Memlekettiń ornyqty damýynyń tegeýrindi bir tuǵyry – zań salasy, sonyń ishinde ádilet pen zańdylyqtyń kúzetinde turǵan sot júıesi men prokýratýra ekeni belgili. Elimizde osy salalardyń qalyptasyp, damýyna atsalysqan atpal azamattar barshylyq. Solardyń biregeıi memleket jáne qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, quqyqtaný professory, akademık Maqsut Nárikbaev bolatyn. Bul kúnde aramyzda joq bolǵanymen, ol kisiniń júrip ótken joly – jelkildep ósip kele jatqan jetkinshek jastardan bastap, biraz ómir belesterinen ótken bizderge deıin úlgi-ónege.
Ol jer jannaty Jetisýdyń Erkindik aýlynda dúnıege kelgen. «Bizdiń elde Erkindiktiń sýyn ishken adam jerde qalmaıdy» degen támsil bar» dep týǵan jerin janyndaı jaqsy kórip, aýzynan tastamaı aıtyp otyrýshy edi. Osyny aıtqanda júzi erekshe nurlanyp, baladaı bal-bul janyp, masattanyp ketetin.
Ákesi Sultan maıdanda qaza tabady. Sóıtip sheshesi 23 jasynda jesir, bul 2 jasynda jetim qalady. Keıin erjetip, azamat bolǵanda ákesiniń qaza bolǵan jerin taýyp, topyraǵyn eline ákelip, eńseli eskertkish qoıǵanynyń ózi ulaǵaty mol, úlgisi zor tirlik emes pe?!
Al ózin qolynan jetelep júrip ósirgen ardaqty anasyn alaqanyna salyp aıalady. Sóıtip perzenttik paryzyn da adal ótedi.
Ol osy aýyldaǵy qazaq orta mektebin bitirgen soń, sol kezdegi úrdis boıynsha komsomoldyq shaqyrýmen talaptyń tulparyna minip, bir qıyrdaǵy Arqa tósindegi Temirtaý qalasyna keledi. Odan Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy №8 tehnıkalyq ýchılıshege bir top jaspen arnaıy jiberilip, metallýrg mamandyǵyn aldy. Bolashaq tanymal quqyqtanýshy Temirtaý qalasyndaǵy Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń qurylys jumystarynda eńbek etip, mádenı-aǵartý mekemelerinde, aqparat salasynda ártúrli qyzmetterde bolyp, ómir mektebinen ótti. Sóıtip júrip oqýdan da qol úzbeı Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip aldy.
Taldyqorǵan oblysynda tergeýshi, advokat, halyq sýdıasy boldy. Ádilet mınıstrligi men Bas prokýratýra apparatynda eńbek etip, mol tájirıbe jınaqtady.
Jetilmeı jatyp jetim qalǵan, qıyrdaǵy bir aýyldan qanat qaqqan sol bir qarshadaı qara balanyń alǵan asýlary men shyqqan bıikterin keıingi jastarǵa úlgi, urpaqqa ónege etý úshin ataı ketken jón sııaqty. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti men Mınıstrler Kabıneti apparatynda memlekettik-quqyqtyq sektor meńgerýshisi, quqyq qorǵaý organdary bóliminiń meńgerýshisi, respýblıka Bas prokýrorynyń orynbasary, Joǵarǵy sot tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet istedi. Al 1995-2000 jyldary Bas prokýror, Joǵarǵy sot tóraǵasy tárizdi joǵary laýazymdardy abyroımen atqaryp, zań salalarynyń shyrqaý shyńyna shyqty. Sońynan Joǵarǵy sot Keńesin basqaryp, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Quqyqtyq saıasat jónindegi keńestiń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti janyndaǵy Adam quqyǵy jónindegi komıssııanyń múshesi, Parlament Májilisi janyndaǵy Qoǵamdyq palata tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin de atqardy. Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda úlken saıasatker, iri ǵalymnyń basty ómir belesteri kóz aldymyzda osylaı saırap jatyr.
Maqsut Sultanuly ózi tańdap alǵan zańger mamandyǵynyń mártebesin árdaıym bıikke kóterip, oǵan sońǵy demi taýsylǵansha adal qyzmet etti. Zańgerlik soqpaǵyn qarapaıym tergeýshilikten bastaǵan ol óz dara jolyn jasap, sot pen prokýratýra sııaqty salmaqty eki salanyń ushar shyńyna, zaý bıigine shyǵyp, ádilettiń aq týyn jelbiretti.
Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi jemisti qyzmeti, memlekettik-quqyqtyq ınstıtýttardyń qurylýy men damýyna bel sheshe, belsendi atsalysýy, zań ǵylymynyń jáne bilim berý isiniń damýyna orasan úles qosýy Maqsut Sultanulynyń elimizdegi eń bir beldi de bedeldi quqyqtanýshy deńgeıine kóterilýine yqpal etti.
Quqyqqa jáne zań ǵylymyna qyzmet etý ómiriniń mánine aınaldy, óz ornyn tap osy ǵylymnan tapqan ol tamasha kásibı mektepten ótip baryp, eren tulǵa retinde qalyptasty.
Sátin salǵanda elimizde azattyqtyń aq tańy atqan jyldar Maqańnyń zańger bolyp ábden tolysqan, aqyl-parasaty ábden kemeline kelgen kezine dóp keldi. Sodan da bolar, ol atalǵan eki salaǵa jyldar boıy sińip qalǵan keńestik keseldi saıasattan tez arylyp, azat eldiń azamattaryna quqyqtyq qalqan bola alatyn zaıyrly zańdardyń qabyldanýyna ólsheýsiz úles qosty.
Sol tus prokýratýranyń qoǵam ómirindegi ornyn anyqtap bergen mańyzdy ózgerister men sheshýshi oqıǵalardyń ýaqyty bolatyn. Sapalyq jaǵynan jańa jáne pármendi prokýratýra júıesin qurý jónindegi strategııalyq mindetter túbegeıli jańa jáne nyq sheshimderdi, aıqyn maqsatqa baǵyttalǵan sony is-qımyldy talap etti. Al Maqsut Sultanuly shynaıy kásibı sheber jáne talantty basshy retinde bul mindetti de oıdaǵydaı júzege asyrdy.
Keńes úkimeti kezinde prokýratýra degenińiz ataýynyń ózinen at úrketin qyzyl ımperııanyń qaıraýly qylyshy bolǵany jasyryn emes. Al táýelsizdik týy qolǵa tıgennen keıin onyń endigi ornyn anyqtaý kún tártibindegi ótkir de ózekti másele edi. Qadaǵalaý organynyń tizginin qolyna alǵan aǵamyz kásibı maman, talantty basshy retinde bul máseleni de el múddesine laıyqtap, ońtaıly sheshe bildi. Oǵan búkil qadaǵalaý organdarynyń basty baǵdarshamy «Qazaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy týraly» Prezıdent Jarlyǵynyń sol tusta qabyldanǵanyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Osylaısha, kóbine-kóp Maqańnyń tabandylyǵy men prınsıpshildiginiń arqasynda prokýratýra zamanymyzǵa saı quqyq qorǵaý júıesiniń negizgi ınstıtýttarynyń birine aınaldy.
Maqsut Sultanuly egemen elimizdiń quqyqtyq reformalarynyń asa mańyzdy qaǵıdalary bekip, qanat jaıyp jatqan tusta da memleketimizde zańdylyq pen ádil sot tóreliginiń ústemdigin ornyqtyrý isiniń basy-qasynda júrip, orasan zor eńbek sińirdi.
Reti kelgesin aıta keteıik, alqa bıler sotynyń ataýyn engizgen de Maqań bolatyn. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy alqa bıler soty týraly» zań jobasyn jasaýmen aınalysqan jumys tobyna Maqsut Nárikbaev jetekshilik jasaǵany belgili.
Sýdıalardyń ústine ulttyq oıý-órnekpen ádiptelgen ádemi mantııa kıgizgen de osy kisi. Oǵan bıler tarıhynyń tinin tarqata zerttep, tereń bilýiniń de kómegi tıgeni sózsiz. О́ńi nurly, sózi nárli asyl aǵamyz kósilip sóılep ketkende ózi de baıaǵynyń bılerine uqsap ketetin.
Ol: «Basqa mamandyq ıeleri qatelesse, túzetýge bolar, al sot aıaǵyn shalys bassa, jazyqsyz janǵa qasiret ákeleri sózsiz. Ondaı jaǵymsyz jaıttyń búkil sot júıesiniń bedeline nuqsan keltireri de anyq. Sondyqtan basqa basqa, al sýdıaǵa qatelesýge áste bolmaıdy», dep úıretýden bir jalyqpaıtyn.
Elimizdiń sot júıesindegi zaman aǵymyna saı nebir óreli ózgeristerdiń de dál Maqsut Sultanulynyń kezinde júzege asýy tegin emes.
Elbasynyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń tıimdiligin arttyrý jónindegi is-sharalar týraly» Jarlyǵyna sáıkes jergilikti sottardyń sýdıalaryn Prezıdenttiń, al Joǵarǵy sot sýdıalaryn Parlament Senatynyń taǵaıyndaý quzyry engizildi. Elimizdiń tarıhynda alǵash ret sýdıalar turaqty merzimge bekitiletin boldy. Prezıdenttiń «Sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtý sharalary týraly» Jarlyǵy da sol tusta qabyldandy. Elimiz sot júıesiniń zaman talabyna saı nyǵaıa túsýine zor yqpalyn tıgizgen mundaı qujattardyń ómirge kelýiniń bel ortasynda zań júıesiniń bilgiri Maqsut Sultanuly júrdi.
Al bul kúnde sot júıesiniń táýelsizdigin arttyryp, sýdıalardyń mártebesin kóterý, sot qyzmetin ýaqyt talabyna saı jetildirip otyrý isine belsendi túrde atsalysyp otyrǵan Sýdıalar odaǵynyń ómirge kelýi de M.Nárikbaevtyń bastamashylyǵymen bolǵan dúnıe ekenin bul kúnde bireý bilip, bireý bilmes.
Kóp jylǵy beınetpen shyqqan bıigin tastap, jer ortasyna kelgende ómir jolyn ózgertý kimge de bolsyn ońaı soqpasy anyq. Maqsut Sultanuly Joǵarǵy sot tóraǵalyǵynan ketkende talaıymyzdyń ýaıymdap qalǵanymyz ras. Bul jaǵdaıdan da jaqsy aǵamyz ózi alyp shyqty. «Ustazdyq etý talaı jylǵy armanym edi, jettim-aý áıteýir» dep, ujymmen qoshtasýǵa jaırań qaǵyp keldi. Aǵamyzdyń jarqyrap turǵanyn kórip bizdiń de kóńilimiz jaılanyp qaldy. Sóıtip ol óz perzenti – Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetine ómiriniń on bes jylyn arnap, myńdaǵan shákirti úshin bilim shyraǵyn mazdata jaqty. Onyń jetekshiligimen 6 ǵylym doktory, 10 ǵylym kandıdaty daıarlanypty.
M.Sultanulynyń shyǵarmashylyq qýaty da mol bolatyn. Maqańnyń qalamynan týǵan «Podrostok ı zakon», «Doroga k pravosýdııý», «Pravovaıa ohrana detstva», «Tuǵyry berik týǵan el» jáne «Baqyttyń qıyn baspaldaqtary» kitaptary óz mańyzy men mazmunyn joımaq emes. Al «Uly bılerimizden Joǵarǵy sotqa deıin» degen týyndysy – ultymyzdyń rýhanı dúnıesine qosylǵan irgeli zertteý dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn úlken eńbek. Bul kitaby kezinde ǵylymı orta men qalyń jurtshylyq arasynda óziniń laıyqty baǵasyn aldy da.
Al Nur-Sultan qalasynyń qaq ortasynda turǵan, Maqańnyń bastamashylyǵymen turǵyzylǵan úsh bıdiń eńseli eskertkishi onyń ózin de udaıy eske salyp turatyny anyq.
Nebir almaǵaıyp kezderde Elbasymyzdyń senimdi seriginiń biri bolǵan, zańǵar zańger, ulaǵatty ustaz, parasaty mol, paıymy bıik Maqsut Sultanuly Nárikbaev aǵamyzdyń asyl beınesiniń jadymyzda jańǵyryp, jarqyrap tura beretinine senimim kámil. Ol keıingi urpaqqa eline degen eren eńbek pen bıik murattyń óshpes ónegesi men úlken úlgisin kórsetip ketti.
«Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmes» deıdi halyq. Endeshe, er tulǵaly, taý músin Maqsut Sultanulynyń da esimi el esinen ketpek emes.
Rashıd TÚSIPBEKOV,
II dárejeli Memlekettik ádilet keńesshisi