Álipbı aýystyrýda mańyzdy máselelerdiń biri – áripterdi pernetaqtada ornalastyrý. Adamnyń áripterdi pernetaqtanyń qaı buryshyna ornalastyrsa da, jattandy túrde úırenip alýy zańdy. Alaıda pernetaqtada mátin terýde áripterdi ońtaıly ornalastyrý adamnyń kúsh-qýatyn jáne terýge ketetin ýaqytty únemdeıdi.
Sondyqtan ulttyq álipbıdegi áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrýda lıngvıstıkalyq, áleýmettik zertteýler júrgizý qajet. Lıngvıstıkalyq zertteýler júrgizý negizinen til biliminiń qoldanbaly baǵytynyń zertteý nysany. Bul rette áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda qandaı ustanymdarǵa súıenemiz degen máseleniń basyn ashyp alý qajet.
Áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrý máselesine qatysty A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Qoldanbaly lıngvıstıka bólimi qoldanystaǵy áripterdiń kezdesý jıiligin anyqtady. Bul jıilik taldaý Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tapsyrysymen jaryq kórgen «Jalpy bilim berýdegi qazaq tiliniń jıilik sózdigine» negiz bolǵan «Qazaq tiliniń sózformalar sózdiginiń» mátini boıynsha jasaldy. Bul sózdikte qazaq tiliniń 5 stılinen 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn mátinder qamtyldy. Tómende osy 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan alynǵan qazaq áripteriniń jıilik sózdigi berildi.
1-keste. Qazaq tilindegi áripterdiń jıilikti-álipbılik jıilik sózdigi
№
Árip
Absolıýttijıiligi
Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy
№
Árip
Absolıýtti jıiligi
Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy
1
2
3
4
1
2
3
4
1
A
8630862
12,796
22
g
903479
91,763
2
E
5660025
21,187
23
ń
872812
93,057
3
Y
5378832
29,161
24
ı
866761
94,342
4
N
4192570
35,377
25
j
738252
95,437
5
I
4154893
41,537
26
u
673484
96,435
6
T
4066134
47,565
27
ó
655787
97,408
7
R
4028709
53,537
28
ú
598755
98,295
8
L
3824239
59,207
29
á
524073
99,072
9
D
3413312
64,267
30
ıa
231433
99,415
10
S
2708334
68,283
31
h
105688
99,572
11
M
2040371
71,308
32
s
81165
99,692
12
Q
1876617
74,090
33
f
58378
99,779
13
O
1639224
76,520
34
v
55978
99,862
14
K
1633360
78,941
35
e
30250
99,907
15
Ǵ
1256146
80,804
36
25076
99,944
16
B
1229938
82,627
37
ıý
20877
99,975
17
I
1175543
84,370
38
h
5406
99,983
18
Ý
1103283
86,006
39
5148
99,991
19
Z
1095869
87,630
40
ch
3702
99,996
20
P
978676
89,081
41
sh
1679
99,998
21
Sh
905698
90,424
42
ıo
1018
100
Ulttyq pernetaqta jasaýda jeke árip jıiligi ǵana emes, saýsaqpen ońaı ári tez basý úshin áripterdiń tirkesiminiń de jıilik sózdikterin eskerý qajet. Iаǵnı qaı árip qaı árippen jıi tirkesip qoldanylady degen másele mańyzdy. Osy problemany sheshý úshin qazaq tiliniń joǵaryda atalǵan 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn qazaq tiliniń mátinderinen qurastyrylǵan «Qazaq tiliniń sózformalar jıilik sózdiginen», osy sózdiktiń statıstıkalyq derekterin paıdalana otyryp, qazaq áripteriniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdigin qurastyrdyq.
2-keste. Qazaq tiliniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdiginen úzindi:
Ret
sany
№
Árip tirkesi
Absolıýtti jıilik
Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy
Ret
sany
№
Árip tirkesi
Absolıýtti jıilik
Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy
1
2
3
4
1
2
3
4
1
ar
688045
2,035495
44
ma
229464
46,495744
2
an
582201
3,757865
45
sa
226934
47,167100
3
al
565089
5,429610
46
ge
226772
47,837976
4
yn
562671
7,094202
47
el
209952
48,459093
5
da
560939
8,753670
48
ek
208945
49,077231
6
ta
511161
10,265877
49
ǵy
207327
49,690582
7
en
501533
11,749600
50
ld
198170
50,276843
8
er
481450
13,173909
51
yr
197109
50,859966
9
qa
460416
14,535993
52
aǵ
196589
51,441550
10
de
458037
15,891038
53
rd
195039
52,018548
11
in
451434
17,226550
54
es
189725
52,579826
12
la
422562
18,476647
55
il
189148
53,139397
13
dy
417831
19,712748
56
tt
184683
53,685759
14
ty
404750
20,910150
57
bi
184178
54,230626
15
nd
399330
22,091518
58
iń
181594
54,767850
16
ǵa
396123
23,263399
59
li
181226
55,303984
17
ke
371958
24,363790
60
gi
178293
55,831442
18
aı
369359
25,456493
61
aý
177800
56,357441
19
ly
342672
26,470245
62
qy
172081
56,866521
20
ti
333046
27,455520
63
re
169334
57,367475
21
di
331481
28,436166
64
ys
168863
57,867035
22
as
330440
29,413731
65
si
168801
58,366412
23
sy
327308
30,382031
66
yp
166290
58,858360
24
me
323281
31,338418
67
ni
163289
59,341430
25
at
284740
32,180786
68
am
161755
59,819962
26
ba
281240
33,012799
69
ik
154050
60,275700
27
ny
276945
33,832107
70
ym
147729
60,712738
28
yń
275833
34,648124
71
im
147386
61,148761
29
ol
273816
35,458175
72
bo
146149
61,581124
30
te
273269
36,266607
73
qt
144973
62,010009
31
et
272744
37,073486
74
ad
144878
62,438613
32
ry
263800
37,853906
75
be
143874
62,864246
33
yq
261904
38,628716
76
shy
140779
63,280723
34
ra
257203
39,389619
77
se
137879
63,688621
35
na
250705
40,131299
78
em
133338
64,083085
36
ja
248531
40,866547
79
iz
131926
64,473371
37
aq
243641
41,587328
80
ki
130520
64,859499
38
yl
241848
42,302805
81
eg
128229
65,238848
39
le
241186
43,016324
82
kó
127963
65,617411
40
ne
239816
43,725790
83
or
126556
65,991811
41
st
239516
44,434368
84
ap
120653
66,348748
42
ir
237178
45,136030
85
my
120124
66,704120
43
ri
230151
45,816903
86
yz
119848
67,058675
Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda árip jıiliginen basqa, olardyń qasyndaǵy kelesi árippen tirkesýin de negizge alý pernetaqta batyrmasyn basýdyń tıimdiligi úshin qajet bolǵandyqtan, olardyń oń jaqtarynda joǵaryda úzindi keltirilgen ekiáriptik tirkester jıilik sózdikterinen alynǵan derekter málimetine súıengen jón bolady.
Qazaq tiliniń ulttyq kompıýterlik pernetaqtasynda jıi kezdesetin 19 árip eki bólikke bólinip, pernetaqtanyń ortańǵy bóligine ornalasady. Sol sııaqty 2-kestedegi ekiáriptik tirkesterdiń eń jıi qoldanylatyn tirkesterdiń ekinshi áripterin jıi kezdesetin áripterge tirkesýge pernetaqtanyń jaqyn aralyǵyna, ıaǵnı sol qol men oń qol saýsaqtaryna sáıkestendirip ornalastyrý qajet.
Osy jıilik taldaý (árip jáne árip tirkesiniń jıilik sózdikteri) nátıjesi boıynsha qazaq áripteri men árip tirkesteriniń jıi kezdesýi eskerilip ornalastyrylǵan pernetaqtanyń pılottyq jobasy usynyldy.
Pernetaqtada árbir áriptiń kırıldegi jáne latyndaǵy balamalary keltirildi. Pernetaqtanyń ortańǵy bóliginde jıilik sózdiktegi eń jıi qoldanǵan áripter oryn aldy, al olardyń oń jaqtarynda ekiáriptik tirkester jıilik sózdiginen alynǵan áripter ornalastyryldy.
Pernetaqtanyń shetki jaqtaryna sırek kezdesken áripter ornalastyryldy. Pernetaqtada kórinis tappaǵan dybystar: sh, ch mynadaı árip tirkesteriniń sh/sh, ch/ch árbireýiniń pernetaqtada bar bolýynan, olar oryn almady.
1-sýret. Statıstıkalyq negizdegi pernetaqta
Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda onyń betindegi batyrmalar ornalastyrylǵan qatardyń basýǵa, ıaǵnı mátin terýge yńǵaılylyǵyna qaraı aktıv jáne passıv aımaqtarǵa bólinedi. Pernetaqtanyń árip terýge yńǵaıly jeri ortańǵy aımaq, ásirese kertik turǵan jerdiń aınalasy, asty men ústi bolyp tabylady. Al shetki batyrmalar passıv aımaqqa jatady. Aktıv jáne passıv aımaqtardy pernetaqtanyń gorızantal (kóldeneń) jáne vertıkal (tike) bólikteri boıynsha da kórsetýge bolady. Kóldeneń meje boıynsha aktıv aımaq – ol eki kertik turǵan ortańǵy qatar, ıaǵnı qazirgi kırıldegi F árpinen bastalyp, E árpine aıatalatyn qatar. Odan keıingi aktıv aımaq osy qatardyń ústinde ornalasqan ústińgi qatar. Al astyńǵy qatar kóbinese sırekteý kezdesetin áripter ornalasatyn aımaq.
Batyrmalardyń tik baǵyttaǵy (vertıkaldy) mejesi kertik turǵan batyrmalardyń jany, ıaǵnı ortańǵy, ekinshi qatardyń jany, ortańǵy tusy. Sonymen qatar ústińgi qatardaǵy kertpeniń ústińgi ortańǵy bólikteri. Odan keıingisi kertpeniń astyńǵy ortańǵy bólikteri.
Al osy úsh qatardyń shetki bólikteri passıv aımaq bolyp eseptelip, sırek kezdesetin áripter ne tynys belgiler ornalastyrylady.
Osy áripter ornalastyrylǵan pernetaqta pılottyq joba retinde usynylyp, pernetaqtada terýge arnalǵan arnaıy kompıýterlik baǵdarlama jasaldy. Jıilik taldaý boıynsha ornalastyrylǵan latyn áripteri birneshe pernetaqta batyrmasyna japsyrylyp, bul pernetaqta nusqasynyń mátin terýge yńǵaıly, tıimdiligi ýaqyt syıymdylyǵy men qýat syıymdylyǵyna qaraı synaqtan ótkizilýde.
Sonymen eger jıilik ustanymyn negizge alatyn bolsaq, eń jıi qoldanatyn qazaq áripteri pernetaqtanyń ortańǵy jaǵynda ornalasýy qajet. Olar eki topqa bólinip, birinshi, sol jaq qol saýsaqtaryna jáne ekinshi, oń jaq qol saýsaqtaryna dep ajyratylýy qajet. Sonymen birge, ekiáriptik tirkesterdiń statıstıkasy boıynsha tirkestiń ekinshi árpi, tirkestiń birinshi árpiniń oń jaǵyna jaqyn ornalasýy qajet dep bilemiz.
Asqar JUBANOV,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı
qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Aıman JAŃABEKOVA,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı
qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Almaty qalasy