El turǵyndary jyl saıyn 600 mlrd teńgeniń aıaq kıimin kıedi eken. Árıne, ájeptáýir soma. Áttegen-aıy sol, biz bul qarjymen basqa elderdiń saýdasyn qyzdyryp otyrmyz. О́ıtkeni, shetelde bul sala damyǵan ári ónimderiniń baǵasy da kóńilge qonymdy. О́zimizde teri óńdeý salasy áli kúnge adymyn keń asha almaı keledi. Tórt túlikten kende bolmasaq ta, teri óńdirisi taǵasyz tulpardyń kúıin keshýde.
Sapaly, uzaqqa kıis beretin aıaq kıim iri qara men usaq mal terisinen tigiledi. Al elimizde jyl saıyn 3 mıllıonǵa jýyq iri qara soıylady. Ortasha eseppen alǵanda, ár sıyrdyń terisinen 15 jup etik tigýge bolady. Endeshe aıaq kıim óndirisin damytýǵa múmkindik mol. Zaýyttar teriniń jartysynan bylǵary óndirse, ekinshi bóligimen valıýtalyq túsimderdi retteı otyryp, jartylaı fabrıkat túrinde eksporttaıdy. Biraq, bizdiń kásiporyndar oǵan qaýqarsyz.
Kezinde elimizdegi teri zaýyttary qarjy ınstıtýttarynyń kómegimen qaıta jańaryp, jańa ımporttyq jabdyqtar satyp alǵan-dy. Áıtkenmen bul joba tolyq iske aspady. Orta joldan toqtap, bul salanyń tynysy tipten taryla bastady. Aıtalyq, Arqalyq bylǵary zaýyty men Semeı teri-bylǵary kombınaty. Semeıdegi kombınat teri shıkizatyn óńdeý sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beretin zamanaýı úlgidegi ıtalıalyq qondyrǵylar ornatty. Alaıda, zaýytty qalpyna keltirý kezeńinde Qazaqstan damý banki jobany qarjylandyrýdy keshiktirip, kepilge qoıylǵan múlikti kóbeıtýdi talap etti. Kásiporyn bank talabyn oryndaǵannan keıin de qarjylandyrý isi sońyna deıin jetpedi. Osyndaı jaǵdaı Arqalyq bylǵary zaýytynyń da basynan ótti.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Torǵaı ólkesine jasaǵan saparlarynyń birinde jeńil ónerkásipti órkendetý kerektigin aıtyp, aıaq kıim salasyn damytý úshin teri óndirisiniń kólemin ulǵaıtýǵa tapsyrma bergen edi. Biraq bul mindet oryndalmady, fabrıkalar toqtap tur. Qanshama maman jumyssyz qaldy. Byltyr Shyǵys Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq soty Semeı teri-bylǵary kombınatyn bankrot dep jarııalady. Bul kombınattyń qazirgi tynys-tirshiligin bilý qıyn, tipti kásiporyn jaǵdaıymen tanyspaq bolǵan bir top Parlament depýtattaryn zaýyt basshylary ishke kirgizbeı qoıdy.
Bir belgilisi, kezinde bul kombınattyń ónimi AQSh, Germanııa, Italııa, Qytaı, Úndistan sııaqty iri elderge tasymaldandy. Aıaq kıim jáne tigin fabrıkasy Qorǵanys mınıstrligi, «Qazaqstan temir joly», «QazMunaıGaz»-dyń iri qurylymdarynyń barlyq bólimshelerin qysqy kıimmen qamtamasyz etip otyrdy.
Jalpy, Semeı teri-bylǵary kombınatynyń jumysy júrmeı, elimizdegi teri jáne aıaq kıim ónerkásibiniń alǵa basýy qıyn. О́ıtkeni bul – elimizdegi eń iri zamanaýı zaýyt. Kombınattyń búgingi ahýalyna qazaqstandyq 9 aıaq kıim fabrıkanyń jetekshileri de alańdap, Memleket basshysyna ótinish hat joldaǵan.
Jaqynda Parlament otyrysynda «Qazaqstan teri jáne teri óńdeýshiler qaýymdastyǵy» uıymynyń tóraǵasy Beıbit Rahymǵalıev ta osy eki kásiporynnyń bolashaǵyna alańdaýshylyq bildirdi.
– Bul qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń bir joly – teri óńdeýdi sýbsıdııalaý. Sonda ǵana teri quny artady. Sondyqtan sapasy joǵary teri suryptaryn sýbsıdııalaýdy usynamyz. Bul bir jaǵynan mal soıatyn oryndaryn kóbeıtip, daıyn ónimniń sapasyn arttyrýǵa yntalandyrady. Memleket sapaly ónimnen túsetin salyq arqyly sýbsıdııalaýǵa jumsaǵan qarjyny qaıtaryp alady. Bul sondaı-aq usaq maldyń terisine de qatysty. Kóp jaǵdaıda terini satyp alýda onyń sapasy talap etilmeıdi. Bizdegi qoıdyń terisi kontınentaldy klımatqa baılanysty juqa ári myqty. Iаǵnı, álemdik naryqta úlken suranysqa ıe. Dese de, aıaq kıim fabrıkalary úshin eń basty másele – otandyq shıkizattyń bolmaýy, – deıdi B. Rahymǵalıev.
Zańnamaǵa sáıkes, tenderdi jeńip alǵan kompanııa memleket tapsyrysy boıynsha otandyq bylǵarydan aıaq kıip tigýge mindetti. Bul memlekettik qaýipsizdik maqsatynda jasalady. Eger bylǵary óndirisinde belgili bir hımııalyq zattar qoldanylsa, áskerimizge qaýip tónýi múmkin. Sol sebepti Qorǵanys mınıstrligi aıaq kıim fabrıkalaryna tapsyrys bergende 75-90 paıyzǵa deıin aldyn ala tólem jasap tastaıdy.
«Qazaqstan teri jáne teri óńdeýshiler qaýymdastyǵy» uıymy tóraǵasynyń aıtýynsha, Qazaqstandyq qamtý týraly zańnyń talaptaryn qatańdatý qajet.
– Bul bastamany «Samuryq-Qazyna», «QazMunaıGaz», «KEGOC» bólimsheleri quptasa tipti keremet. Qorǵanys mınıstrliginiń úlgisi boıynsha aldyn ala tólem jasaýdy kóbeıtý kerek. Sol kezde kásiporyndar qaryz alýǵa májbúr bolmaıdy. Osy sharalardyń barlyǵy bylǵary zaýyttaryn qaıta jandanýyna jáne myńdaǵan adamdardyń jumysqa shyǵýyna múmkindik berer edi. Onyń ústine kez kelgen bylǵary zaýytynyń aınalasynda jeke aıaq kıim tigýmen aınalysatyn qosymsha kompanııalar, tigin sehtary, bylǵary buıymdar jasaıtyn oryndar ashylatyny sózsiz, – deıdi B. Rahymǵalıev.