Qazaqtyń eń sońǵy ári taǵdyry eń qaıǵyly hany Kenesary Qasymuly «Men ózimniń batyrlyǵymnan eshqashan qaıtpaımyn jáne keremet erlik kórsetip baryp ólemin» degen eken. Áıtse de, el táýelsizdigi úshin basyn oqqa baılaǵan Kenesary Qasymuly jaý qolynan qaza tapqanymen, artynda erlik soraby, esimi berilgen týǵan ólkeniń quıqaly jerleri qaldy. Demek ólgen joq.
Kók munary kilkip turatyn Kóksheniń teriskeı jaq betinde shamamen otyz-qyryq shaqyrymdaı jerde aýmaǵy atshaptyrym, tananyń kózindeı jaltyraǵan, sýy tap-taza kól jatyr. Kúmis kóldiń aınalasy kóz janary jetpesteı keńinen kósilgen quıqaly alqap. Aq baltyr qaıyńdar arakidik máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen kórkem ólke. Bul jer Abylaı hannyń jaz jaılaýy bolǵan. Han tegin jerdi jaılamasa kerek qoı. Tamyljyǵan tabıǵatyn unatýy múmkin. 1802 jyldyń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyq jazynda osy keń kósilgen jaılaýda irge teýip otyrǵan Qasym sultannyń eńsesi bıik on eki qanat aq ordasynda Kenesary dúnıege kelgen.
Arǵy-bergi derekterdi kóńil tarazysyna salyp salmaqtasaq, Kenesary birden qol bastap, el bılegen joq eken. Aǵalary Esenkeldi men Sarjan opasyzdyqtyń qurbany bolǵannan keıin ǵana kóterilistiń aq týyn er Kenekem óz qolyna aldy. Alǵashqy kezde batyr inileri Naýryzbaı men Ábilǵazy, batyr qaryndasy Bopaı Kenesaryǵa taıanysh, tirek bolsa, keıin Alashtan asyp týǵan shubyrtpaly Aǵybaı, qypshaq Iman, Kishi júzden Jolaman men Baıtabyn, dýlat Buqarbaı bastaǵan jaýjúrek jigitter azattyqtyń aq týynyń astyna jınaldy. Jalpaq jurttyń tarapynan qoldaý kórdi. Osy bir bekem birlikti Kenesary kóterilisiniń halyqtyq sıpat alǵandyǵynyń naqty aıǵaǵy dep aıtýǵa da bolatyn shyǵar. 1841 jyldyń qyrkúıeginde úsh júzdiń jaqsy-jaısańy aq kıizge salyp han kóterse, birliktiń bastaýy demeı nemene.
Búginginiń bıiginen ótkenniń órnegin taratyp kóz salsańyz, Kenesarynyń sońynan qaraqurym halyqtyń nege ergendigin topshylaýǵa bolady. Eń aldymen, atasy Abylaıdyń artyna qaldyrǵan ósıet muratyn bekem ustaǵandyǵy, halqyna qaıyrymdylyǵy, adamdy alalaýdy bilmeıtindigi, tipti, qas jaýyna da raqymshyl hám kemeńgerligi.
Shyntýaıtyna kelgende, Kenesary hannyń osy bir qasıeti zamanynda dosy túgil jaýyn da tánti etken eken. «Vestnık Evropy» jýrnaly osynyń bárin tizbeleı kele, «Kenesary mine, osyndaı adam edi. Iá osynaý adam, beınelep aıtqanda, asa úzdik dara tulǵa boldy, naqty baǵytty tárbıe alǵan jaǵdaıda odan teńdessiz memleket qaıratkeri shyǵatynyna kúmán joq edi» dep zor qurmetpen baǵa bergen bolatyn.
Kenesarynyń aıla-amaly asa mol, qolbasshylyq qabileti kimdi bolsyn qaıran qaldyrarlyqtaı. 1837 jyldyń jazynda qorǵanys shebi myqty Aqtaý bekinisin tas-talqan etti. Kelesi jyly Aqmola qamalynyń qaqpasyn qaqyratty. Uıasyn aldyrǵan kekti jolbarystaı jortyp, otarshylyqtan zar ılegen Torǵaı men Yrǵyz jerin jeńisti joryq dúbirine bóledi. Qanattas qonǵan Kishi júz rýlaryn azat etti. Orynbordyń túbin qazaq tulparlarynyń tuıaǵymen dúbirletti. Oqshaý ornyqqan Or qamalyn shapty. Uly júz ben Syr elin ash qasqyrdaı tonaǵan Qoqan qaraqshylarynan tazartty. Aqmeshit, Túrkistan, Sozaq, Saýran qalalaryn azat etti. Aqyr sońynda Kenesary tegeýirinen tótep bere almaǵan Qoqan hany bitim suraýǵa májbúr boldy.
Kenesary ózi ólgenimen, tiri kúninde ańyzǵa aınalǵan adam. Onyń erlik isteri jóninde keıingi urpaqqa ǵajaıyp patrıottyq tárbıe berýge ıgi áserin tıgizetin ańyz áńgilemeler týyndady. Qıssa-dastandar jeldeı esti. Álemge áıgili Jıýl Vern Kenesary handy prototıp etip «Patsha shapqynshysy» dep atalatyn roman da jazdy.
Keshegi kesapat keńes zamanynda han Keneni qanshalyqty qaralaǵanymen, túptiń túbinde shyndyq jeńbeı qoıǵan joq. Kenesarynyń arýaǵy aqtalyp, ózi et jany eljireı súıgen týǵan halqymen qaıta qaýyshty. Qazirgi kúni Kenesary esimi Býrabaı aýdanynyń bir aýylyna, Kókshetaý qalasynyń bir kóshesine berilip otyr.
El úshin týǵan erlerdiń esimin, erlik isin aıǵaqtaıtyn osy bir ataýlar Kenekemniń keleli isin keleshektiń esine salyp turǵandaı.