Álemdi ázil-syqaq saqtaıdy

– Kúlki kúni qarsańynda 70-ke tolyp jatyr ekensiz. Qutty bolsyn, aǵa! Sherhan aǵa Murta­za: «Úlken ǵalym Sh. Eleýkenov 70 jasqa tolyp, Alma­­tydaǵy Ǵalymdar úıinde mereı­toıy ótkende ózi aıtyp edi: «Jetpis» de­gen eki sózden turady: «Jet», «pis» de­gen», – dep edi. «Jet» degeni durys-aq. «Pis» degeni... Qaterli. Pisip turǵan jemisti ár­kim-aq jep qoıǵysy kele­di...» degen támsili oıǵa oralady. О́zi­ńiz­di qaı jastamyn dep sezinesiz?

– Jetpiske jetken de bar, jetpegen de bar. Shúkirshilik. Kúmis kómeı bulbul ánshi Roza Baǵylanova apaı 80 jyldyq mereıtoıyna oraı Respýblıka sara­ıynda konsert berdi. Dastarqan basynda Altynbek Qorazbaev apaıdyń qol-aıaǵyn jerge tıgizbeı maqtady. «Ánińiz qandaı, sánińiz qandaı, bórkińiz qandaı, kórkińiz qandaı!» dep jelpindirip keldi de sóziniń sońynda «Sizdi seksende dep kim oılaıdy?!» dedi. Roza apaı shyrt ete qaldy. «Áı, Altynbek, – dedi, – men seksende emes, jetpis toǵyzdamyn!» Sóıtsek apaıymyzdyń seksenge tolýyna áli eki aı bar eken. Osy oqıǵany aqyn aǵam Qadyr Myrza Álige aıtyp edim, ol kisi: «Áıelderdiń solaı sóıleýi – zańdylyq! – dedi qysqa qaıyryp. – Mysaly, úsh jasar qyzdan «Jasyń neshede?» dep surashy. «Ekide» dep aıtady».

Meniń endi erkek atym bar ǵoı, alpys toǵyzda emes, jetpistemin. Aqyn aǵam Shómishbaı Sarıev elý jasqa tolǵan kúni Mádenıet mınıstri bolǵan ǵulama qaı­rat­ker Músilim Bazarbaevqa telefon sha­lyp, «Aǵa, búgin meniń týǵan kúnim, elý jas­­qa toldym!» dese, jaryqtyq: «Elýge kel­­seń, jetpiske qalaı kelgenińdi bilmeı qa­la­syń» depti. Sálden soń Akademık Zeı­nolla Qabdolovqa qońyraýlatyp: «Men Shómishbaı shákirtińizbin ǵoı, aǵa. Búgin elý jasqa keldim!» dese ustazy: «Aınalaıyn, Shómishbaı, sol elýiń­di eki-úsh kúnge bere turshy!» depti. Qaıta oralmas qaıran, 25 qaıda? Aqyn aǵam Sabyrhan Asanov jyrlaǵandaı: «Shirkin, bizdiń jastyq shaq qaıda qal­ǵan? Shúıgini japyrylǵan saıda qal­ǵan!».

– Belgili aqyn, syqaqshy Myńbaı Rásh­tiń ózińizge arnaǵan

 «O, – o, – o, Kópen kele jatyr...Kópen bara jatyr!..» degen óleńinde m­y­na­daı joldar bar:

 «– Oıhoı! Áne… Kópen kele jatyr!..

Oı, kórermenin kúlkige kómip tas­ta­­dy-aý!

– Aıtsa aıtqandaı, Kópen dara batyr!

– Oý, ol endi qaıda bara jatyr?..». Osy suraqqa ne dep jaýap bergen bolar edińiz?

– Osydan on jyl buryn Sherhan Mur­taza ustazyma kezdese ketip: «Aǵa, al­pysqa keldim!» dep qýana amandas­paı­myn ba? Ol kisi bajyraıa qarady da, «Ne bitirip keldiń?» dedi. Júregim toqtap qala jazdady. Shynynda, ne bitir­dim? Elýge tolǵan shaǵymda Ábish Ke­kilbaıuly aǵam «Kópen, qalamyńdy tas­tama, sen qazaqqa kereksiń!» dep edi. Sonda bir sát oılanǵanmyn. Qazir bylaı bajaılap, ózime ózim syn kózben qara­sam, soǵystyń sońǵy jyldaryn­da jara­lanǵan jaýyngerdeı jatyp qal­ǵa­nym­dy baıqaımyn. «О́mir – kúres, ómir – maıdan» deımiz. Tálim berip, tárbıelegen Temirbek Qo­ja­keev aǵaıymyz sanamyzǵa si­ńir­gendeı, «satıradaı qaharly qarý­dy qoldan túsirgen» emespin. Ol jaǵyn kelte qaıyrmaı keıi­ni­rek aıtarmyn, aınalaıyn. Aqyn Tursynzada Esimjanov bir suhbatynda: «Jalpy meniń jazǵandarym 90 tom, keıingi urpaq oqı jatar» degeni esimde. Men de sol sııaqtymyn-aý... Toq­san tom bolmasa da toǵyz tomymdy bas­paǵa daıyndadym.

– Másele kitaptyń oqylý­yn­da deı­siz ǵoı...

– Qaıratker qazaq Beket Tur­ǵa­raev bir kez­deskenimde: «Biz endi jazǵan-syz­ǵa­­ny­myzdy jı­naq­tap, daıyndalýymyz ke­rek. Kózi­miz ketse, muramyzdy kim izdep, kim suryptaıdy?» dedi. О́zinen góri maǵan jana­shyr­­lyqpen aıtty-aý, sirá? Ábdilda Táji­baev atamyz meńzegendeı «keshe­­den búginge kelgen» urpaq­pyz. Erteń­ge ne dep baramyz? Qaı muramyz ha­lyqtyń aýzynda júredi? Qazaq áde­bıet­iniń klassıgi Ǵabıt Músirepov 5 tom­dyq tańdamaly shyǵarmalaryn bas­pa­dan shyǵarǵanda, synshylar qaýymy onysyn qomsyndy. Azsyndy. «Muhtar Áýezovtiki – 20 tom, Sábıt Muqanovtiki – 12 tom. Sizdiki – bes-aq tom. Bul qalaı? Bolmaıdy, Ǵabe. Quryǵanda 10 tomdy­ǵy­ńyzdy daıyndańyz» dep janashyrlyq tanytty. Mine, qyzyq. Eki-úsh jyldan soń jaryqtyq Ǵabeń 5 tomyn suryptap 3 tomǵa túsirdi. Tańǵalǵandarǵa sóz zer­ge­ri bylaı jaýap bergenin bilem: «Osy 3 tomymnyń ishindegi eki áńgime jıyrma jyldan soń oqyla ma, oqylmaı ma? Bil­meımin». «Kópen qaıda bara jatyr?» deısiń. Keıin­gi urpaq syn-syqaǵymdy qa­b­yl­daı ma, qabyldamaı ma? Mine, gáp qaıda?

– Bizdegi qazir kemshin nárse ne?

– Japan dalany jańǵyrtyp jyr tókken aqyn Taıyr Jaro­kovtyń jary Múnıra apaıdyń esteligindegi tálim alatyndaı tamasha oqıǵany eske túsireıin. Taıyr aǵanyń jalyndap turǵan jas kezi. Býy keppegen jańa jyryn redaksııaǵa aparsa, Ilııas Jansúgirov aǵasy da óz óleń­derin ákelgen eken. Aǵaly-inili ekeýi oıda-joqta toǵysady. Ilekeńniń dúnıe­sin redaksııa basshylary qýana qabyldaıdy. Sol arada Taıyr Jarokov óleńin daýys­tap oqıdy. Qulaq qoıyp muqııat tyńdaǵan Ilııas aǵasy: «Qoı, meniń óleńimdi qaıtyp ber de, Taıyrdyń poezııasyn basyńdar. Menikinen góri Taıyrdyń óleńi táýir eken. Meniń óleńderim tura tur­syn, obal jasamaıyq» dep qoıar da qoımaı ózinikin qaıtyp al­ǵan. Qazir bizde qamqorlyq jaǵy qara jaıaý qalǵan-aý! Kem­shi­ligimiz – osy. «Seniń atyń tura tursyn, meniń atym júre tur­synǵa» kóship, óz arbamyzdy órge súıreýge peıilmiz.

– Semser tildiń serkesi Seıit Ken­jeah­metov aǵamyz: «Kúle bilý – ómir, kúl­dire bilý – óner, kúl­ki bolý – ólim» degen eken. Qa­zaq qashanda kúle de, kúl­dire de bilgen halyq qoı. Qazir jurt kúl­kimiz ózgerip ketti dep júr? Kúl­­direm dep búldirip alatyn sát­ter kóp... Qazirgi kúlkiniń sıqy – qıqy-jıqy. Kúlkiniń qýa­tymen shyjǵyrý nege joq?

– Satıranyń deni sahnaǵa saıaq ketti. Úıirinen úrkip qashqan jylqydaı, jýyq arada qaıyrý qıyn. Qazaqstanda qazir on segiz ázil-syqaq teatry bar. Bári – jekemenshik. Qoǵamdyq keseldi qoparyp synaýǵa qaýqarsyz. Ne bolsa sony kúlkige aınaldyrýǵa tyrysyp, tyrashtanatynyn qaıtersiń. Kódı-sódı, kór-jer, pytyqy-shytyqyny tilge tıek etkennen kúlkiniń kúni shyǵa qoıa ma? Kóńil kóteretin kórkem dúnıeni kóje-qatyqqa aınaldyryp alǵan syńaıly. Álemge áıgili túrik ázilkeshi Ázız Nesın Más­keýge kelgende Iýrıı Nıkýlınniń kome­dııa keshin eki saǵat kórip bir ret te ezý tartpasa kerek. Sonyń sebebin su­raǵanda, bylaı jaýap qaıyrǵan: «Siz­­derdiń qoǵamdaryńyz – zııaly, tár­bıeli qoǵam. Onyń boıynda bizdiń qo­ǵam­daǵydaı merez joq, soraqylyq joq. Sizder óz qoǵamdaryńyzǵa rızasyzdar, ony qurmetteısizder. Sizder qasıetti qoǵamdaryńyzǵa laıyq emes, jekelegen kisilerdiń teris qylyqtaryn áshkerelep kú­lesizder. Al biz ózimizdegi ka­pı­talıstik qoǵamnyń bizge, keıingi ur­paǵymyzǵa jasap otyrǵan zu­lymdyqtaryn, kesapattaryn ásh­kerelep kúlemiz. Sizder óz qoǵamdaryńyz úshin ómir sú­re­sizder. Biz óz qoǵamymyzdy joıý úshin ómir súremiz! Sizder kúl­gen­de – kózderińizden jas aǵady. Biz kúlgende – kózimizden qan aǵady!».

Anda-sanda atoılap qoıatyn bizdiń ázil-syqaq teatrymyz kózi­miz­den qan aǵyzatyn kúlkige bara almaı júr. Usaq-túıek kúl­kige máz bolatyn baqytty jurt­qa aınalý úshin áýeli qoǵamdaǵy qo­qysty syn-syqaqpen sypyryp tazart­qan jón. Opera teatry bar. Balet teatry bar. Drama teatry boı kóterýde. Endi ne joq? Memlekettik satıra teatry salynsa keri tartqandy beri tartyp, Abaı aıtqandaı, «tolyq adamdardyń» tobyn kóbeıtýge septigi tıer edi.

– «Tiliniń ushymen sóıleıtin adamdar bar, júreginiń ishimen sóı­leıtin adam­dar bar» depsiz. Osy­nyń qaı­sy­syn­da satıra kóbirek dep oılaısyz?

– Syrt kóz – synshy. Osyp sóıleseń de, kósip sóıleseń de, bósip sóıleseń de el-jurt eleginen ótkizip baıqap otyrady. Júrektegi ázil júzińdi nurlandyrady nemese surlandyrady. Eń úlken ıýmor – emeýrin. Emeýrin tanytýdyń ózi shyndyq bolsa shymbaıyna batyryp shymshyp alǵannan jaman. Ospaǵyń ospadarsyz bolsa, eń áýeli kúlkige óziń ushy­raı­syń. Syn-syqaq ózegińdi órtep, júregińdi tilgilegennen keıin ǵana týyndaıtyn janr. Tiliniń ushymen sóıleıtinder kim? Nemkettiler. Jany ashymaıtyndar. Jaýapsyzdar.

– Bir áńgimeńizde: «Qyryqqa deıin «Kópen kele jatyr!» – feletonnyń ny­sany, dáýiri edi. Qazir feleton jan­ry jo­ǵal­dy, búginde sahnalyq sa­tı­ra alǵa ozdy» dedińiz. Sa­tı­ralyq janrlarǵa jan bi­ti­rý úshin ne isteý kerek sonda?.. «On syqaqshy jabylyp Os­pan­hannyń ornyn toltyra almaı­dy» degen sózińiz taǵy bar. Nege sa­tırada jastar jaǵy joqtyń qasy?

– Aty-jónin atap, túrin tústep, aýyr qylmysyn aıǵaqtap, jegenin jelkesinen shyǵaratyndaı masqaralap jazatyn feleton janrynyń janazasyn shyǵaryp, jerlegeli qaı zaman. Satıralyq roman, povesterińiz jan saqtaý bóliminde jatyr, jeke palataǵa shyǵatyn túri joq. Parodııa, epıgrammalaryńyzǵa da «tumaý» tıgen. Syrqat. Áljýaz. Nege? Qaljyńbastar qatary sıregen, satırada sap túzeıtin sarbaz kem. О́zim kózin kórip, aralas-quralas bolǵan syqaqshylar kim edi? Asqar Toqmaǵambetov, Qaltaı Muhamed­janov, Júsip Altaıbaev, Shona Smahanuly, Ospanáli Imanálıev, Ospanhan Áýbákirov, Úmbetbaı Ýaı­dın, Qajytaı Ilııasuly, Seıit Kenjeah­met­uly, Esenjol Dombaev, Marat Nur­qa­lıev, Saqtapbergen Áljikov, Tańdaı Keneı, Tólendi Nurmuhamedov, Janǵalı Meımandosov, Jumataı Sabyrjanuly, Bektursyn Mádıev... Búginde bári baqı­lyq. Toq­sanǵa taıaǵan Myńbaı Rásh, Ǵabbas Qabyshuly, Tabyl Qulııas, alpys­tyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy To­lym­­bek Álimbekuly, Berik Sadyr, Er­mahan Shaı­qy, Muhtar Sherim  jáne jetpistiń jelkesine mingen Doqtyrhan Turlybek, Alpysbaı Boranbaı, О́ris Iаshúkirqyzy ǵana qaldy. Qazaq satırasy juttan keıin endi-endi esin jınap jat­qan el sııaqty. Lev Tolstoı «Orys ádebıeti menen keıin biraz jyl demalady» degen eken. Sol sııaqty qazaq satırasy da Ospanhannan keıin demalyp jatyr-aý?..

– Osy oraıda Ospanhan aǵa­myz­­dyń «Bir uryny bir ury urdy. Bir ury qarap turdy» degen ja­ńylt­pa­shy eske túsedi. Kóp jaǵ­daı­da ja­ńyltpash degenimiz tili «r»-ǵa kel­meı­tin kishkentaı balalar úshin oılap tabylǵan, sábılerdiń tilin jat­tyq­tyratyn dúnıe desek te, ekin­­shi jaǵynan eresekterdiń ózine ezý tart­qyzatyn óner ǵoı. Ja­ńyltpash aıt­qy­zý­dan nege baı­qaý ótkizilmeıdi eken?

– Rátbek qajy aıtqandaı, «О́te oryndy usynys!» Búgingi balalardyń tili «r»-ǵa kelgenmen álippedegi qyryq eki áriptiń onshaqtysyn aıta almaıdy. Jańyltpashtan jarys uıymdastyrý kerek. Bul – Ana tiline qurmet. Til syndyrý ońaı emes. Jas kezimizde jattaǵan jańyltpashtar esimizde.

«Taýǵa qaıyń bitedi tal aralas,

Jańbyr jaýyp keledi qar aralas,

Bir top kempir keledi shal aralas,

Bir top qyzdar keledi bala aralas,

Bir top sıyr keledi tana aralas,

Bir top tulpar keledi shań aralas,

Bári aralas, Qudaı-aý, bári aralas».

Jańyltpash jazýdy Osaǵań damytty. «Asylǵazy basyn qosyp edi, Asylǵazynyń qasyndaǵy Qasymǵazy da asyǵa basyn qasy­dy». Bul – jaǵympaz týr­aly jańyltpash. Keıinirek Beısenbaı ini­miz damytty. «Jaǵajaıda Qamajaı ja­tyr. Jaǵajaıdaǵy Qamajaıdyń qa­synda qaraǵaıdaı kári aǵaı jatyr. Qaraǵaıdaı kári aǵaı Qamajaıǵa birde­ńe deýge jaramaı jatyr». Qansha ás­pet­tesek te baıaǵy babalarymyzdyń ja­ńyltpashyna jetpeıdi. «Alpys alty ala baspaq baqtym. Alpys alty ala baspaqtyń ishinde bir tarǵyl tarǵaq bas aq baspaq bar. Sol tarǵyl tarǵaq bas aq bas­paqty men tarǵyl tarǵaq bas aq bas­paq demegende, kim tarǵyl tarǵaq bas aq baspaq deıdi?».

Jańyltpashty ǵana emes, baıaǵy za­man­daǵy baba­la­ry­myz­dyń otan­súı­gi­sh­tik rýhta ja­zyl­ǵan jaýyngerlik jyrlaryn jastardyń boıyna sińirý úshin mektepte pán retinde engizý kerek. «Ońǵar oralar, Ońǵar oralmasa Omar oralar, Omar oralmasa olar oralar» degendeı til syndyrtyp tiri dástúrimizdiń ortaǵa oralýy – balalar úshin baq-dáýlettiń biri.

– Qaltaı Muhamedjanov: «Ara» ja­byl­ǵany – qazaq satı­ra­synyń qara jamylǵany» dedi. Osaǵań: «Ara» – ara bolady, shaqqan jeri jara bolady» dedi. «Aranyń» atynan baıaǵyda at úrke­tin? Qazirgi hali qalaı?

– Jolǵa túsken jorǵadaı bop kele jatqan Qazaqstannyń aıaǵyna tusaý salatyndardy tu­qyr­tý maqsatynda aıbarly «Ara» jýrnalyn qaıtadan qalpyna keltirý qıyn ba? Elbasy Nursultan Nazarbaev 2013 jyly óz Joldaýynda «Uı­ymdasqan qylmys pen sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúreste buqaralyq aqpa­rat quraldaryn tıimdi paıdalaný kerek» dedi. Izdegenge – suraǵan. Nur Otan partııasy Tóraǵasynyń birinshi oryn­basary Baýyrjan Baıbektiń uı­ǵa­rymymen qazir «Ara» res­pýb­lı­kalyq «Aıqyn» gazetiniń ishinen shyǵyp keledi. Alpamys batyrdaı ataǵy ańyzǵa aınalǵan aıbarly «Aranyń» qundylyǵy qansha? Ustazymyz Temirbek Qojakeevtiń qulaǵymyzǵa quıǵan sózi bar: «Kimniń kúlkisi basym bolsa – sonyń mysy da basym». Nemese Maksım Gorkıı aıtqandaı, «Iýmor aqymaqtardy kúldirý úshin emes, kúlkige jyǵyp, kelekeleý úshin qajet».

Álemdegi ázilkeshterdiń orta­­lyǵyna aınalǵan Bolga­rııa­­­nyń Gabrovo qala­syn­da Satı­ra jáne ıýmor úıi bar. Onyń mańdaı­sha­syna «Álemdi saq­taıtyn – ázil-syqaq» dep tańbalap qoıýy tegin be? Tegin emes. Nege? Ázil-syqaq qoǵam­dy qoqystan tazartady. Saqtaıdy. «Eger meniń ishimdi jaryp kórseń, jy­laýyń­dy umytyp shoshyr ediń» dep Abaı qamyqqandaı, qoǵam ishindegi adam shoshyrlyq qoqysty tazartyp saqtaıtyn – satıra.

– Reseıdiń M.Jvaneskıı, M.Za­dornov, E.Petrosıan sııaq­ty myqty satı­­rıkteriniń árqaı­sysy bir-bir teatr­­­dyń rólin atqarady. Bizde osy mek­­tep nege qalyptaspaǵan? Máse­len, qany qaınap turǵan qal­jyń­­da­ry­­ńyzdy nege ózińiz sahna­ǵa shyǵyp oqy­masqa?

– «Qyz Jibek» fılminde Beke­jannyń oılanyp turyp «Nar­táýekel!» deıtini bar ǵoı. «Nartáýekel!» deımin be? Deımin-aý!

– «Hemıngýeı tikesinen tu­ryp af­rı­kalyq antı­lo­pa­nyń terisi ústin­de jazatyn bolǵan» deıdi. Harýkı Mýra­kamıdiń sportpen aınalysqanda shabyty oıanady eken. Qazaq qalam­ger­leriniń de jazý mashyǵy bir-birine uqsaı bermeıdi. Sizdiń ereksheligińiz nede?

– Ár qalamgerdiń jazý ma­shyǵy árqıly. Orystyń uly mysal­shysy Kry­lov ázil dúnıe­le­rin ájethanada oty­ryp jazǵan eken. Pýshkın she? Kabı­netiniń tórt buryshynda tórt ústel turǵan. Biraq baıyz taýyp onyń bire­ýin­e de otyrmaǵan. Qyrman basqan at sekildi shyrkóbelek aınalyp júrip óleńiniń birinshi jolyn birinshi ústelge, ekinshi jolyn ekinshi ústelge, úshinshi jolyn úshinshi ústelge, tórtinshi jolyn tórtinshi ústelge túsire bergen. Tikesinen tik turyp shabytyn shaqyrǵan. Álem ádebıetiniń klassıgi Lev Tolstoı terezesiniń syrtynda ósip turǵan emenge qarap emirengen. Kúnderdiń kúninde uly jazýshy demalysqa ketedi de úıi men aýlasyn tazalap qoıýdy jumysshylarǵa tap­syrady. Olar qaıtedi? Terezege jaryq túsirmeıdi degen oımen erte za­man­ǵy emendi tamyrymen qoparyp alyp tastaıdy. Lev Nıkolaevıch qaıtyp kelse – emen joq. Orny typ-tıpyl. Qalamy júrmeıdi. Qatty ashýlanady. Emendi qaıta ákep ornyna otyrǵyzady. Sodan keıin ǵana Tolstoı qurys-tyry­sy­nan qutylyp, shabyty oıana bastapty.

«Báıteregim – baıtaq elim» degen poemanyń avtory, meniń aqyn qurdasym Nesipbek Aıtuly osydan jıyrma jyldaı buryn Báıterekke qaramasa óleń jaza almaıtyn «aýrýǵa» ushyrady. Uly adamdar uqsas bolady ǵoı. Men ondaı emespin. Emenge de, eshteńege de qaramaımyn. Pýshkın sekildi tórt ústelim de joq. Túrt saıtanym túrtip, ıdeıa men ospadarsyzdyń obrazy kóz aldyma kóringende, jeldep ketken eshkideı bolamyn. Aǵashtyń ishin aralap nemese ózen boıyn órleı júrip satıralyq dúnıemdi sanama túsire beremin. Jadymda jattalyp qalǵan jatypatar sózderimdi úıge kelgesin qas-qaǵym sátte qaǵazǵa túsire qoıamyn. Bitti. Kóp dúnıemdi jatqa aıtatynym da osydan-aý? Jurt áýeli jazady sosyn jattaıdy. Al men áýeli jadyma saqtap jattaımyn, sosyn baryp jazamyn.

– Kimge qaryzdarsyz?

– Oppo-o-o! Osy suraqty Ánet baba óziniń shákirti Qaz daýysty Qazybekke qoıǵan eken.

– Aýzy dýaly aıdarly bı atandyń. Sen bul dúnıede kimge qaryzdarsyń? – dese, shákirti:

– Áýeli Allaǵa qaryzdarmyn! – depti.

– Sosyn?

– Anama qaryzdarmyn. Ol meni jaryq dúnıege ákeldi.

– Sosyn?

– Ákeme. Ol meni ósirdi, baqty-qaqty, oqytty, tárbıeledi.

– Sosyn?

– Halqyma qaryzdarmyn. Hal­qym meniń qadirime jetip kótere bil­di.

– Taǵy?

– Odan keıin Otanyma qaryz­dar­myn. Meniń boıyma týǵan je­rim­di, elimdi súıip erdi qadirleý sezi­min syılady.

– Taǵy da?

– Ustazym Ánet baba, sizge qaryz­­dar­myn. Siz meniń kóp nár­se­ge kózimdi ashtyńyz.

Mine, ǵıbratty áńgime. Mektep qabyr­ǵasynda júrgende meni ádebıetke baý­lyǵan Bekbolat Nádirov aǵaıdy umytpaımyn. Onynshy synypta erkin shyǵarma jazyp, ustazymnan urys estidim. «Oı, kóksoqqan, senen ájeptáýir ádebıetshi shyǵa ma desem, my­na­ýyń ne?» dep jazǵanymdy betime basty. Sóıtsem masqara-aı, «Marks» degen sózdi tasymaldappyn. Dápterdiń oń jaǵyna «Mar» deppin de, syımaǵan eki áripti jańa joldan «ks» dep qonjıtyp qoıyppyn. Negizi bir býyndy sózdi tasymaldaýǵa bolmaıdy ǵoı. Esime tússe ishek-silem qatyp kúlem qazir.

Býynymyzdy bekitip, qabyr­ǵa­myzdy qataıtqan ustaz­da­ry­myz qandaı, shirkin! QazMÝ-diń rektory Asqar Zakarın, О́mir­bek Joldasbekov, jýrna­lıs­­­tıka fakýltetiniń deka­ny Taýman Amandosov pen Temir­bek Qojakeev, dáris oqy­ǵan Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın, Beısembaı Kenjebaev, Zeınolla Qabdolov, Marhabat Tomanov, Abdýl-Hamıd Marhabaev, Myrzataı Jol­das­bekov, Rymǵalı Nurǵa­lıev aǵalarymyzdyń úni qula­ǵy­myzdyń túbinde saırap tur... Eli úshin emirenetin qaıratker qazaq Amangeldi Aıtalyny syrttaı ustaz sanaımyn. Sol kisiniń baıypty oıymen áńgimemdi aıaq­taıyn. Úndister mekendegen Ka­nada degen el bar. Kanada – ún­dister tilinde «erkin el» de­­gen maǵyna beredi eken. Bes ǵasyr buryn ıspandar otarlap, halyq sanaǵyn júrgizgende ún­dis­terdiń sany 14 mıllıonnan asqan. Qaısybir jyly halyq sanyn qaıta eseptegende sonshama jergilikti ulttan 800 myńy ǵana qalypty. Solardyń ishindegi bir mıl­lıarder kásipkerden «Siz baısyz. Baılyq – baqyt pa?» dep suraǵanda, ol «Joq, baılyq baqyt emes. Ǵumyr boıy jınaǵan bar baılyǵymdy elimniń bir kúndik táýelsizdigine aıyrbastar edim!» dep jaýap bergen. Parasat-paıymy sol úndisteı qazaqtardy ulttyń ustazy dep esepter edim. Qazaqstan qanshama ultty baqty, mápeledi, ósirdi. Biz eń birinshi elimizge qaryzdarmyz.

– Emen-jarqyn áńgimeńizge rahmet, aǵa.

 

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»