndiristik segmentterdiń ǵana emes, tutastaı alǵanda otandyq aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıy men perspektıvasy tyǵyz baılanysty.

Olarǵa veterınarııalyq kómek pen osy ǵylymnyń jaı-kúıi jatady.

Veterınarııa qazirgi zamanǵy mal sharýashylyǵynyń ózegi bolyp tabylady. Mal dárigerlik kómektiń sapasy joǵary bolmaıynsha, eksport ta, ishki naryqtyń ónimmen qamtamasyz etilýi de bolmaıdy. Bul aıdan anyq másele, alaıda memlekettik baǵdarlamalarda maldy nemese jem-shópti satyp alýǵa únemi qarajat bólinedi, al veterınarııany damytý isi tys qala beredi. Nelikten bul salaǵa qarjy kózdelmegen?

Qazirgi kezde Qazaqstan Respýb­lıka­synyń zańnamasynda aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn tıisinshe soıý talaptarynyń saqtalýy úshin baqylaý, qadaǵalaý, sondaı-aq ákimshilik jaýaptylyq kózdelgen. Budan basqa, «Veterınarııa týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 23-babyna sáıkes eksporttaýshylardy (ımporttaýshylardy) qosa alǵanda, janýarlar ósirýdi, janýarlardy, janýarlardan alynatyn ónimder men shıkizatty daıyndaýdy (soıýdy), saqtaýdy, qaıta óńdeýdi jáne ótkizýdi júzege asyratyn óndiris obektilerinde memlekettik veterınarııalyq-sanıtarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý júrgizilýi mindetti.

Alaıda veterınarııada júrgizilgen kóptegen reforma osy salaǵa baqylaýdy edáýir álsiretip jiberdi. Janýarlar arasyndaǵy qaýipti aýrýlardyń jıilep ketýi osyǵan dálel. Bul oraıda teris qubylystardyń oryn alýyna otandyq mal dárigerleriniń quramy áser etip otyrǵany jasyryn emes. О́ńirlerde bilikti mamandar jetispeıdi.

Soǵan qaramastan, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi, jergilikti atqarýshy organdar jáne óndirýshiler arasynda bir-birimen baılanysty veterınarlyq baqylaý fýnksııalary úsh bólikke bólingen. Ol qadaǵalaý men baqylaýdyń tıim­diligin arttyra ma? Aýyldan kel­gen kóptegen hattarǵa jáne jer-jer­lerdegi kezdesýlerge qaraǵanda birles­ken úılesimdi tetiktiń bolmaýynan vete­rınarlyq qadaǵalaý ókilettikterin jamylǵan, malshylardy tonaıtyn, aldaıtyn alaıaqtarǵa jol ashylyp otyr.

Veterınarııanyń qazirgi jaı-kúıi bul saladaǵy jalpy jaǵdaıdy kórsetedi. Bul saladaǵy qalyptasqan júıeni ózgert­peıinshe aýyl sharýashylyǵyn kóterý múmkin emes. Biz onsyz da kóp ýaqyty­myzdy joǵaltyp aldyq.

 Biz ózimizdiń azyq-túlik qaýip­siz­digimizdi qamtamasyz ete alamyz ba?

Kez kelgen memleket úshin aýyl sha­rýa­shy­lyǵy strategııalyq mańyzy bar sala bolyp tabylady. Memlekettiń azyq-túlik qaýipsizidigi aýyl sharýashylyǵy sektoryn damytý sapasy men deńgeıine táýeldi.

Respýblıkada aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý maqsatynda osy salany damytýdyń úsh birdeı baǵdarlamasy qabyldandy: «Agrobıznes-2020» salalyq baǵdarlamasy, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda agroónerkásiptik keshen­di damytý jónindegi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan baǵdarlama» jáne qol­danystaǵy «Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy».

Osy ýaqyt ishinde AО́K salalaryn sýbsıdııalaýǵa shamamen 2 trln teńge jumsaldy. Budan basqa, ulttyq jáne salalyq baǵdarlamalardy iske asyrý sheńberinde ınvestısııalyq belsendilik, agrarlyq sektordyń keleshegi bar salalaryn damytý birshama yntalandyrylýda.

Baǵdarlama kóp, biraq olar jumys jasap jatqan joq, qazirgideı memlekettik sýbsıdııalaý jaǵdaıynda qoǵamnyń laıyqty qaıtarym kútýi oryndy.

Baǵdarlamalardy iske asyrý kezeńinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sýbsıdııalardy tómengi salalar arasynda birinen alyp birine berip, basymdyqtardy jıi aýystyrdy.

Asa qýatty memlekettik qoldaýǵa jáne ınvestısııalar tartylǵanyna qaramastan búgingi tańda Qazaqstannyń agro­ónerkásiptik kesheni jetkilikti qar­qynmen damymaı keledi. Eli­miz­diń ishki jalpy ónimindegi aýyl sharýa­shylyǵynyń úlesi nebári 4,4 paıyzdy ǵana quraıdy, ıaǵnı 13 paıyzǵa qysqardy jáne sońǵy on jylda 5 paıyzdan aspaı otyr. Eksporttyń jalpy kólemindegi aýyl sharýashylyǵy eksportynyń úlesi de kóp emes, sońǵy úsh jyldaǵy kórsetkish ortasha eseppen 4 paıyz ǵana.

Statıstıkalyq esepterdiń ádildigi men naqtylyǵy – óz aldyna jeke másele. Eger ekonomıkalyq nátıjege qol jetkizip, ınvestısııany qaıtarǵyń kelse, bizdiń statıstıkaǵa senip qalýǵa bolmaıtynyn jermen jumys jasap júrgen sharýalar burynnan-aq jaqsy biledi. Bul – múmkin emes. Ákimdikter ortalyq organdarǵa jalǵan aqparat beredi, soǵan qarap respýblıkalyq organdar nysanaly baǵdarlamalar men memlekettik bıýdjet jobalaryna AО́K-tegi jaǵdaı boıynsha senimsiz esep-qısapty qosady. Mundaı tuıyqtalǵan sheńberdi buzý kerek. Aýyl sharýashylyǵyna aýdıt júrgizip, aqparatty burmalaýǵa jáne qosyp jazýǵa jol bergen statıstıka úshin jaýapkershilikke tartý qajet.

Qazir biz 5 jyldyń ishinde agroóner­kásip keshenindegi eńbek ónimdiligin arttyrý jáne qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýdy kem degende 2,5 esege arttyrý jóninde mindet qoıdyq.

Biraq biz ózimizge qajet deńgeıde jumys istemeıtin baǵdarlama shyn­dyqqa sáıkes kelmeıtin (ıaǵnı jalǵan jazbadan turatyn) statıstıkalyq eseptilik negizinde jumys jasasaq, bul maqsatqa qol jetkize alamyz ba?

 Ne isteý kerek?

«Qazaqstan Respýblıkasynyń agro­ónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» men «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń júzege asý nátıjeleri AО́K-ni damytý baǵdarlamalaryn qaıta qaraý qajettigin kórsetedi. О́ıtkeni salada óndiristiń quldyraýy men toqy­raýy anyq baıqalady, qolda bar re­sýrstar tıimdi jumsalmaıdy, al kóp­tegen sheshim ekonomıkalyq turǵyda negizdelmegen.

Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik retteýdiń strategııalyq mindeti eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete­tin, aýylsharýashylyq shıkizaty men azyq-túliktiń eksportyn arttyratyn tıim­­di jáne básekege qabiletti aýyl sha­rýa­­shylyǵy óndirisin qalyptastyrý bolýy tıis.

Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýdy qamtamasyz etý maqsatynda óndiristik, qarjylyq, ınvestısııalyq qyzmetti yntalandyrý jáne naryqty básekege qabiletti  ónimdermen tolyqtyrý maqsatynda taýar óndirýshilerdiń damýyna áser etetin ózara shartty nysandar men ádisterdiń júıesin qamtıtyn memlekettik retteýdiń tıimdi ekonomıkalyq tetigin ázirleýdiń qajettigi týyndady.

Agroónerkásip keshenin damytýdaǵy negizgi basymdyq bolashaqta eksport naryǵyna  shyǵa otyryp ımortty almas­tyrý bolýy tıis.

Senatorlar osy ótken tyńdaýmen shek­telip qalmaıdy – aýylsharýashylyq taqyryby aldaǵy ýaqytta da Par­lament­tiń Joǵarǵy palatasynyń erekshe nazarynda bolady.

Parlament Senatynyń janynan AО́K boıynsha mamandandyrylǵan Keńes qu­rylady, ol konsýltatıvtik-keńestik organ qyzmetin atqarady. Keńeske elimizdiń aýyl sharýashylyǵy problemalarynyń barlyq máseleleri boıynsha óte aýqymdy kásibı dıalogty qamtamasyz etý mindeti júkteledi.

Senatta AО́K-ti turaqty damytýdy qam­tamasyz etý jáne aýyl turǵyn­dary­nyń ál-aýqatynyń ósýin qamtamasyz etý bo­ıynsha keshendi sharalar toptamasy ázirlenýde.

Bizdiń keıbir usynystarymyzdy qazir­diń ózinde atap ótkim keledi.  

Salanyń jaǵdaıyna tereń ǵy­ly­mı-zertteý júrgizý qajet. Ol aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge ke­shendi dıagnostıka jasaý, resýrs­tardy – kadrlardy, qudyqtar men uńǵymalardy, tehnıkalardy túgendeý, saqtaý jáne ót­kizý ınfraqurylymy. Aldyńǵy jyl­dar­daǵy jiberilgen kem­shilikterdi anyq­taý. Statıstıkalyq eseptiliktiń ádis­te­mesin tolyǵymen qaıta qaraý. Baǵdar­lama durys málimetterdi negizge alýy tıis. Mundaı zertteýler turaqty túrde júrgizilip, memleket tarapynan qarjy­lan­dyrylýy kerek. Basymdyqtary men memlekettik qoldaý tetikteri naqty belgilengen, qajetti qarjy resýrstarymen qamta­masyz etilgen uzaq merzimdi turaqty mem­le­ket­tik baǵdarlamany ázirleý. Mundaı qu­jat memleket qarjylandyratyn bar­lyq baǵdarlamalar jazylǵan zańnyń már­tebesine ıe bolýy tıis. Ol – erejeleri eki­ushty mazmunda túsindirilmeıtin, egjeı-tegjeıli naqtylanǵan, anyq uǵym­dar­dy qamtıtyn zań. Bul sýbsıdııa­lar berý prosesin barynsha ashyq jáne aıqyn etedi.

Mysaly, AQSh-ta mundaı zańdy Kon­gress ár bes jyl saıyn qabyldaıdy!

Damý baǵdarlamalary óńirdiń erek­sheligine, olarǵa qajet mamandarmen baı­lanystyrylǵan bolýy kerek.

Mundaı zańnyń tabysty bolýynyń kepildemesi – agrarlyq salanyń memleket qarjylandyratyn ǵalymdarmen tyǵyz yntymaqtastyq jasaýy jáne jańa tehnologııalardy endirýi bolyp tabylady. Ǵylymǵa qoldaý kórsetý jáne jańa tehnologııalardy endirý memlekettiń bas­ty basymdyqtarynyń biri bolýǵa tıis. Sýbsıdııalar ýaqyt talaptarymen baılanystyrylýy kerek.

Negizgi resýrs – JERGE qol jet­ki­zýdi ońaılatý jóninde keshendi memle­kettik sharalar qabyldaý.

Aýyl sharýashylyǵy salasyn ret­teıtin kóptegen zańǵa tıimdi monıtorıng júrgizý jáne baqylaý jasaý qa­jet. Is júzinde jaıylymdar týraly, kooperasııa týraly zańdar jáne paıdala­nylmaıtyn aýyl sharýashylyǵy jerlerin alyp qoıý týraly zań normalary jumys istemeıdi. Bizdiń aldy­myzda osynyń sebepterin anyqtaý já­ne qajetti túzetýler engizý mindeti tur. Máslıhattar jergilikti jerlerden usy­nystar jınaýdy uıymdastyrady degen oıdamyz.

Biz zańnamalyq turǵyda fermerdiń óz paılarymen kooperasııadan tez shyǵýyna múmkindik berýge tıistimiz.

Eldiń barlyq óńirleri boıynsha mo­nı­torıngti durystaý kerek, jer qory­na berý úshin paıdalanylmaı jatqan já­ne esep­ke alynbaǵan jerlerdi anyqtaý qa­­jet.

Barlyq derekter sıfrlandyrylyp, elektrondy formatqa kóshirilýi jáne jarııa­lanýy tıis.

Barlyq qoldanystaǵy ınspeksııalarǵa (jer, orman, veterınarııalyq, ekolo­gııa­lyq, balyq, jáne t.b.) taldaý jasalýy jáne olardy qaıta qurý, reformalaý jó­nin­degi sharalar qabyldanýy qajet. Olar­dyń kópshiligi tıimsiz jáne resmı túrde jumys isteıdi. 

Memlekettik ınspeksııalardy qajetti resýrstarmen qamtamasyz ete otyryp, olardy edáýir nyǵaıtý qajet dep sanaı­myn.

Basqa elderdiń úlgisi boıynsha osy ınspeksııalardyń barlyǵyn biriktiretin (mysaly, Reseı Federasııasynda – Ros­prı­rod­nadzor) jeke táýelsiz qurylym qu­rý týraly másele zerdeleýdi talap etedi.

Jer ýchaskeleri týraly barlyq de­rekterdi qamtıtyn Elektrondy jer kadastryn endirýdi jedeldetý kerek.

Senat depýtattary osy máseleni she­shý úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa túze­týler men ózgerister toptamasyn engizýge bastama kóteredi.

О́ńirler bólinisinde jerlerdi naqty aıqyndaı otyryp, sýarmaly jerlerdi keńeıtý baǵdarlamasyn erekshe baqylaýǵa alý kerek. Sý sharýashylyǵy, sýmen qam­tamasyz etý máseleleri Aımaqtardy da­my­tý baǵdarlamasynyń mańyzdy bóligi bolýy tıis. Sý obektilerin retteý, or­talyq jáne jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń arasyndaǵy ókilettikterdi bólý máseleleri sheshýdi talap etedi.

Jerdi jalǵa alý quqyǵy naryqtyq qatynastardyń tolyq nysanyna aınalýy tıis. 

Qarjyǵa, uzaq merzimdi jáne arzan kredıttik resýrstarǵa qol jetkizý boıynsha keshendi memlekettik sheshim qabyldaý.

Ártúrli qarjy ınstıtýttaryn tarta otyryp, aýyl sharýashylyǵyn qarjy­landyrýdyń tásilderi men tetikterin qaıta qaraý qajet dep esepteımiz.

Jeńildikpen kredıtteý, eń aldymen, tehnıkany jańartýǵa, jerdiń qunar­ly­­lyǵyn arttyrýǵa, zamanaýı ırrı­ga­sııa­lyq júıelerge, zamanaýı agro­tehnı­kalyq jabdyqtardy óndirýge jáne aýyl sharýashylyǵy mashına­laryn jasaýǵa baǵyttalýy tıis. Sa­lany avto­mat­tandyrýǵa jáne kompıýter­lendi­rýge, logıstıkany, ónimdi jınaý, saqtaý men ótkizý ınfraqurylymyn damy­týǵa, otandyq vaksınalar men dári­lerdi shy­ǵa­rý­dy damytýǵa, bıokombınat­tardy salýǵa baǵyttalýy kerek. Bıopre­parat­tardy satyp alý júıesi jańa tásilderge kóshýdi talap etedi.

Mashına men jabdyq jınaý jáne óndiristi tolyq oqshaýlaýdyń arasyndaǵy kezeńniń ýaqytyn shekteý qajet.

Sýbsıdııalaý qaǵıdalary jıi ózger­tiledi. «Atameken» ulttyq kásipkerlik pala­tasynyń aqparaty boıynsha sýbsıdııa­laý qaǵıdalary sońǵy 5 jylda 47 ret ózgergen. Sýbsıdııalar ýaqtyly tólen­beıdi. Olar óndiristiń tıimdilik kórset­kishterin eskermeı bólinedi. Sýbsı­dııa­lardy berý mehanızmi aıqyn emes. Sýbsıdııa berýdiń quqyqtyq negizi zańda naqty jazylýy tıis. Osyndaı mańyzdy máseleni zań aktileri deńgeıinde retteý qatelik boldy. Osy qateligimiz biz úshin tym qymbatqa túsip tur. Sýb­sıdııalarǵa salyq salynbaýy kerek.

Kredıtter de, sýbsıdııalar da qazirgi zamanǵy standarttarǵa jaýap beretin óńdeýshi kásiporyndardyń tolyqqandy ju­mys isteýin yntalandyrýy tıis. Son­daı-aq ǵalamtorǵa qoljetimdiligi bar bol­sa, óndiristi sıfrlandyrýǵa kóshken sha­rý­a­shylyqtar men kásiporyndarǵa ǵana bólinýi kerek.

Álem naryqtaryndaǵy aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy básekelestik is júzinde «sýb­sıdııalar qaqtyǵysyn» bildiredi. Son­dyqtan sýbsıdııalardy kóbeıte túsý qajet.

Qazaqstandyqtar – bizdiń baǵa jet­pes ulttyq baılyǵymyz. Agro­óner­kásiptik keshendegi kadr tapshylyǵy týraly bizge jer-jerde aıtylyp júr. Eger bilimdi, kásibı daıarlyǵy myqty jastar óz bolashaǵyn aýylmen baılanystyrsa, aýyldaǵy ómirdiń deńgeıi men sapasy aıtarlyqtaı jaqsarǵan bolar edi. Biz jumysshy mamandyqtarynyń mártebesin buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóte­rýimiz kerek. Agronomdardyń, zooteh­nık­terdiń, veterınarlardyń, mashı­nıs­terdiń, mehanızatorlardyń, elektr maman­darynyń, tokarlardyń jańa legi kelmeıinshe, biz agrarlyq salany damyta almaımyz.

Beıindi ınstıtýttardyń jáne kol­ledjderdiń negizinde aýyldaǵy mamandar men fermerler úshin turaqty biliktilikti arttyrý kýrstary qajet.

Sýbsıdııalardyń berilýin fermer­- lerdiń quzyrettilik deńgeıimen, olardyń mamandardy tarta bilýimen, olardy turaqty oqytýmen baılanystyrý kadr­lar daıyndaý salasyn sapalyq jaǵynan jandandyrýǵa septigin tıgizedi.

Úzdik tájirıbemen bólisý boıynsha salalyq ortalyqtardy qurý jónindegi usynysty biz qoldaımyz.

Sondaı-aq «Bolashaq» baǵdarlamasy aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan kásip­ter­diń tizbesin keńeıtýge tıis. Bul baǵdar­lama boıynsha keminde 300 maman daıarlaý qajet.

Agrarlyq JOO-lar men kolledjder zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan jabdyqtaýdy qajet etedi. Mamandardy tıimdi daıarlaý úshin olarǵa birigý kerek, teorııalyq sabaqtardan góri praktıkalyq sabaqtardyń kóbi­rek bolýy úshin óz jer telimderi men sha­rýa­shylyqtary bolýy qajet. Sýbsıdııalar kásipkerlerdi kadrlar  daıarlaýǵa belsendi járdemdesýge de yntalandyrýǵa tıis. О́ńir ekonomıkasynyń qajettilikteri úshin ákimdikter janynda kadrlardy maq­satty daıarlaý máselelerin monıtorıng­teý jáne retteý jónindegi turaqty jumys isteıtin komıssııalar bolýy mindetti.  

О́nim ótkizetin turaqty naryqty, oılastyrylǵan memlekettik saýda saıa­satyn, bırjalyq saýdany damytpaı agrarlyq sektordyń ornyqty damýyn qamtamasyz etý múmkin emes.

Jyl saıyn bizde aýyl sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń qymbattaýy máselesi kóteriledi. Bul eksportty shek­teýge, turaqtandyrý qorlaryna jáne ón­dirýshilerdiń apta saıynǵy jármeń­ke­lerine qaramastan oryn alyp otyr.

Aýyl sharýashylyǵynda kóbine usaq taýar óndiriletinin eskeretin bolsaq, ónimderdi uzaq ýaqyt saqtaýǵa múmkindik beretin qoıma ınfraqurylymyn qurýǵa qarajat qajet. Sonda fermerler ónim baǵasynyń arzandaýyna alyp keletin qaıta óńdeý qajettiginen qaýiptenbeıtin bolady jáne birtindep óndiris kólemin ulǵaıtady.

Baǵany retteý tek áleýmettik mańy­zy bar azyq-túlikterge qatysty bolýy tıis. Basqa azyq-túlikter boıynsha mun­daı praktıkadan saýda jáne ımport sala­syndaǵy neǵurlym utymdy saıasat esebi­nen birtindep bas tartý qajet.

О́ndirýshiler men tutynýshylar ara­syndaǵy deldaldardyń sanyn qysqartý bo­ıynsha sharalar qabyldaýǵa tıispiz. Baqylaýdy kúsheıtý jáne logıstıkalyq ın­fraqurylymdy damytý arqyly óndi­rý­shige taýardy dúkenge deıin eń qysqa jol­men jetkizýge múmkindik týǵyzý kerek.

Eýrazııalyq taýar bırjasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń  mol assor­tımentin satý múmkindiginiń bolýyna qaramastan, kóptegen mámile bırjadan tys ótip jatyr. Mámilelerdiń jarııalylyǵyn artty­rý jáne usynymdy ulǵaıtý esebinen ne­ǵurlym obektıvti baǵa belgileý prosesin damytý maqsatynda taýar óndirýshilerdiń bırjaǵa shyǵýyn yntalandyrý sharalaryn daıyndaý qajet.

Eksporttyq áleýetti arttyrý úshin bizge shetelderde jáne birinshi kezekte Qytaı men Reseıde kásibı saýda ókildikteri qajet. QHR-men erkin saý­da týraly shart jasasý, eksportty mem­le­kettik qoldaý tetikterin ázirleý kerek.

Ishki naryqty qorǵaý.

Is júzinde barlyq elder óz taýar óndirýshilerin qorǵaý úshin aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderiniń ımportyna shekteý qoıý mehanızmderin qoldanady. Bizdiń eksporttaýshylarymyz bul praktıkamen jaqsy tanys. DSU-nyń erejelerine qaıshy kelmeıtin barlyq yqtımal tetikterdi, onyń ishinde tarıftik jáne tarıftik emes retteý sharalaryn paıdalaný kerek. Ishki óndirýshiler tártibi jáne ishki naryqqa sapasyz taýarlardyń enýine bóget bolatyn taýardyń sapasyna qatysty tosqaýyldarǵa erekshe nazar aýdarý kerek. Halyqaralyq talaptarǵa saı keletin О́simdikter men janýarlar saýlyǵynyń standarttaryn bekitetin, olardyń saqtalýyna qatań baqylaý qoıatyn ýaqyt jetti. Bul bizdiń taýarlarymyzdy básekege qabiletti etedi. Osy maqsattarda Memlekettik baǵdarlama fermerlerdi qoldaıtyn aýqymy keń sharalardy qarastyrýy tıis.

Jergilikti ózin ózi basqarý

Aýyldyq jerlerdegi ómir súrý sapasyn arttyrý máselesi  jergilikti ózin ózi basqarý bazasynda tıimdi sheshiletinin álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Aýyldyq eldi mekenderdiń jumys isteýiniń jańa qarjy-ekonomıkalyq úlgisi qajet. О́mir súrý sapasy taza aýyz sýǵa, jaqsy joldarǵa, mektepterge, aýrýhanalarǵa, mádenıet jáne sport nysandaryna qoljetimdilikke baılanysty. Tórtinshi deńgeıdegi bıýdjettiń tabys bóligin arttyrý, ákimshilendirý júıesin jetildirý, basqarýdyń qyr-syryna úıretý – osy baǵyttaǵy qajetti qadamdar.

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy basqarý men ákimshilendirý júıesin tutastaı qaıta qaraý qajet. Baǵa ındıkatorlaryn túbirimen ózgertý kerek.

Aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin memlekettik qoldaý.

Tek joǵaryda aıtylǵan barlyq shara­lardy bekitkennen keıin salany memlekettik qoldaýdy kúsheıtý máselesin qoıýǵa bolady.

DSU sheńberinde Qazaqstan salany memlekettik qoldaý deńgeıin IJО́-niń 10 paıyzyna deıin jetkize alady, biraq qazirgi tańda 5 paıyzyn ǵana paıdalanyp otyr. Bizdiń EAEO boıynsha seriktesterimizde ol 10-15 paıyzǵa jetken (Reseı, Belarýs). Ony usyný tetikteri obektıvti, yntalandyrýshy, nátıjege jumys isteıtin jáne baqylaýda bolýy tıis.

 Salanyń máselelerin estý jáne oǵan den qoıý

Senatta parlamenttik tyńdaýlarǵa daıyndyq barysynda fermerlik odaqtar men agrarlyq qaýymdastyqtardyń ókilderimen birneshe kezdesý toptamasy ótkizildi. Mal ósirýshilermen jáne etti qaıta óńdeý ónerkásibiniń ókilderimen, sút pen qus ónimderin óndirýshilermen, astyq óndirýshilermen, kartop pen kókónis ósirýshilermen, maı jáne balyq sharýashylyǵy ónerkásibiniń ókilderimen, sý sharýashylyǵy men ınvestısııalyq kompanııalardyń, ǵylym jáne bilim berý mekemeleriniń ókilderimen jan-jaqty  mańyzdy suhbattar ótti.

Biz óz salasynyń naǵyz bilikti de bilimdi mamandary, óz eliniń naǵyz janashyrlarymen kezdestik.  Otanymyzdyń ıgiligi úshin qyzmet etýge daıyn Qazaq­stan­nyń naǵyz patrıottarymen áńgi­me­lestik.

Olar Senatqa shaǵymdaný úshin kelgen joq, biz aýyl sharýashylyǵyn qazirgi jaǵdaıdan shyǵarý joldaryn iskerlik turǵydan talqyladyq.

Bul kezdesýler qarapaıym aqıqatqa taǵy da kózimdi jetkizdi – memleket pen bıznes, bılik pen qoǵam arasynda tyǵyz baılanys ornatpaıynsha, biz elimizde eshteńeni kórkeıte almaımyz.

 * * *

Aýyl sharýashylyǵy – tek qana bıznes emes, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń kepili, aýyl turǵyndaryn eńbekpen qamtý salasy ǵana emes, bul – ulttyq dástúrimizdi, ómir súrý saltymyz ben mádenıetimizdi saqtap qalýdyń birden-bir kózi. Sondyqtan biz barlyq sheshimderdi muqııat saralaýǵa ári tereń oı eleginen ótkizýge tıispiz.

Qazaqstan – bizdiń týǵan jerimiz. Barshamyz ol úshin ata-babamyzdyń jáne balalarymyzdyń aldynda jaýaptymyz.

Bizge syrttan keletin jaý joq. Biz eshqashan, eshkimge bir súıem de jer bermeımiz.

Bizdiń negizgi jaýymyz – jaýap­kershiliktiń joqtyǵy, saýatsyzdyq, she­shim qabyldaýdaǵy asyǵystyq, qaǵaz eseptilikte   istiń mán-jaıyna durys baǵa bere almaý jáne qazirgi zaman­nyń kún­delikti syn-tegeýrinderine ıkem­di­likpen jaýap  berýge qabilettiliktiń  bolmaýy.

Bizdiń elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna ózgerister qajet.

Aýyldarymyz sol oń ózgeristerdi kútip otyr.

 

Darıǵa NAZARBAEVA,

Parlament Senatynyń Tóraǵasy