Jaryqtyq, 2011 jyly 15 aqpanda ataqty Sháýeshek qalasynda dúnıeden ozdy. Onyń qasterli esimin qaǵazy arzan, túsi bóten, jazýy tóte myna kitap áredikte bir esime salyp qoıady. Ár-ár tusyna qolmen uzyn-qysqa, jarym-jarty paraqshalar qosylǵan. Muny istegen adam paraqshalardy janyn japyraqtap otyryp japsyrǵandaı áserde qaldyrady. Biraq tóte jazýdy tanymaǵandyqtan basqa kitaptar ornyn san ret aýystyrsa da, onyń sóredegi orny esh ózgergen emes. Tek keı-keıde adasqan qazdaı qańqyldap, mazańdy alatyn sekildi kórinedi. Kóziń túskende avtorynyń ornyna, kitabyna amandasqandaı alaǵyzasyń.
Iá, bul kitapty jazǵan adamdy jaqsy bilem, alys-jaqyn siz de bilmedim deı almaısyz. Eshqandaı oqýlyqta joq bolsa da, esimin qulaǵy shalmaǵan qazaq kemde-kem. Onyń rýhy qandaı kúshti adam ekeni qyryq jylǵa jýyq túrmedegi ómirmen jáne biraz bóligi sonda jazylǵan «Qylmys» atty alty tom romanmen ólshenedi. Ol nege uzaq ýaqyt túrmede jatty, ne úshin ómiriniń sońyna deıin úıqamaqta boldy, odan sonshalyqty qaýiptenetindeı ne bar? Qytaı taraby ony tarıhı otanyna jiberýge nege qoryqty, sonsha qaýipti adam bolsa nelikten sol abaqtyda-aq kózin joıyp jibermedi?
Osy suraqtar jeti jasynda shekara asyp, bar sanaly ǵumyryn jat jerde tamuqta ótkizgen qazaq jazýshysy Qajyǵumar Shabdanulyn jumbaq tulǵaǵa aınaldyra túsedi. Bul suraqtyń birsypyra jaýaby álgi alty tom kitapta jipke tizgendeı etip jazylǵanyn biz ne oqymadyq, ne asa mán bere qoımaǵan sekildimiz. Alty tomǵa alty aýyz sóz jazbaǵan ádebıet synshylary da qolymyzǵa naqty eshteńe ustata qoımady. Bar nazar onyń esimin saıası básekege salýǵa ulasyp ketti de, jazýshynyń jeke basyna qatysty jumbaq syr sheshilmegen kúıi qaldy.
Qulaǵymyzdyń shetimen estigenimiz, «Qajyǵumar Keńes ókimetine astyrtyn qyzmet etken». Osy jeleý ony baqylaýdan shyǵarmaýǵa sebep bolǵan sııaqty. О́zi de alǵan betinen qaıtpaıtyn qıyn adam edi desedi. Ol azdaı kimdi de bolsa qaıqańdatyp jiberetin tiliniń shaqpasy taǵy bar. «Qylmys» romanyn oqysańyz, onyń ashy tili kimderdi qalaı qaıqańdatqanyn bile qoıasyz. Keshegi kúni ajdaha elinde urpaqtar rýhy úshin maıdan salǵan eki adam bolsa, sonyń biri osy Qajyǵumar deýge tolyq negiz baryna kózińiz jetken sekildenedi.
Jaryqtyq túrmede jatyp ta eshkimge esesin jibermese kerek. «Bireýlermen ájik-kújik bola qalsa, qol-aıaǵyn birdeı jumsaıtyn» degen sóz de ótirik emes shyǵar. Qyryq jyl túrmede otyrsa, temirdeı judyryqtyń ıesi bolmaǵanda qaıtedi. Osynyń bárinen kóz aldyńa keletini bylaı da belgili, ol qaraǵaıdaı qaısar, qaraǵashtaı taramys, tasjarǵandaı tózimdi adam. Alaıda myna paraqshalar dármensiz dalpyldaǵan jaraly qustyń qanaty sekildi, kitap betin ashqan saıyn qolyńmen túzep otyrmasań, búktelip qala beredi.
Mine, osy kitapta ótken kúnderdiń kóptegen saýalynyń jaýaby bar. Bizdiń halyqta birin-biri qorlaýshylyq qanshalyqty dárejede boldy? Osyndaı keń dalada olar nege ashtyqqa ushyrady? It-qusqa nege basqadan buryn jem boldy? Basyna kún týǵanda týǵan topyraǵyna taban tiremeı, eli men jerin nege tastaı kóshti? Barǵan jerinde eki ese tonalatynyn bile tura, betinen nege qaıtpady? Týǵan jerinde tózbegen qorlyqqa jat jerde júrip qalaı tózdi? Syrttaı sıpattap aıtyp kelemiz, al ony ishine kirip jazǵan kim bar?
«Úıde tur» degen joǵarydaǵy kitapty jazýshynyń kózi tirisinde shekaradan ári-beri ótip júrgen nemere qyzy ákelip berip edi. Túrmede uzaq jyl otyrǵannan keıin úıqamaqqa shyǵarylǵan qaısar qalamgerdiń elge joldaǵan sálemi retinde qabyl aldyq. О́rnegi ádemi tóte jazýdan maqurym bolsaq ta, aǵamyzdyń alaqanynan taby sińgen kitap qoı dep qasterlep ustap kelemiz. Áıtpese ataqty «Qylmys» romany keıin Qazaqstanda kırıll qarpimen basylyp shyǵyp, birazymyz shurqyrasyp oqydyq ta. Bir tomynyń ózi qazaqqa áıgili «О́lgender qaıtyp kelmeıdiniń» kólemindeı bolyp keletin alty tom!..
Birden basyn ashyp aıtaıyq, birinshi tomy bas kótermeı oqıtyn alapat dúnıe. Ár taraýyn oqysań, daýyl soǵyp ótkendeı áserde qalasyń. Alasapyranǵa toly qazan tóńkerisiniń aldy-artyndaǵy qazaq ómiri men turmysy týraly mundaı tolyqqandy týyndy joq ispetti. Eshqandaı saıasatqa maımóńkelep qyzmet etpegen, bir tusyn durys jazsa, bir tusyn qısaıtyp qoımaǵan, kóleńkesinen qorqyp jasyryp-jaýyp qalýǵa jol bermegen shyǵarma. Elekpen ekshegendeı bir jol artyq sóılem kórmeısiz, ishindegi oqıǵasynyń qoıý, epızodtarynyń tyǵyz jazylǵanyna tańdanbasqa sharańyz joq.
Bul sózimdi biraz ter tógip dáleldeýime týra keledi. О́ıtkeni ádebı ortada «Qylmys» romany týraly pikir árkelki. Bizdiń ádebıet jaıyndaǵy biligimiz tym kásibılenip ketkenge uqsaıdy. Rýhy joq minsiz músin sekildi shyǵarmalar oqyrmannan da alystap bara jatyr. Osyndaıda ańyz sekildi oqylatyn baıaǵy kitaptardy saǵynasyń.
Myna roman tup-týra sol, tap-taza ómirdiń sýreti. Ádette «ómirden qalaı kóshirip alǵanyn emes, kórkemdik jaǵyn qara» desip jatady. Oıdan qurasań ádebıet, ómirdegideı etip jazsań ádebıet emes. Iаǵnı ańyzy joq ádebıet, sheri joq úzdik týyndy alǵa shyqty. Baıaǵydaı kózińe jas kelmeıdi, kóńiliń bosamaıdy, biraq min de taǵa almaısyń!
Jasandy ıntellekt pen jandy dúnıe kúreske túsken zamanda bizdiń bul oıymyz jabaıylaý da kórinýi múmkin. Intellektilik dúnıelerdiń ishki oı aǵymymen alysýy, adamzat qoǵamyn depressııalyq jaǵdaıǵa jetkizgeni túbi bir aıtylatyn da shyǵar. Al onyń janynda biz sóz etip otyrǵan shyǵarma taǵdyrdyń tól, ómirdiń óz tynysyndaı eljiretedi, qaıǵyrtady, qýantady, ókintedi.
Osyǵan baılanysty bir nárseni aıta ketkim keledi. Taqyrybyna qarap bul romandy qap-qara qaıǵy tunǵan qaradúrsin týyndy deýge múldem kelmeıdi. Qandaı qaıǵyly jaǵdaıdy bastan keshirip otyrsa da, kúlki júrgen jerde rýh ólmeıdi, tabanǵa taptalyp qalmaıdy. Bul jaǵynan «Qylmystyń» birinshi tomy Berdibek Soqpaqbaevtyń joǵaryda aıtylǵan «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romany sekildi jylatyp otyryp kúldiredi. Tártibi temirdeı qoǵamǵa mysqylmen qaraý, ıaǵnı shyǵarma boıyndaǵy protestik sıpat onyń basty leıtmotıvi desek qatelespespiz.
Qazaq ádebıetinde protestik shyǵarma saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolsa, sonyń eń ótimdisi de, tolyqqandysy da osy «Qylmys» romany ekenine daý joq. Qoǵamdy jiliktep taldaıtyn mundaı shyǵarma álem ádebıetinde de sırek kezdesedi. Bul alty tomǵa tolaıym berilgen baǵa, al bizdi qyzyqtyrǵany ári ózimizge jaqyny osy alty tomnyń birinshi tomy bolyp otyr. Onyń sebebin tómenirekte aıtarmyz, ázirge tek alǵashqy tomynan alǵan áserimizdi jetkizýge asyǵyspyz.
Roman: «Temir qaqpaq pen sháýgimdeı shoıyn qulyp sharq-shurq ete tústi. Qap-qarańǵy tereń urada jatqan men eleńdep basymdy kóterip aldym. Júregim de áldene bir shoıyn-temirge soǵylyp, shaqyldap ketkendeı boldy. Tula boıymdy túrshiktirgen qater men kúdiktiń muzdaı sýyq jeli sýmań qaqty», dep bastalady. Jazýshynyń ómir tarıhymen tanys adamdar onyń óziniń basyndaǵy jaǵdaıdy jazyp otyrǵanyn birden sezedi. Oqylymdy kitap bolýy úshin odan asqan ıntrıganyń keregi de joq shyǵar, bálkim...
Onyń shyǵarmashylyq múmkindigi zor bolǵanyn kitap betin ashqannan-aq birden baıqadym. «Sózi qandaı kesek, iri», dep oıladym. «Sháýgimdeı shoıyn qulyp» epostyń tilimen sóıleıtin adam qoldanatyn metafora. «Júregim de shoıyn temirge soǵylyp, shaqyldap ketkendeı» degen sóılemniń de emosııalyq áseri kúshti. Romanda ádebıettiń groteskilik, sarkazmdyq, pamflettik sıpattary molynan kórinis beredi.
« – Jazdyń ba? – dep ars ete tústi.
– Neni aıtasyz, tergeýshim?! – dep sypaıy ǵana qarsy suraý qoıdym.
– Neni?!. Qylmysyńdy deımin!.. Oılan, tolyq jaz dep tapsyrmap pa edim saǵan!..
– Aldyńǵy kúngimen on alty ret jazdym ǵoı, jasyryp qalǵan eshteńem joq.
– Kózińe saýsaǵymdy tyǵyp turyp taýyp beremin men saǵan!».
Tergeýshiniń talabymen óz basynan qylmys izdegen tutqynnyń beıdaýa halin osylaı shamyrqanta sýretteıdi. Zyndanda jatyp, óziniń osy jatysyna laıyqty qylmysty ótken ómirinen ózi izdep tabýy kerek. Tergeýshi kún saıyn kelip: «Qandaı qylmysyń bar eken, ne taptyń?» dep digirlep ketedi. Jasaǵan qylmysyn tapsa, aıtsa, jazsa basyna jeńildik berilmek. Sol úshin bolǵan-bolmaǵan qylmystyń bárin murnynan tizip berýge ózi de múddeli.
Tutqynnyń basyndaǵy osy hal sol kezdegi qytaı qoǵamyndaǵy «Tarıh tapsyrý» naýqanymen sheber ushtasady. «Tarıh tapsyrý» naýqanynyń jaıy bylaı. Keńsege jınalyp alyp, ózderi jasaǵan qylmysty ózderi aıtady. О́z ómirinen kim kóp qylmys taýyp aıtsa, sol adal bolyp esepteledi. Romannan úzindi oqıyq:
«Joldastar, osy pikirlerińizden meniń oıyma bir suraý kelip otyr. «Tarıh tapsyrý» degen ne? Aldymen osyny anyqtap alaıyqshy! «Tarıh» degen ne? «Tapsyrý» degen ne?».
Jazýshy saıası naýqannyń sıpatyn osylaı táptishteı túsedi. Keıipkerler ǵana emes, oqyrman da dıskýssııaǵa tartylady. Bir jaǵy saıqymazaq, bir jaǵy saıası ótkir oıyn sekildi oqylady. Osynyń bárin ózi túrmede otyrǵan adam jazyp otyr. Ol da óziniń basynan ótken qylmysty oqıǵalardy tergeýshige ózi jazyp berýge tıis.
«Qylmystarymdy tolyq jazyp berý úshin, maǵan qaǵaz-qalam berińiz», deıdi pushaıman tutqyn. «Myna zyndan tas qarańǵy eken, munda otyryp qylmystarymdy qalaı jazam, maǵan kishkene jaryq berińiz» dep jalynady tergeýshige. Qolyna qaǵaz berse, kishkene jaryq túsirse, jazyp beretin qylmysy bastan asady. «Qylmystaryńdy jasyrmaı jazsań, jaǵdaıyń jeńildeıdi», deıdi tergeýshi. «Bul qylmystarymnyń bárin jazǵan soń ólmegende nem qalady?» deıdi tutqyn. Sóıtedi de ákesi Jappardyń eki inisimen birge qarǵadaı kúnderinde qamqorshylarynan aıyrylyp, jetim qalýynyń ózin qylmys dep bastap, odan ári bylaısha tizbeleı jóneledi:
«Aqshunaq aıazdyń shaqyldap turǵan bir keshinde Meıiz ananyń aıaǵy taıyp ketip, qudyqqa kúmp beripti. Et pisirim ýaqytqa deıin qaıtpaǵanyn eske alǵan adamdar júgirip kelip, qudyqta ún-túnsiz jatqan Meıiz anany kóredi. Qudyqtan áreń shyǵarysyp, kóterip úıine ákelgende ol shalajansar eken. Úsh balasy úsh jaǵynan jabysyp shýlasa da úni shyqpaı úzilipti. Ádiletti «tergeýshim», aq-naqaqty adamzatta siz ǵana aıyrar dep senemin. Osy úlken sheshemniń óz qursaǵynan shyqqan balalaryn zar qaqsatyp, lám demeı raqymsyz yzǵarly kúıinde ketýin qarashy, ne degen tasbaýyr edi! Kishkenelerin esirkemeı, tym bolmasa mańdaıynan aqtyq ret bir sıpamaı, bir jibimeı tas bolyp qatyp, panasyz, ıen qumǵa tastap ketýin qarashy!.. Netken raqymsyz qylmys!».
Romandy osy rýhta alyp shyqsa, alty tomnyń birdeı kimge de bolsa uǵynyqty hám qyzǵylyqty oqylarynda sóz joq edi. Alaıda jazýshy romannyń keıingi tomdarynda sıýjet jelisin sanaly túrde qoǵamdaǵy kúrdeli saıası qubylystarǵa qaraı burady. Sol saıasattyń aıasynda adam, ult, halyq taǵdyrynyń qalaı tálkekke túskenin tarata talqylap áketedi. Adam istegen qysastyqtan asyp, Qudaıdyń isin túsingisi kelip, basyn taýǵa da, tasqa da soqqan pendelerdiń qoldan jasaǵan tragıkomedııasyn sahnaǵa shyǵarady. Sonyń bári «Rahat keship ómir súrgenderdi túsinýge bolady, al azap shegip ómir súretinderdi Qudaı ne úshin jaratty?» degen suraqqa kelip tirele beredi.
Jalpy, roman janrynyń ereksheligi, onda romantıkalyq saryn ǵana emes, pamflettik sıpat ta bolýynda bolsa kerek. Romannyń shyqqan tegin dramadaǵy tragıkomedııamen baılanystyrýǵa ádebıet tarıhynda mysal jetkilikti. Sonyń ishinen qarap otyrsańyz, keıbir ataqty romandardy birden qabyldaý qıynǵa túsip jatady. Sebebi ózińe beıtanys ómirdiń sýretteri birde tańsyq bolyp kórinse, birde tosyn kórinisterimen tosyltyp tastaıdy.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı birinshi tom óte jatyq oqylǵanmen, keıingi tomdardy boıǵa sińirip oqý úshin biraz kúsh kerek.
Romannyń tereńine boılaı almaı, betin qalqyp oqyǵandardyń ekiushty pikir aıtyp júrgeni sodan da bolýy múmkin. Ýaqytynda oqylmaý, ýaqytynda baǵalanbaý degenniń bir kesiri osynda jatyr. Osyndaıda maǵan bul alty tom kitaptyń bar dáýreni sol shekaranyń arǵy betinde ótip ketkendeı áser beredi de turady. Ańyz qaıda týsa, sonda qala ma deısiń. Sebebi orta basqa, turmys bólek, tirshilik te uqsamaıdy. Bizde zyndanǵa tastaldy dese ertegi sııaqty, al ıtjekkenge aıdaldy dese et-terimizben sezingendeı bolamyz. Sodan ba, túrmede otyryp temeki qorabyna roman jazǵan adamnyń jankeshti áreketin kóz aldymyzǵa tolyq elestete almaǵan tárizdimiz. Qulaqpen estisek te, júrekpen sezine almaıtyn bir hıkmet bolyp kóringen sııaqty.
Al eger ol qazaq bolmaı, ne nemis, ne fransýz, ne amerıkalyq bireý bolsa qaıter edi? Adam múmkindiginiń sheginen tys áreketter lezde sensasııaǵa aınalyp, daqpyrty álemdi sharlap ketpeýshi me edi? Onyń ústine órkenıet áleminiń adam quqyǵyn taptaǵan júıege qarsy jazylǵan shyǵarmalardy joǵary baǵalaıtyny qaıda?
Batys elderi túrme taqyrybyndaǵy shyǵarmalarǵa da kóp mán beredi. Aleksandr Dıýmanyń «Graf Monte-Krısto» romanyndaǵy If qamalynan bastap, Stıven Kıngtiń «Shoýshenkten qashý» povesine deıin qanshama shyǵarmalardy ataýǵa bolady. Alaıda Shoýshenk pen Sháýeshektiń arasy eki basqa deseńiz de, ómiriniń teń jartysyn qamaýda ótkizgen, sonda jatyp protestik sıpatta roman jazyp, aıaqtaǵan adam nazardan nege tys qaldy?
(Jalǵasy bar)
Júsipbek QORǴASBEK