Aýyldaǵy qara shańyraq qańyrap qalmasa eken!..

Aýyl turǵyndaryna keregi jol men jumys. Bıyl Arqada qar jyldaǵydan áldeqaıda qalyń tústi. Qasat qarǵa qamalyp, jol qatynasy úzilgen eldi mekender qanshama. Bıyl ǵana emes, jyldaǵysy osy. Jol azaby janyna batqan aýyl turǵyndary «osydan jaz shyqsyn» dep qopańdap qoıady. Jaz shyqqan soń jaıly jer izdemek. Qaraılaıtyn turaqty jumys orny da kem.

Topyraǵy qunarly, ásirelep aıtqanda, «jetek shanshysań, arba ósip shyǵady» deıtindeı jomart jerde aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge ábden bolar edi. Igiligin kórip jatqandar da bar. Olar egin sharýashylyǵymen aınalysatyndar. Tek biryńǵaı egin egýdiń aýylǵa qaıyry bolmaı tur. Áleýeti mol aýyl sharýashylyǵy qurylymdary egin egýmen qatar, mal sharýashylyǵyna da mo­ıyn burýy kerek. Sonda ǵana turaqty jumys bolady. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan aýyl turǵyndary biri malshy, biri saýynshy, endi biri mal azyǵyn daıyndaýshy bolyp jumys ister edi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim meńgerýshisi Qasym Itqusovtyń aıtýyna qaraǵanda, egin sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýashylyqtardyń nazaryn mal sharýashylyǵyna túbegeıli aýdarý ázirge múmkin bolmaı tur. Osydan baryp ata qo­ny­syn qımaı otyrǵan aýyl turǵyn­darynyń jyl boıy tabys ta­batyn turaqty jumys orny joq. Onyń ústine ıgerilmeı jat­qan jer qansha? О́tken jyly ob­lys­tyq prokýratýranyń tekseri­sinen keıin 1 mln 500 myń gek­tar jerdiń bos jatqany anyq­talǵan.

Oblystaǵy Atbasar, Egin­di­kól, Ereımentaý, Jaqsy, Qor­ǵaljyn, Selınograd aýdandarynda jabylǵan nemese jabylýǵa shaq turǵan eldi mekender kóp. Tipti tabıǵaty tamyljyǵan, oblys ortalyǵynyń irgesindegi Ze­rendi aýdanynda da dál osyndaı keleńsiz kórinis tunyp tur.      

Zerendige deıingi jol saırap jatyr. Odan ári qarǵa adym jer muń. Aýyl arasyndaǵy jol myń shuńqyr mehnatqa aınalyp, qırap bitipti.

Joldaǵy Vıktorovka aýylyn basyp ótkennen keıin jol ústindegi oıdym-oıdym qazan shuńqyrlarǵa keziktik. Túsip kóremiz, dońǵalaqty qaı jerine salsaq eken dep. Qazir qaı jolǵa tússeń de, túzýin taba almas edińiz. Jeńil kólikke qol emes eken. Tas joldy tastap, dala joly­na tústik.

Jylandynyń qos qaptaly ıt tum­syǵy ótpeıtin syńsyǵan orman.  Jap-jasyl. Kókpeńbek. Kógildir tús aýadan. Aýanyń tazalyǵynan. Adam kóńili de dál osyndaı taza bolsa ǵoı. Shoqalaqtaı móńkip, tórt tabanyna tegis tıetin jer tappaı, bógelek tıgen bestideı týlaǵan jeńil mashına Jańatýǵannyń qota­nyna kelip, tizgin tarttyq. Qotan degen sóz jaı ánsheıin aıtyla salǵan uǵym-daǵy. Áıtpese aýyl shetinde kóshken eldiń jur­tyndaǵy qaraýyl sııaqty mur­jasy­nyń ushy soraıyp jalǵyz úı otyr eken. Oń qaptalynda, sol qaptalynda qıraǵan úılerdiń orny. Áldekimder aýyldyń úıin de, mal basyn da, mashına-traktor sheberhanasyn da buzyp áketken. Ornynda úıindisi ǵana jatyr.

Aýyldyń qaq ortasynda Uly Otan soǵysynda qaza bolǵan perzentteriniń arýaǵyna baǵyshtalyp qoıylǵan táp-táýir eskertkish bar eken. Tóńiregi uqyp­talyp qorshalypty. Atalar arýaǵyna adal keıingi urpaqtyń qoshemet-qurmeti­niń izi menmundalap saırap tur. Tek kútimsiz. Keı jeri jaýynnyń sýynan, jeldiń ótinen tozyńqyrap, syry túsken.

– Osy at tóbelindeı aýyldan  qan maıdanǵa 70-ke jýyq azamat attanyp, túgel derlik Otan qorǵaý joryǵynda opat bolǵan, – deıdi osy ólkeniń týmasy Erbol Saǵyndyqov, – soǵystan sońǵy jyldardyń zilmaýyr salmaǵynan aýyl adamdarynyń qabyrǵasy qaıyssa da, týǵan jerin tastap tórt qubylany betke alyp tentirep ketpegen edi. Mine, kór­dińiz be, jetpis úı bolǵan Jańatý­ǵan­da jalǵyz-aq úı qalypty. Japandaǵy jalǵyz úı...

Býrabaı aýdanyna qaraıtyn, tabıǵa­ty tamyljyǵan ǵajaıyp ólkede de irgesi sógilip, tarap ketken aýyl az emes. Sanap kórelik. Alashtyń aıtýly san per­zenti dúnıege kelgen Krýpskaıa aýy­ly. Qazir jurty ǵana jatyr. Qustyń uıa­­­­syn­daı jylylyq esip turatyn 70 úıli Uıaly aýylynda jeti-aq úı qalǵan. Býrabaı aýdanynyń osy bir tusy Zerendi aýdany­men shektesedi. Zerendi aýdanyna qarasty Aqtas aýyly qazir joq. Alpys  úıli Qyzylqaınarǵa barsańyz, qazir ornyn sıpap qalasyz. Tútin túte­tip otyrǵan bir shańyraq qalmaǵan. Osy óńirdegi eń iri eldi mekenniń biri Qostomardy da ótpeli kezeńniń ókpek jeli shamyrqanta soǵyp talaı úıdiń shańyraǵyn shaıqaǵan. Qara ormandaı qalyń 200 úıdi eldi mekennen qalǵany elýge jete me, jetpeı me?.. Yntymaq-birligi mol Qarashiliktiń júz úıinen on­shaqty shańyraq qalypty. Zarechnyı kenti túp ornymen údere kóshken. HVII partsezd atyndaǵy seksen úıli eldi  mekenniń sulbasy ǵana jatyr.

– Ný orman da qaraýsyz qalǵan, – deıdi Erbol Saǵyndyqov. – Bir kezde eldiń úlkenderi osy ormannan ruqsat­syz qamshyǵa sap ta alǵyzbaıtyn. Qazir týǵan jerdiń baǵa jetpes baılyǵy «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzyn­da» ketip jatyr.

Tóńirektiń bári máńgi jasyl qaraǵaı, aq baltyr qaıyń, ushar basy záýlim kókke umtylǵan syptyǵyr terek. Aýyl taý etegindegi yǵy mol alańǵa qonystanǵan eken. Bir kezde ortaq qazynanyń yrysyn eseleýge esepsiz eńbek sińirgen qanshama adamnyń tútin tútetken qara qonysy.

– El degende júrek dúrsil qaǵady, – deıdi eńbek ardageri Shabdan Toqmýrzın, – aýyldy ustap turǵan mektep qana, basqa jumys orny joq. Mektep jabylsa, aýyl da tarap ketedi. Ata-analarǵa balalaryn oqytý kerek. Al muǵalimder mektebi bar jerge qonystanyp, jumys isteýi kerek. Úkimetke de ókpe joq. Alaqandaı aýyldaǵy 10-15 oqýshyǵa mektepti ustap tura almaıdy ǵoı. Oǵan qanshama qarajat qajet. Oqýshysynan muǵa­limi kóp. Al aýyldy ydyratpaı ustap qalý paryz. Qazaqta qara shańy­raq degen uǵym bar. Qasıet daryǵan, yrys qonaqtaǵan, yntymaq bosaǵa­syna baılanǵan qara shańyraqty ıen qal­dyr­maý keıingi urpaǵyna paryz. Biz aldy­men ultymyzdyń boıyndaǵy san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan osy sezim­di qaıta tiriltsek, aýyl da aman qalar edi. Erterekte otbasynyń kenjesi sha­ńyraqqa ıe bolatyn, tútinin óshirmeıtin. Olaı jasamasa, súıekke tańba.

El aǵasynyń aıtýyna qaraǵanda, memleket tarapynan aýylǵa jasalyp jatqan qamqorlyqty tıimdi paıdalanyp, ásirese mal sharýashylyǵyn myqtap damytqan lázim. Shyntýaıtynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń barlyǵyn daıyndap, arzan baǵamen tutynýshyǵa usynyp otyrǵan da osy aýyldar emes pe? Onyń ústine soltústik óńirde ulttyq qundylyqtar, til men mádenıet, rýhanı álemniń máıeginiń deni jel ótindegi aýyldarda saqtalǵan.   

Taý eteginde, qalyń qaraǵaıdyń ortasynda Áýlıe bulaq aǵyp jatyr. Sýy shıpa, myń san dertke em. Erterekte Uly Otan soǵysyna bozdaqtar osy Áýlıe bulaqtyń basyna minájat etip, qutysyna qasıetti sýyn quıyp alyp  attanǵan. Aǵzasy dertke shalynǵan osy tóńirektiń adamdary qasıetti bulaq basyna kelip, dertine daýa tapqan. Aýylǵa qaraıtyn qamqor kóz, janashyr janar bitelgenimen, bulaq kózi bitel­mepti. Mólt-mólt etip aǵyp jatyr. Quddy adamnyń kóz jasy táriz­di. Jaǵasyn jaılaǵan qalyń el údere kósh­kende jalpaq jonda jalǵyz qalǵan Áýlıe bulaq baýyrynda ósken perzent­terin joqtap, jylap jatqan tárizdi.

Aqmola oblysy