Munaı úshin tartys

Donald Tramp pen Vladımır Pýtın arasyndaǵy baqtalastyq – dáýirimizdegi baǵa­sy berilmegen geosaıası jańalyq bolýy ábden múmkin. Amerıkalyq de­mo­­krattardyń kóbi prezıdent Tramp áli kúnge deıin Pýtınniń qolshoqpary eke­nine senip júrgende, Kreml qymbat ári táýekelge toly strategııa qabyldady. Reseı óziniń baıyrǵy seriktesteri Vene­sýe­la men Irandy qurbandyqqa shalyp, Tramp ákimshiliginiń álemdik energetıka naryǵyn ózgertip, Máskeýdiń yqpalyn báseńdetýge arnaǵan qadamyna qarsy júris jasady.

Saýd Arabııasy munaı baǵasyn ar­zan­datpaý maqsatynda ortaq keli­sim­­ge Máskeýdiń kózin jetkizýge ty­rys­qan. Kreml tarapy baǵany retteý jónindegi Er-Rııadtyń usynysyn qa­byl­damaǵannan keıin, Saýd Arabııasy mu­naıǵa suranystyń tómendeýine qara­mas­­tan, óndiris kólemin arttyratynyn má­limdedi. О́z kezeginde Saýd Ara­bııa­sy baǵany quldyratý arqyly OPEK usynǵan kelisim aıasynda Reseıdiń óndi­ris kólemin azaıtýynan úmittengen se­kil­di.

Pýtınniń jaýaby Saýd Arabııasy men álemdegi munaı magnattaryn tań­ǵal­dyrdy. Reseı óndiris kólemin kóbeı­te­tinin málimdedi. Sodan beri munaıdyń baǵasy barreline 20 dollarǵa deıin qul­­dyrady. Reseıdiń memlekettik bıýd­je­tiniń 40 paıyzyn munaıdan túsken túsim quraıtynyn eskersek, bul – úlken qurbandyq.

Áıtse de bul strategııanyń saıası da, ekonomıkalyq ta keri áseri bar. Máskeýdiń basty seriktesteri sanalatyn Iran men Venesýela munaı eksportyna meılinshe táýeldi, sondyqtan onyń baǵasynyń quldyraýy atalǵan elderdiń ekonomıkasyna aýyr soqqy bolyp tıedi. Eki memleket onsyz da tabysynyń kúrt azaıýy­­­nan zııan shegip otyr. Venesýeladaǵy memlekettik munaı kompanııalaryndaǵy jemqorlyq pen tıimsiz basqarýdyń saldarynan óndiris kólemi keıingi eki jylda úsh ese azaıdy.

Iran 1979 jylǵy revolıýsııaǵa deıin kúnine 5,5 mıllıon barrel munaı eksporttasa, qazirgi tańda onyń kólemi 2,3 mıllıon barrelden 250 myń barrelge deıin azaıdy. Sondyqtan Venesýela da, Iran da munaıdy qara naryqta arzan baǵamen jeńildik arqyly satýǵa májbúr.

AQSh-tyń sanksııasy, koronavırýs epıdemııasy jáne ekonomıkasy qul­dy­ra­ǵan qıyn tusta Máskeý Irannyń tý syr­tynan pyshaq salǵandaı boldy.

Nelikten Kreml osyndaı táýekelge baryp, shyǵynǵa batyp otyr? Amerı­ka­daǵy munaı men gaz óndirisiniń artýy Reseı bıligine, tipti Pýtın óktemdiginiń tu­raq­tylyǵyna tikeleı qater tóndiredi. Tramp el tizginin qolǵa ustaǵaly AQSh óz artyqshylyǵyn tıimdi paıdalanyp keledi. Ol taqtaly munaıdy jarnamalap qana qoımaı, Germanııaǵa tikeleı aparatyn ekinshi baǵyt – «Soltústik aǵyn-2» gaz qubyryna sanksııa salyp, Reseıdiń josparyna tosqaýyl qoıdy. Sonymen qatar Tramp ákimshiligi munaı men gazdy óndirý jáne tasymaldaý, suıytylǵan gaz termınaldary men qubyryn salý jónindegi zań jobasyn ázirlep jatyr.

OPEK elderi jáne Reseıde óndiris kólemin azaıtýǵa qatysty Saýd Ara­bııa­synyń strategııasy baǵanyń ósimin qamtamasyz etken. Biraq baǵanyń jo­­ǵa­­ry­laýy amerıkalyq taqtatas munaıy­­ny­ń artýyna ákeldi.

Pýtın baǵa arqyly soǵys ashý ame­rı­­­­kalyq taqtatas munaıy óndirisine keri áser etýinen úmittenedi. О́ıtkeni Reseıde ony óndirý shyǵyny áldeqaıda arzan. Taqtatas naryǵy qaryzǵa bata bastady. Eger kiris azaıa berse, qazirgi kóptegen kompanııa bankrotqa ushyraıdy. Al ınvestorlar munaı salasyna jolamaıdy.

Qazirgi tańda Reseı basymdyqqa ıe sekildi. Tehastyń munaıshylary Tehas temir joly komıssııasynan ónerkásip óndirisiniń shegin bekitýdi suramaq. Al Tramp buǵan deıingi arzan munaı týraly aıtqanyn esten shyǵaryp, Pý­tın­di munaı naryǵyn retke keltirýge sha­qyr­dy.

Ame­rıka mańyzdy otandyq óner­ká­sipti shetel­dik derjavadan qorǵaý úshin ne isteýi kerek? Tramp Pý­tın­niń qolshoqpary dep oılaıtyn demo­krat­tar­dyń jaýaby anyq. Eger Máskeý AQSh-tyń taqtatas munaıy ındýstrııa­syn qıratsa, Amerıkaǵa da, álemge de qyzmet etedi. Tramp ákimshiligi usyn­ǵan AQSh-taǵy munaı óndirisin jetil­di­rý maqsatynda 77 mıllıon barrel munaıdy quny 3 mıllıard dollar bolatyn Strategııalyq munaı rezervine jiberý bastamasy ekonomıkany jandandyrý úshin bólingen 2 trıllıon dollarlyq jobaǵa engen joq. О́ıtkeni demokrattar muny alpaýyt munaı kompanııalaryna kómek dep esepteıdi.

Taqtatas munaıyna qarsylar AQSh-tyń syrtqy saıasatyndaǵy energetıka salasynyń orny týraly muqııat oılan­ýy qajet. Taqtatas munaıyn óndirý kezinde kezdesetin klımattyń ózgerýi jáne basqa da ekologııaǵa qatysty máselelerge alańdaý mańyzdy, biraq amerıkalyq energetıka salasynyń geosaıası mańyzyn da umytpaǵan jón. Bizge Iran, Reseı jáne Saýd Arabııasy naryqqa áser etip, óz yńǵaıyna buryp, jahandyq ahýaldy qalyptastyrýda munaı baılyǵyn qoldanatyn álem kerek pe? Múddesi bizdiń múddemizge qarsy keletin Taıaý Shyǵystaǵy munaı óndirýshilerine árdaıym baılaýly bolyp qalǵymyz kele me?

Eger Demokratııalyq partııanyń taqtatas munaıy jónindegi ustanymy D.Tramppen kúreste Pýtınge zor múmkindik berse, qyzyq sonda bolar edi.

Ýolter Rassel Mıd,

Wall street journal