Álemdi qobyzymen tamsantqan Aqerke bıyl Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralamaq. О́z toıynda óner kórsetken Aqerke Tájibaeva turmys qurǵannan keıin elordaǵa qonys aýdardy. Shırek ǵasyr qobyz arqalap kele jatqan arýdyń jańa shahardaǵy ómiri ónerge jańadan kelgendeı kúı keshtirgeni anyq.
– Men úshin Nur-Sultan jańa orta boldy. Biraq qarap jatpadym. Kóptegen festıvalǵa qatysyp, Qazaqstannyń Meksıkadaǵy Elshiliginiń arnaıy shaqyrtýymen Mehıko qalasynda óz konsertimdi berdim. Argentına, Belgııa, Germanııa, Túrkııa, Fransııa, Monako elderinde óner kórsettim. О́tken jyldyń sońynda ózim úshin 54-shi jańa el – Kanadaǵa bardym. Elimizdiń Táýelsizdik kúnine oraı Ottavada uıymdastyrylǵan keshte, AQSh-tyń Vashıngton qalasynda óner kórsettim. Osy saparym Dımash Qudaıbergenniń Nıý-Iorkte ótken konsertine ushtasyp, ózim Aqtóbeniń kelini bolǵannan keıin, «qaınym» dep qaljyńdasatyn Dımashtyń konsertin de tamashalap qaıttym.
– Aqerke qobyz arqalap júrgenińe de zyrlap 25 jyl óte shyǵypty...
– Aıtpaǵyńyzdy túsindim. Qazir ózim de jastarǵa qoldaý kórsetip júrmin. О́ıtkeni ózim ónerge kelgen kezde qoldaý az boldy. Tek anamnyń rýhanı demeýin sezingenim bolmasa, kómektesetin adamdar joqtyń qasy bolǵandyqtan, jastardy ózimmen birge jetelep júrýge tyrysamyn.
Konservatorııada dáris bergen jyldary birneshe shákirt tárbıeledim. Aqmaral Naýryzova, Gúlim О́mirǵalı, Móldir Tursynbaevalar ónerimdi jalǵap keledi. Meniń sheteldik shákirtim bar. Ol – amerıkalyq Megan Rencher. Osydan 10 jyl buryn arnaıy kelip, qylqobyzda kúı tartýdy úırenip, jergilikti telearnalarǵa suhbat berip, alǵysyn aıtqan bolatyn. Ol tek qylqobyzdy ǵana emes, qazaq tilin meńgerip, búgingi tańda AQSh-tyń joǵarǵy oqý oryndarynyń birinde dáris berip, qylqobyzdy keńinen nasıhattap júr.
– Bıylǵy jyl óneriń úshin jaqsy bastalǵan syńaıly? Gastroldik saparlar da az bolmaıtyn sekildi?
– Sońǵy ýaqyttaǵy úlken jańalyǵym – «Meniń álemim» atty beınebaıanym. Al ınternettegi pikirlerge qarap otyrsam 98 paıyzy ony sapaly dese, 2 paıyzy túsinbegenin jazypty. Beınebaıannyń avtory – Samat Ryspanbetov, rejısseri – kishi Valerıı Zadornovskıı. Bul týyndyda zamanaýı stılge súıengen Shyǵystyń fýtýrıstik kóńil kúıi bar. Qyl ishekten tógilgen sazdan ǵajaıyp sáýleler taraı kele, kók sáýleden ul, qyzyl sáýleden qyz bala paıda bolady. Ýaqyt óte kele ekeýi bite qaınasyp, bólek túske aınalyp, ǵaıyp bolady. Bul qylqobyzdan tógilgen sazdan týǵan qııal. Bul – meniń álemim!
«Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymynyń solısi bolǵannan keıin mádenı sharalarǵa belsendi qatysý kerek. Bizde kóptegen bólimder bar. Sonyń biri – «Halyq qazynasy» dep atalady. Osy jyl bólimniń jetekshisi Erlan Rysqalıdyń usynysymen Muqaǵalıǵa arnalǵan konsertpen bastaldy. Ár aıdy qazaq halqynyń Birjan sal, Aqan seri syndy uly tulǵalaryna arnaımyz. Bıyl Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna oraı Shyǵys Qazaqstan oblysyna attanǵaly otyrmyz.
Menińshe, «Qazaqkonserttiń» jańa bir dáýiri bastalǵan sııaqty. Qazir ulttyq aspaptarda oınalatyn týyndylarymyz jańǵyryp, jańa tynysy ashylǵan sııaqty. Zalǵa halyq lyq tolyp, konsertterge bılet bolmaı qalady. Bul qýantarlyq jaǵdaı.
– Dástúrli ónerdiń tól balasy bolsań da, estradalyq baǵytty ustanatynyń baıqalady?
– Ulttyq ónerdiń tyńdarmandaryn kóbeıtý úshin osyndaı áreketterge baryp júrmiz... Bul týraly men bólek ári uzaq áńgimelegen bolar edim.
– Qolyńdaǵy kıeli aspaptyń tylsym qasıeti tańqaldyrǵan oqıǵalar bolǵan shyǵar?
– Árıne boldy. Qobyz áý basta kóneniń mýzykalyq aspaby emes, baqsynyń atrıbýty retinde dúnıege kelgenin bilesiz. Baqsylar ne isteıdi? Túrli qasıetterge ıe qobyzdyń kıesimen shamandyq rıtýaldar jasaıdy, bógde álemmen baılanysqa túsedi. Odan keıin jeti atasy baqsy bolǵan Yqylas kúıshi qobyzdy sol baqsynyń qolynan julyp alyp halyqqa tapsyrdy.
Bul aspaptyń ereksheligi – úni, syrtqy kórinisi. Eki sheginiń ózinde 50-60 qyl bar, solar bir-birine úıkelgende bir sıqyrly dybys shyǵady. Al ol adamnyń júıkesine áser etedi. Onyń da óz saryndary bar. Pavlodar qalasynda D.Mukysheva «Qobyz» dep atalatyn aqparattyq psıhologııalyq kómek kórsetý ortalyǵy ashylǵan. Ol ortalyqta júıke aýrýlaryna shaldyqqan adamdardy qobyzdyń sazymen emdeıdi.
Buryn konserttik saparlarǵa aptalap poıyzben shyqqan kezderimiz de boldy. Qylqobyzdyń qasıetine senemin. Oǵan dálel – aspapty sonshalyqty meńgergenim be, kúıdi oınap otyryp, keı kezderi tula boıym balbyrap, tereń uıqyǵa ketip, qaıta oıanǵanymda áýenimdi aıaqtap jatamyn.
Birde Lıtvaǵa poıyzben jolǵa shyqqanymda qasyma bir jolaýshy ornalasty. Jigittiń júıke aýrýy bar eken. Meniń mýzykant ekenimdi kórip, qolymdaǵy aspabyma qarap «qobyzdyń únin estigim keledi», dep ótinish bildirdi. Kóne kúıdi tarta bastaǵanymda álgi adam qaltyrap, dirildep, kózinen jas aqty. Odan soń basqa bir álemge kirip ketkendeı selkildeı bastady. Kúı aıaqtalǵanda tereń demalyp: «Ýh, jeńildendim-aý, jeńildendim», dep basqa kúıge engenin kórdim. Sol kezden bastap qobyzdyń qasıetine senetin boldym.
Qobyzdyń úni ózime de áser etedi. Bir qyzyq jaıtty aıtaıyn. Men týraly Erlan Ábdiruly «Qobyz oınap otyryp, uıyqtap ketemin» degen maqala jazǵan. Munyń maǵynasy mynadaı, qobyz oınap otyryp, sarynnyń áserimen transqa túsemin. Oıanyp ketsem, kúı aıaqtalyp jatady. Osy aralyqta ne bolǵanyn bile almaımyn. Qolym ózi júre beredi. Basyn bastaımyn, ortasynda uıyqtaǵandaı basqa álemge kirip ketemin. Muny uıyqtaý dep túsinbeý kerek, bul jaǵdaıdy sózben aıtyp jetkizýge bolmaıdy. Eger 2 saǵattan astam qobyzdyń áýenin úzdiksiz tyńdasańyz, siz de uıyqtap ketesiz.
– Qobyz tiri zat pa? Ol óziniń qasıetin, minezin kórsete ala ma?
– Iá. Men qobyzymmen sóılesemin. Onyń jynysy da bar sııaqty. Meniń qobyzym qulyn múshesi buzylmaǵan qyz sııaqty elesteıdi. Keıde bir adamdardy renjitkendeı bolsam, sol kúni ol yrqyma kónbeı, oınaı almaı qalatyn kezder bolady. О́te qubylmaly aspap. Qobyz meniń ýaıymymdy, qobaljyǵanymdy da sezedi. Ol qobyzdyń dybysynan da shyǵady.
Kishkentaı kezimde áke-sheshemmen birge bir úıge bardym. Anam qobyz tartshy dep suraǵan soń, bir kúıdi tartyp bereıin desem, shyqpaıdy. Qobyz sóılemeıdi. Sosyn: «Anashym, men qobyz tarta almaı otyrmyn. Bul úıde birdeńe boldy ma?», dep surappyn. Sóıtsem sol úıde bir kisi qaıtys bolyp, endi qyrqyn bergen eken. Sondyqtan da minezi bar, qyrsyq aspap dep te qabyldaımyn.
Mysaly, dombyra jasaıtyndar bir-birinen aınytpaı jasaı beredi. Al qobyzdy eshqashan basqa qobyzdan aınytpaı jasaı almaısyń. О́ıtkeni, ol birtutas aǵashtan jasalady. Ol aǵash uzyn, qysqaraq, jumyr, sarǵysh, qara bolýy múmkin, mindetti túrde ózgeshelegi bolady.
– Qobyzyńmen álemdi aralatyp, jetelep júrgen bir tylsym bar dep oılaısyń ba?
– Múmkin, ábden múmkin. Men qobyzdy qolyma alǵaly beri Allaǵa shúkir dep aıtaıyn, oılaǵanym bolyp jatady. Keıde telearnadan bir eldi kórip qyzyǵyp qalsam, araǵa kóp ýaqyt salmaı-aq, mindetti túrde sol elden tabylamyn. Oılaǵanym da osy qobyzdyń arqasynda oryndalyp keledi. О́zińiz oılańyzshy, qobyzymmen 54 memleketti jáne onyń ishinde qanshama qalany aralasam, munyń bári tekten-tek emes. Múmkin sonshalyqty qobyzymdy súıgenimnen de bolar. О́mirimde qıynshylyq pen kedergiler kórgen kezimde de qobyzym jebedi. Bir qyzyǵy, úıde múlde qobyz oınamaımyn.
– Qobyzshylyq qonatyn qasıet pe álde ony jankeshtilikpen de meńgerip alýǵa bola ma?
– Ekeýi de bar. Bireýlerge darıdy, endi bireýlerde múlde mýzykalyq daryn bolmasa da eńbekpen de kelýi ǵajap emes. Qobyzǵa unasań ózi alyp shyǵatyn sııaqty kórinedi. Qobyz týraly ańyzdar kóp, soǵan senemin.
– Qorqyt babamyzdyń, Yqylas atamyzdyń mazaryna jolyń tústi me?
– Biz Qorqyt babamyz Qyzylorda jerinde jatyr dep esepteımiz. Bardym da, biraq álemniń túkpir túkpirinde Qorqyttyń kóri bar. Túrkııa barsańyz da, Ázerbaıjanǵa, ıaǵnı túrki elderine barsańyz: «Qorqyt babanyń mazaryna barasyń ba?», dep suraıdy.
Qarap otyrsaq, qyrǵyzdyń qyl-qııaǵy, ázerbaıjannyń kabak kemanchasy, daǵystan men armıandardyń kıamanı, túrkmenderde, mońǵoldarda byzanchı, hýchır, morınhýr, túrik aǵaıyndardyń qara deniz kemanchasy, qytaıdyń arhý, ózbek, tájik, uıǵyrlarda gıdjak, nanaılyqtarda dýcheke, grýzınderde chýnýrı, osetınderde hısyn, fandyr – osynyń bári de qobyz...
– Áńgimeńe rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY