Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes armııasynyń qatarynda qazaqtyń uldarymen birge qyzdary da gıtlershilderge ǵana qarsy kúresken joq, sondaı-aq olar Qıyr Shyǵys maıdanynda da japondarmen shaıqasty.
Jalpy, Qıyr Shyǵys maıdanynda japon mılıtarısterine qarsy júrgizilgen soǵysqa Qazaqstannan qansha qyz-kelinshektiń qatystyrylǵany týraly naqty derek anyqtalǵan joq. Degenmen Oral óńirinen maıdanǵa qyzdardyń kóptep attanǵany týraly derekter bar. Máselen, maıdanger ana Qalamsııa Ermekova: «1942 jyly soǵysqa Oraldan 200 qyz attandyq» dese, Qanym Álmaǵambetovanyń ǵumyrbaıanynda: «Oraldan 1 eshelon qyzdy tıep Qıyr Shyǵysqa alyp ketti», dep jazylǵan. Al osy eshelondaǵy qyzdar arasynda bolǵan jaýynger Valentına Sývorova: «1942 jyldyń shildesinde Oral óńirinen áskerge 300 qyz shaqyryldy. Eshelon Oraldan Qıyr Shyǵysqa bet aldy. Eshelonǵa árbir stansadan qyzdar tıelgen eki-úsh vagonnan qosylyp otyrdy, Habarovskige 52 vagon bolyp jetti...», dep jazady. Bul derekterden Qıyr Shyǵys maıdanyna qazaqstandyq myńdaǵan jaýynger qyzdyń qatysqanyn ańǵarýǵa bolady...
Desantshy Qalamsııa
Qalamsııa Ermekqyzy 1921 jyly Oral oblysy, Jympıty aýylynda dúnıege kelgen. Ákesinen erte aıyrylyp, jastaıynan tirshilik taýqymetin kórip ósken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda eki aǵasy soǵystyń alǵashqy kúnderi maıdanǵa attanyp, habarsyz ketedi. Qarshadaıynan qıyndyqty eńsere bilgen boıjetken anasynyń qarsylyq bildirgenine qaramastan, eki aǵasynyń kegin almaqshy bolyp, óz erkimen maıdanǵa barýǵa bel baılaıdy. Áýeli Jympıtydaǵy eki aılyq ózin ózi qorǵaý kýrsyn támamdaǵan Qalamsııa aýdandyq áskerı komıssarıattyń tabaldyryǵyn tozdyra júrip, aqyry «on kúndik jol azyǵyńyzdy alyp kelińiz» degen shaqyrtý qaǵazyn alady.
Q.Ermekova marshal R.Malınovskıı basqarǵan II Qıyr Shyǵys maıdanynyń desantshylar armııasynyń quramynda Japonııa basqynshylaryna qarsy soǵysqa qatysady. Jaýyngerlik ómiri týraly ol: «Qalyń orman arasynda desantshy da, barlaýshy da boldyq, túngi kúzette de turdyq, dep jazady.
Jaýynger qyz Berezovka derevnıasynyń mańynda 1945 jyldyń 15 qyrkúıeginde soǵysty aıaqtap, elge aman-esen oralady. Jaýyngerlik erlikteri úshin II dárejeli Uly Otan soǵysy ordeni jáne «Keńes Odaǵynyń Marshaly G.K.Jýkov» medalimen marapattalady. Maıdanger ana elge jeńispen oralǵan soń, beıbit ómirge aralasyp, balalar úıinde tárbıeshi bolyp qyzmet etedi. 1946 jyly soǵys ardageri Samıǵolla Mashaevpen birge shańyraq kóterip, bes bala tárbıelep ósiredi. Desantshy jaýynger ana 96 jasqa qaraǵan shaǵynda 2018 jyly 9 mamyr merekesi qarsańynda dúnıeden ozdy.
Jaýynger qos qurby
Syn saǵatta erlermen birge qolyna qarý alyp, maıdanǵa attanǵan Jympıty aýylynan, ıaǵnı Syrym babanyń týǵan jerinen shyqqan jaýynger qos qurby týraly bireý bilse, bireýi bile bermeıtini anyq. О́ıtkeni olar Otandy qorǵaý árkimniń de paryzy dep sanap, ózderiniń jaýyngerlik ómir joldaryn kópshilikke erekshe maqtanyshpen aıta bermegen.
Múslıma Úmbetova 1923 jyly, al Ázıma Nııazǵalıeva 1925 jyly Oral oblysy Jympıty aýylynda dúnıege kelgen. Bir kósheniń boıynda kórshi turǵan olar 1-synypqa birge barady. Múslıma soǵysqa deıin aýylda esepshi bolyp jumys isteıdi.
Soǵys bastalǵan kezde, qos qurby óz erikterimen maıdanǵa suranyp, Jympıty aýdandyq áskerı komıssarıatyna ótinish beredi. Soǵysqa qurbysymen birge ketýdi oılaǵan Ázıma áskerı komıssarıatqa jazǵan ótinishinde jasyn bir jasqa ulǵaıtyp, týǵan jylyn 1924 dep kórsetedi. Sóıtip ótinishteri qabyldanǵan qurbylar 1942 jyly 22 maýsymda maıdanǵa attanady. Ázıma Nııazǵalıevanyń anasy qyzynyń kesip tastap ketken toqpaqtaı eki burymyn tórge ilip qoıady.
Jaýynger qyzdar Qıyr Shyǵys maıdanyndaǵy №120 artıllerııalyq áýe shabýylynan qorǵaný polkiniń quramyna alynady. Vladıvostok, Lesozavodsk qalalary baǵytyndaǵy japon mılıtarısterimen bolǵan urystarǵa qatysady. Budan basqa qos qurby Ýssýrı ólkesindegi qalyń orman arasyna jasyrylyp qoıylǵan áskerı ushaqtar men áskerı bazalardy kúzetedi, sondaı-aq zenıttik batareıaǵa oq daıyndaıdy. Jaýyngerlik tapsyrmalardy oryndaýdaǵy adaldyǵy men tyndyrymdylyǵy úshin jaýynger qyzdar Qıyr Shyǵys maıdany qolbasshysynyń Alǵys hatyna ıe bolady. Vzvod komandıriniń kómekshisi, kishi serjant M.Úmbetova maıdandaǵy ómir joldary týraly jazǵan esteliginde: «Ýssýrıdiń qatal qysy men kúzgi laısań jańbyrynyń astynda turyp, samolet qaraýyldaǵan kez asa qaýipti bolatyn, tún qarańǵysy engen shaqta kirpik qaqpaı turatynymyz esten ketpeıdi. Biz bári de Otan úshin, bári de týǵan el úshin emes pe, nesine aıanamyz dep namysqa tyrystyq», dep jazady.
«Otan qorǵaǵany úshin», «Erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan jaýynger qyzdar 1945 jyly tamyz aıynda aman-saý elge oralady. Elge kelip, beıbit ómir tirshiligine aralasqan Ázıma Nııazǵalıeva 1946 jyly soǵys ardageri Aron Qonaqbaevpen otaý quryp, 6 ul men 2 qyz tárbıelep ósiredi. Maıdanger ana 1988 jyly ómirden ozǵanǵa deıin Jympıty aýdany ortalyǵyndaǵy №166 (qazir №19 kásiptik lıseı) tehnıkalyq ýchılıshe qyzmetkeri bolyp abyroıly eńbek etti.
Al Múslıma Úmbetova soǵystan keıin Jympıty aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń quramynda, odan keıin aýdandyq, aýyldyq baılanys bólimshelerinde operator, al 1963 jyldan 1978 jyly zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin HHII Kommýnıstik partııa sezi atyndaǵy keńsharda baılanys bólimshesiniń meńgerýshisi boldy.
Qaharman Qalampyr
Qıyr Shyǵys maıdanynda soǵysqa qatysqan jaýynger qyzdardyń biri – Qalampyr Ahmetova 1920 jyly Jympıty aýdany K.Marks aýylynda dúnıege kelgen. Aǵasy Járdem ekeýi ata-anasynan jastaı jetim qalyp, balalar úıinde tárbıelenedi. 1936 jyly 16 jasynda aýyl baspahanasynda árip terýshi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Keıin kitaphanashy qyzmetin atqarady.
Soǵys bastalǵanda ózi erkimen suranyp, Qıyr Shyǵys maıdanyna attanady. 89-shy avıasııalyq polk quramynda 120-shy áýe qyzmetin qamtamasyz etý batalonynda áskerı mindetin atqarady. Bul týraly maıdangerdiń mektep pıonerlerimen kezdesýinde sóılegen sózinde: «...Men ózim suranyp armııa qataryna alyndym. Biz Otanymyzdyń qıyr sheti Vladıvostok jaǵy, Prımorede qyzmet ettik... ...Biz bul soǵysta japon armııasyn tas-talqan etip jeńdik...», degeni bar.
Maıdanger ana II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenimen, «Keńes Odaǵynyń Marshaly G.K.Jýkov» medalimen marapattalǵan. Soǵys ardageri Ismaǵul Imanǵalıevpen otaý qurady. Zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin Jánibek aýylyndaǵy mektep jataqhanasynyń bas aspazy bolyp eńbek etedi.
Soǵysty Koreıada aıaqtaǵan
Japonııany tize búktirýge qatysqan qıyrshyǵystyq keńes jaýyngerleriniń qatarynda Qanym Álmaǵambetova men Úmitaı Esqalıeva da boldy. Dálirek aıtqanda, qyz-kelinshekterden quralǵan, aerodrom qyzmetin qamtamasyz etý batalony quramynda baılanysshy bolǵan olar soǵysty Koreıanyń Hedzeo qalasynda aıaqtap, elge jeńispen oralady.
О́ziniń ǵumyrbaıanynda Qanym Álmaǵambetova 1921 jyly Oral oblysy, Taıpaq aýdany Bazartóbe aýylynda dúnıege kelgenin jazǵan. Bir jasynda ákeden, jeti jasynda anasynan aıyrylǵan Qanym aǵasy Muhambetjan ekeýi týystarynyń qamqorlyǵynda bolady.
El basyna kún týǵan shaqta Qanym kóp oılanbastan maıdanǵa suranyp, áskerı komıssarıatqa ótinish jazdy. О́tinishi qabyldanyp, maıdanǵa attanǵan jaýynger qyzdyń Qaratóbe aýdandyq arhıv qoryndaǵy ǵumyrbaıanynda: «1942 jyldyń avgýst aıynda óz erkimizben soǵysqa surandyq. Taıpaq aýdanynan menimen birge 10 qyz attandy. Oraldan 1 eshelon qyzdy tıep, Qıyr Shyǵysqa alyp ketti. Lesozavodsk degen jerde, keıin Kırov aýdany terrıtorııasyndaǵy orman ishinde 3 jyl boıy aerodrom qyzmetin qamtamasyz etetin áıelder batalonynda boldyq. 4 jyl boıy ózimmen birge bolǵan Úmitaı Esqalıeva ekeýmiz ómir soqpaǵyn birdeı kórdik. Aerodrom kúzettik. Ushyp kelgen ıstrebıtelderge kórsetiletin qyzmetterdi atqardyq», – deıdi. Sondaı-aq ol jaýyngerlik ómir joldaryn eske ala otyryp: «Tańǵy saǵat 6-dan túngi 11-ge deıin qarly-jaýyndy aýa raıyna qaramastan oq atýdy, pyshaq shanshýdy, jer baýyrlap jyljýdy, ózennen ótýdi, baılanys apparattaryn qoldanýdy úırenemiz. Aptasyna eki ret tolyq áskerı qarýmen 20-40 shaqyrymdyq júgirý mindetin oryndap turdyq. 1945 jyly qyrkúıekte Japon mılıtarısterine qarsy soǵys bastalǵanda bizdiń batalondy Koreıanyń Hedzeo degen qalasyndaǵy aerodrom kúzeti men qyzmetine aýystyrdy», dep jazady. Sóıtip soǵysty Koreıa jerinde aıaqtap, 1945 jyly jeltoqsanda elge oralǵan Qanym Álmaǵambetova jaýyngerlik erligi úshin II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordeni jáne Joǵarǵy Bas qolbasshynyń Alǵys hatymen marapattaldy.
Soǵystan keıin Jympıty, Qaratóbe aýyldarynda esepshi qyzmetin atqardy.
Al Úmitaı Esqalıeva 1921 jyly Batys Qazaqstan oblysy, Taıpaq aýdany Kalmykov aýylynda dúnıege kelgen. Ol bir jasynda ákesinen, al on úsh jasynda anasynan aıyrylyp, aǵasy Orazdyń qamqorlyǵynda ósedi. Ol 1941 jyly aldyńǵylardyń biri bolyp soǵysqa attanyp, habarsyz ketken aǵasynyń kegin almaqshy bolyp óz erkimen maıdanǵa suranady. Sóıtip, 1942 jyly 24 shildede Qıyr Shyǵys maıdanyna attanǵan Úmitaı Esqalıeva 35-armııa quramyndaǵy 120-aerodrom qyzmetin qamtamasyz etetin áıelder batalonynda avtomatshylar rotasynda baılanysshy bolady. 1945 jyly qyrkúıek aıynda joǵaryda aıtylǵandaı, Qanym Álmaǵambetovamen birge Koreıanyń Hedzeo qalasyna aýystyrylyp, 1945 jyly jeltoqsanda elge birge oralady.
Jaýyngerlik erligi úshin serjant Úmitaı Esqalıeva Joǵarǵy bas qolbasshy Stalınniń Alǵys hatyn, sondaı-aq II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordeni, «Japonııany jeńgeni úshin» jáne «Keńes Odaǵynyń Marshaly G.K.Jýkov» medaldarymen marapattaldy. Soǵystan soń beıbit ómir tirligine aralasqan maıdanger ana Kalmykov aýylynda uzaq jyldar boıy saýda salasynda eńbek etti. Soǵys ardageri Halyqbergen Qulshyqovpen otaý quryp 1 qyz, 2 ul tárbıelep ósirdi. Balalarynyń barlyǵy joǵary bilimdi.
Áskerı kólikti tizgindegen boıjetken
Slýhııa Sarqulova 1923 jyly Oral oblysy, Jańaqala aýdanynda dúnıege kelgen. Soǵystyń aldynda ǵana, ıaǵnı, 1941 jyly 15 maýsymda tórt synyptyq qana bilimi bar Slýhııa Peremetnoe aýylyndaǵy avtokólik júrgizýshiler kýrsyna jiberiledi. 1942 jyly 15 qańtarda kýrsty támamdap, aýylǵa kelgen ol tehnıka jóndeýshisiniń (mehanık) kómekshisi bolyp jumysqa kirisedi. Osylaısha, 1942 jyly jazda óz erkimen suranyp, maıdanǵa attanady. Ol Qıyr Shyǵys maıdanynda Habarovsk ólkesi Iman qalasynda №189 avtokólik polkiniń №600 ushaqtarǵa qyzmet kórsetý batalonynda áskerı mashınamen mınalar, snarıadtar tasý, bombalaýshy ushaqtardy súırep qyzdyrý sııaqty áskerı qyzmet túrlerin atqarady.
Maıdanger S.Sarqulovanyń jaýyngerlik ómiri týraly jazǵan ǵumyrbaıanynda: «Áskerı ómirim Qıyr Shyǵysta Habarovsk ólkesiniń Iman qalasynan bastaldy. Keńes armııasy qatarynda 1942 jyldyń 23 maýsymynan ushaqtarǵa qyzmet kórsetý batalonynda qyzmet ettim. Soǵysty Japon eliniń Hankel portynda aıaqtadym. Jaraqatym joq. Shenim – efreıtor. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde, orys tilin bilmeı qınaldym. Biraq orys polktastarym maǵan únemi kómektesip otyrdy. Maıdanda kórgen qıyndyq pen azapty kúnderim umytylmaıdy. Qasymdaǵy shofer Anna Fadeeva ekeýmiz 3 kún adasyp bólimsheni zorǵa tapqanymyz áli esimde. As-sýssyz adasyp júrgende joldan japon galetin (unnan jasalǵan pechene) taýyp jegenbiz. Galet ýlanǵan bolyp shyqty. Men qatty aýyrdym. Biraq Anna meni dalaǵa tastamady. Joldaǵy bir aýylǵa aparyp, áreń degende sút taýyp ákelip, emdep esimdi jıǵyzdy», – dep jazady.
Qaharman qyz 1945 jyly 20 qarashada aman-saý elge oraldy. Beıbit ómirde veterınarlyq sanıtar, dalalyq brıgada esepshisi sııaqty túrli qyzmette istedi. 1953 jyly 3 naýryzda Podtıajkı aýyldyq keńesiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan ol bul qyzmetti zeınetkerlik demalysqa shyqqanǵa deıin 25 jyl atqardy.
Maıdanger S.Sarqulova Uly Otan soǵysynyń merekelik medaldarymen qatar, keńestik qoǵam qaıratkeri retinde «Qurmet belgisi» ordeni, «Tyń jerlerdi ıgergeni úshin», «Eńbek ardageri» medaldarymen marapattaldy.
«Adamdar bir-birine ózara qaryzdarlyǵyn árqashanda oılaı júrýleri kerek. Ásirese Otan soǵysy ardagerleriniń eńbegin erekshe baǵalaı bilýi qajet. Er óledi, el qalady. Esimi el júreginde saqtalǵan er ǵana baqytty», dep batyr B.Momyshuly aıtqandaı, búgingi táýelsiz Qazaq eli jaýynger analardyń esimin máńgilik maqtanysh etedi, qurmet tutady.
Maıdanger ana Qalampyr Ahmetova (ortada) qarýlastarymen birge
Qıyr Shyǵys maıdany. Jaýynger Slýhııa Sarqulova. 1944 j. Batys Qazaqstan oblysy Tasqala aýdandyq mýzeıi qorynan alyndy
Qıyr Shyǵys maıdanyna qatysqan desantshy Qalamsııa Ermekova/ avtordyń jeke arhıvinen alyndy
Qıyr Shyǵys maıdanyna qatysqan maıdanger analar Ázıma Nııazǵalıeva (sol jaqta),
Múslıma Úmbetova. 1983 j./ avtordyń jeke arhıvinen alyndy
Baqtyly BORANBAEVA,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty