Jeńil ónerkásip qaıtse damıdy?

Is-sharada osy salany ilge­riletýdiń mańyzyn atap ótken D.Nazarbaeva bul baǵytta atqa­rylar jumys óte kóp ekenine toq­­taldy. Sondaı-aq jeńil óner­ká­siptiń el ekonomıkasyn ny­ǵaı­týǵa zor úles qosatynyn aıt­­ty.

«Jeńil ónerkásip – Qazaq­stan­nyń ónerkásibindegi eń problemaly sektor dep aıtýǵa bolady. Sebebi ekonomıkada óńdeýshi salaǵa aıryqsha basymdyq beril­gendikten, bul baǵyt uzaq ýaqyt boıy nazardan tys qalyp keldi. Jeńil ónerkásip ekonomıkany túrlendirýge, ásirese paıdaly qazbalar qorynyń azaıyp, mu­­naı baǵasynyń tómendegen ke­zinde daǵdarys tolqynyna qarsy tu­rý múmkindiginiń biri», dedi Se­nat Tóraǵasy.

Osy oraıda, jeńil ónerkásip salasynyń áleýmettik mańyzyn eske salyp, halyqtyń, sonyń ishin­de áıelderdiń jumyspen qam­tylýyn joǵary deńgeıde qamtamasyz etetinin jetkizdi.

«Búgingi tańda elimizdegi sha­ǵyn jáne orta bıznes sýbek­tileriniń barlyq aktıviniń 44 paıyzyn áıelder basqarady. Olar shaǵyn jáne orta bıznes sektoryndaǵy barlyq ju­mys ornynyń 31 paıyzyn qam­tamasyz etedi. Jeńil óner­ká­sip­tegi startaptardyń negizgi úle­­si áıelderge tıesili. Olardyń bel­­­­sendiliginiń arqasynda sala jan­dana bastady», dedi D.Nazar­baeva.

Jalpy, Keńes ókimeti qula­ǵanǵa deıin jeńil ónerkásip Qazaq­stan úshin dástúrli sala sana­lyp kelgen. Sol kezeńde eli­miz­de 69 kásip­oryn men birlestik 14 baǵyt boıyn­sha jumys is­tep, 2000-nan as­tam ónim túri shy­ǵaryldy. Máse­len, 1985 jy­ly 200 myńnan astam adam osy salada ter tókti. Sol jyl­­dary jeńil ónerkásiptiń res­pýb­­lıkadaǵy úlesi 15,2 paıyzdy qu­rady. Osyny eske túsirgen Se­nat Tóraǵasy táýelsizdik al­­ǵan­nan keıin bul salanyń ken­je qalǵanyna qaramastan, jeńil ónerkásipti damytýǵa bar­lyq al­ǵyshart bar ekenin málim­dedi.

«Jeńil ónerkásip – qazirgi zamanda belsendi damyp kele jatqan sala. Tek kıim men aıaq kıim naryǵynyń álemdik kólemi 1,7 trıllıon AQSh dollaryn qu­raıdy, bul Kanadanyń ishki jalpy óniminiń kólemimen birdeı. Jyl saıyn bul taýarlardy qaı­ta shyǵarý kólemi 210 mıllıard dollardy quraıdy. 2019 jyly álemdik tigin ónerkásibi naryǵynyń kólemi 961,5 mıllıard AQSh dollary dep baǵa­landy. Álemde jylyna 150 mıl­lıard kıim óndiriledi, ıaǵnı bir adamǵa 20 kıimnen keledi», dedi D.Nazarbaeva.

Parlamenttik tyńdaý barysynda Senat Tóraǵasy jeńil óner­kásipti damytýdaǵy bir­qa­tar kedergini atap ótti. Bi­rin­shi­den, óndiristiń qymbat­tyǵy. Elimiz­diń kásiporyndary zamanaýı jabdyqtar men arzan ju­mys kú­shin qoldanyp otyrǵan azııalyq óndirýshilermen báse­kelesýge májbúr. Sondyqtan olarmen sa­lys­tyrǵanda ónim qajetti mól­­sherden áldeqaıda az.

«Ekinshiden, qajetti jab­dyq­tar joqtyń qasy. Keńes­tik dáýirden qalǵan jabdyq­tar­dan basqasynyń bári ımport­tyq, kópshiliginiń tozyǵy jet­ken. Otandyq kásiporyndar­daǵy jab­­dyqtardy jańartý koeffı­sıenti jylyna 3-4 paıyzdy quraıdy. Jabdyqtardy jańalaý kredıtke nemese kásiporynnyń óz qarajaty esebinen júzege asyrylady, sheteldik fırmalarda bul kórsetkish 15-17 paıyzdy quraıdy jáne kóbinese memleket tarapynan ınvestısııalyq qoldaýǵa baılanysty», dedi D.Nazarbaeva.

Sonymen qatar shıkizat tapshylyǵy da úlken kedergi keltirip otyr. Elimizde sınte­tı­kalyq materıaldar óndiril­meıdi, soǵan baılanysty shıki­zattyń tapshylyǵy aıqyn sezi­ledi. Qazaq­standyq ónimdegi shıki­zat­tyń ózindik quny 60 paıyz­dy quraıdy. Budan bólek, mem­lekettik qoldaý sharalarynyń tıim­diligi  tómen.

«Jeńil ónerkásip kásip­oryndary aınalymǵa qara­jat jet­pe­gendikten jáne óndiristi jań­ǵyrtý men qaıta qurylym­daýǵa arnalǵan ınvestısııa deń­geıiniń tómendiginen zardap she­gip otyr. Kásiporyndar kó­binese bankterden kredıt ala almaıdy. Ekinshi deńgeıdegi bank­ter bıznesten túsken ótinim­derdi qaraǵan kezde kepil múlkin óte tómen mólsherleme boıyn­sha baǵalaıdy, keleshektegi keli­sim­sharttardy kepil múlki retin­de qarastyrmaıdy. Kredıt alǵan­nan keıin kásiporyndar ǵıma­ratty salyp bitirmeı, jab­dyq­tardy alyp kelmeı turyp tólem tóleýdi bastaýǵa májbúr», dedi Senat Tóraǵasy.

Sondaı-aq jeńil ónerkásip salasynyń keleshegine kúmánmen qaraıtyndar kóp. О́ıtkeni byltyr osy salanyń ónerkásiptik óndiristegi úlesi nebári 0,4 pa­ıyz­dy qurady. Kásipkerlerdiń bar­lyq kúsh-jigerin joqqa shy­ǵa­ratyn kóleńkeli ımport ta eleýli kedergige aına­lyp otyr. Salyq pen baj tólemderiniń joqtyǵyna baılanysty, sapa­synyń tómendigi esebinen olar­dyń quny arzanǵa shyǵady.

«Qazaqstanda qazirgi ýaqytta 1071-den 40 iri jáne orta je­ńil ónerkásip salasy ǵana ju­mys istep tur. Iаǵnı, jeńil óner­kásiptiń tıptik kásiporny – tigin nemese aıaq kıim fabrıkasy emes, atele jáne artel. Keıbir salalarda jalǵyz ǵana iri nemese orta kásiporyn bar. Bul rette barlyq kásiporynnyń ortasha qýattylyǵy 26 paıyzdan sál asady. Saladaǵy qyzmetkerler tizimi 12 700 adam, al shynaıy túrde – 9 300 adam. Bul kórset­kish keńes ýaqytynda 200 000 bolǵan», dedi D.Nazarbaeva.

Senat Spıkeri kel­tir­gen de­rekterge súıensek, Qazaq­stan jeńil ónerkásip ónim­de­rin eks­porttaǵannan góri, 17 ese kóp ımporttaıdy. Qa­zirgi kezde elimizde jeńil óner­kásipke kóbine vedomstvolyq mem­­lekettik tapsyrystar ar­qy­ly qoldaý jasalyp otyr. So­lardyń esebinen kásip­oryndar jumysyn jalǵas­ty­­rady. Biraq túrli sebepter­ge baılanysty bul kásip­oryn­darǵa tehnologııalyq tur­ǵydan damýǵa, assortımentti ke­ńeı­týge múmkindik berilmeıdi.

«Memlekettik satyp alýǵa alyp-satarlar kóp qatysady. Tapsyrys berýshi tómen baǵaǵa qyzyǵyp, sapasyz ımporttyq taýar alady. Nátıjesinde, bıýd­jet qarajaty elden shy­ǵa­rylyp, basqa elderdiń ekono­mı­kasyn damytady», dedi D.Nazarbaeva.

Senat Spıkeri jeńil óner­kásip kóp eńbekti qajet etetin sala bolǵandyqtan, onyń damýyn osy sektorda ǵana emes, onymen baılanysty basqa salalarda jumyspen qamtýdy arttyrýdyń múmkindigi retinde qaraý qajet dep esepteıdi. Bul baǵytta áıelder men jastardy tartýǵa shaqyrdy.

«Qazaqstanda otandyq shıki­zat bazasyn agrarlyq keshenge, ásirese mal sharýashylyǵyna súıene otyryp, ilgeri damytý úshin jaǵdaı bar. Tek jaıylym­dardyń kólemi boıynsha biz álemde 5-oryndamyz. Bú­gingi kúni jeńil ónerkásip ká­sip­oryndarynyń kópshiligi úlken tap­syrystardy oryndaýǵa da­ıy­n emes, taýarlardyń kóp túr­lerin shyǵara almaıdy, maýsym saıyn ónim túrleriniń qataryn jylyna birneshe ret ózgertýge qaýqarsyz. Kásiporyndar úlken kólemde shıkizat satyp ala almaıdy. Sebebi olarda úlken tap­syrys joq. Osydan  joǵary baǵa paıda bolady, óıtkeni tap­sy­rystar kólemi shaǵyn, al je­ńil­­dikter tómen. Osy tuıyq­tal­ǵan sheńberdi jaryp shyǵý ke­rek», dedi D.Nazarbaeva.

Jeńil ónerkásip salasy ónim­­derine laıyqty jarnama ja­­saý kerektigine toqtalǵan Senat Tór­aǵasy otandyq óner estra­da jáne sport juldyz­da­ryn qazaqstandyq taýardy nası­hattaýǵa jumyldyrýdy usyndy.

«Eger Dımash Qudaıbergen tek otandyq fabrıkanyń aıaq kıi­mimen sahnaǵa shyqsa, óte jaqsy ǵoı. Sonymen qatar otandyq óndirýshilerdiń kıimderin kıse, ońtaıly nátıje beretini anyq. Buǵan qosa, bizde osy saladaǵy sporttyq ónimdi jarnamalaýǵa laıyq sportshylar da az emes. Osy sharalarǵa ýaqyt pen qar­jy bólý kerek. Bul turǵyda óner jáne sport juldyzdary ózderiniń úlesin qosýǵa daıyn dep oılaımyn», dedi Palata Spıkeri.

Budan bólek, D.Nazarbaeva shı­kizattyń tapshylyǵyn ret­teý úshin jeńil ónerkásiptiń shıkizat bazasyn damytý boıynsha tıisti sharalar qarastyrýdy tapsyrdy.

Budan keıin sóz alǵan Senat depýtaty Manap Kóbenov otan­dyq jeńil ónerkásip salasyna kon­trafaktilik ónimniń keltirip otyr­ǵan shyǵyny týraly sóz qoz­ǵady.

«Jeńil ónerkásip búginde eko­nomıkalyq qaýipsizdikti, jumys­pen qamtýdy qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady, sondaı-aq shaǵyn bıznestiń damýyna qol­daý jasaıdy. Son­dyqtan qazirgi kezde jeńil óner­­­kásipte makroeko­nomı­ka­lyq problema baıqalýda», dedi M.Kóbenov.

Senatordyń sózine qara­ǵanda, ımporttyń, kontrabanda men kontrafaktilik ónimniń sha­madan tys kóp bolýy elimizdegi atalǵan sala úshin qıyndyq týdy­ryp otyr. Kontrafakt pen kontrabanda shyn máninde mem­lekettik qoldaý sharalaryn qun­syzdandyryp keledi.

Budan bólek, parlamenttik tyńdaý barysynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý  vıse-mınıstri Amanııaz Erja­nov jeńil ónerkásiptiń el ekono­mı­kasyndaǵy róli men qazirgi jaǵdaıy týraly baıandady. 

«Eldiń ishki jalpy ónimi­niń qurylymynda jeńil óner­kásiptiń úlesi – 0,1%, óńdeý óner­­kásibi kóleminde  1 paıyzdy quraıdy. Salada 1071 kásiporyn jumys isteıdi, onyń 96 paıyzy – shaǵyn kásip­oryn­dar, olar­dyń naqty sany 9,5 myń adamdy quraıdy. 2019 jyly jeńil ónerkásip ónimderi 197 mln AQSh dollary somasyna eksporttaldy, al 1,7 mlrd AQSh dollary somasyna ımporttaldy», dedi A.Erjanov.

Budan keıin Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dále­nov baıan­dama jasap, jeńil ónerkásipti damytý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, osy salaǵa kórsetilgen memlekettik kómek jeńil óner­kásiptiń damýyna qolaıly jaǵ­daı jasap otyr.

Sondaı-aq «Qaz Textile In­dustry jeńil ónerkásip kásip­oryn­­­darynyń ulttyq bir­les­tigi» uıymy dırek­tor­lar ke­ńesiniń múshesi Sáýle Sháýe­nova, «Qazaqstan teri jáne teri óńdeýshiler qaýym­das­tyǵy» uıy­mynyń tóra­ǵasy Beıbit Ra­hymǵalıev, «Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynyń jeńil óner­ká­sip kásip­oryndary qaýym­das­­tyǵynyń» prezıdenti Lıý­bov Hýdova, Or­talyq Azııa ýnı­versıteti ekonomıka fakýl­te­tiniń professory Bernard Mýsık sóz sóılep, jeńil óner­ká­sip salasyndaǵy birqatar máse­lege toqtaldy.

Jıyn sońynda parlamenttik tyńdaýǵa qatysýshylar kókeıin­­degi suraqtaryn tıisti mekeme ókilderine qoıyp, laıyqty jaýap aldy.