Qytaıdan bastalǵan koronavırýstyń qazirgi tańda búkil álemdi alańdatýy, halyqaralyq qoǵamdastyqty indetpen birlesip kúresýge úndeıdi. Alaıda qaterli derttiń shartarapqa taraǵanyna qaramastan, saıası baqtalastyq pen qarýly qaqtyǵys toqtar emes.
Sońǵy derekke súıensek, álemde Covid-19 vırýsyn juqtyrǵandar sany 1 mln-nan asyp, qaıtys bolǵandar sany 70 myńǵa jaqyndady. Ásirese pandemııa AQSh-qa ońaı tıer emes. Aýyrǵandar sany 180 myńǵa jetip, 13 myń adam baqıǵa attandy. Áıtse de koronavırýstyń qarqyny Aq úıdiń saıası ustanymyna selkeý túsirer emes.
Covid-19-dyń zardabyn tartyp otyrǵan taǵy bir memleket – Iran. Parsylar elinde naýqastar sany 45 myńnan asty. Qaıtys bolǵandar da az emes. Iranda kún saıyn shamamen 3 myńdaı turǵynnyń vırýs juqtyrǵany anyqtalady.
Bul eki eldegi derekterdi bekerge keltirip otyrǵanymyz joq. AQSh-tyń Iranǵa túrli sanksııa salǵany, ony óziniń basty jaýy dep atap kórsetkeni belgili. Bıylǵy qańtarda amerıkalyq áskerıler dron arqyly Irannyń generaly Kassem Sýleımanıdi atyp óltirgeni áli umytylǵan joq. Adamzat kórinbeıtin ortaq jaýǵa qarsy kelgen shaqta halyqaralyq qoǵamdastyq saıası baqtalastyqty umytyp, ýaqytsha bolsa da mámilege kelýge shaqyrǵan. Ásirese ekonomıkalyq sanksııany toqtata turýdyń mańyzyn da atap kórsetti.
Biraq Donald Tramptyń ákimshiligi úshin halyqaralyq qoǵamdastyqtyń pikiri sóz kúıinde ǵana qalyp tur. Kerisinshe, Aq úı Iran men Venesýelaǵa qarsy shekteý sharalaryn odan saıyn kúsheıte tústi.
Máselen, ótken aptada AQSh Iranǵa qatysty jańa sanksııa tizimin bekitti. Onda Islam revolıýsııasy kúzetshiler korpýsyna qatysy bolýy múmkin kompanııalar men jeke tulǵalar tizimi engen. AQSh-tyń Qazyna qory tizimge engen ıraktyq jáne ırandyq fırmalardy IRKK-nyń Quds kúshterine kómektesip, Tegerannyń shetelde áskerı is-qımyl jasaýyna qoldaý kórsetti dep esepteıdi. Degenmen, búkil Amerıka bul sanksııany qoldady deý artyq bolar. Kongrestiń birneshe múshesi Irannyń koronavırýsqa qarsy kúresýge qaýqary jetpeı jatqanyn eskerip, ony qabyldamaýdy usynǵan. Resmı Vashıngton muny qulaǵyna ilgen joq.
Sondaı-aq AQSh-tyń ádilet departamenti Venesýelanyń basshysy Nıkolas Madýro men onyń birneshe seriktesine qarsy is qozǵap, esirtki tasymalymen aınalysty dep aıyptady. Bas prokýror Ýılıam Barr bul sheshimniń saıası máni bar ekenin aıta kele, latynamerıkalyq eldegi saıası rejimniń aýysýyn tezdetetinin málimdedi.
Keı sarapshylar Aq úıdiń bul qadamyn «jyǵylǵanǵa judyryq» dep esepteıtinin jetkizdi. Máselen, memlekettik departamenttiń burynǵy qyzmetkeri Pıter Harrel The Guardian gazetine aıtqanyndaı, osyndaı qadam arqyly Tramp ákimshiligi Iran men Venesýela halqynyń bılikke qarsylyq tanytýy kúsheıe túsýinen úmittenedi.
Aq úıdiń keıingi sanksııalary jaǵdaıdy ózgerte qoıady degenge sený qıyn. Qazirdiń ózinde Iran men Venesýeladaǵy jaǵdaı máz emes. Onyń ústine, eki memleket te munaıǵa táýeldi. Al «qara altynnyń» baǵasy kúnnen-kúnge arzandaýy atalǵan elderge ońaıǵa soqpaı tur.
Koronavırýstyń Irandaǵy taralýy jóninde joǵaryda aıttyq. Venesýelada vırýs áli qarqyn ala qoıǵan joq. Alaıda bul eldegi medısınalyq ahýal máz emes. Máselen, eldegi dárigerlerdiń úshten ekisinde sabyn, maska, qolǵap atymen joq. Búkil elde jaǵdaıy aýyr naýqastarǵa nebári 73 tósek ázirlengen. Osyǵan qaramastan, Tramp ákimshiligi sanksııanyń Iran men Venesýelanyń halqyna emes, bıligine arnalǵanyn aıtyp sendirmek.
BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh álem elderin túrli qaqtyǵysty toqtatyp, vırýspen birlesip kúresýge shaqyrdy. Densaýlyq saqtaý júıeleri quldyrap, dárigerlerdiń bosqynǵa aınalýyna májbúr bolǵan aımaqtarda koronavırýs pandemııasy eselene túsýin eskertken A.Gýterrısh «Álemniń túkpir-túkpirindegi soǵystardy tez arada toqtatyp, bitim jasaýǵa shaqyramyn» dedi.
Bas hatshy búkil álem ortaq dushpan Covid-19-ǵa qarsy birge kúresýdiń ornyna álemde áli de qarýly qaqtyǵystar men soǵystardyń jalǵasyp jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. Biraq Bas hatshynyń úndeýine qulaq aspaǵandar qarý kezenýin toqtatar emes. Máselen, Lıvııadaǵy soǵys áli tolastamaı tur. Afrıkalyq memleketten jetken jańalyq koronavırýstyń tasasynda qalǵanymen, kún saıyn qarýly qaqtyǵys saldarynan ondaǵan adam qaza tabady.
Áýelgide soǵysyp jatqan taraptar atysty ýaqytsha toqtatýǵa kelisken. Biraq bir kún ótpeı-aq myltyqtyń daýsy qaıta estildi. Qarýly qaqtyǵys saldarynan Ulttyq Lıvııa áskeri (LNA) kúshterine qarasty Sırt qalasyndaǵy garnızonnyń basshysy Salım Dırıak pen onyń kómekshisi Kaddafı as-Sadaı áýe shabýylynan qaza tapty. Olar – Ulttyq Lıvııa áskeriniń basshysy Halıfa Haftardyń basty seriktesi bolatyn. О́z kezeginde H.Haftardyń ókili Lıvııada Túrkııanyń jaqtasy sanalatyn 100 sırııalyqtyń óltirilgenin málimdedi.
Sáýir bastala sala Eýropalyq odaq Lıvııaǵa qarsy IRINI dep atalatyn is-qımylyn bastady. Bul qadam eldegi qarýly toptardy zalalsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan. Ári BUU Qaýipsizdik keńesiniń qararyna saı júrgizilmek.
«Bul koronavırýs daǵdarysy kezinde óz mindetimizdi oryndaı beretinimizdi kórsetedi. Elde beıbitshilik ornatýda mańyzdy ról atqarýdy kózdeımiz», deıdi EO-nyń halyqaralyq ister jáne saıası qaýipsizdik jónindegi joǵarǵy ókili Jozep Borrel.
Keıingi birneshe kúnde Lıvııadaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵa túskenin aıtqan J.Borrel «koronavırýstyń taralýyna jol bermeý úshin mámilege kelý týraly aıtylsa da, áskerı qımyldar arta túskenine ókinemin. Eki soǵysty qatar júrgize almaımyz», dedi.
Osyǵan deıin Lıvııa Ulttyq kelisimi «Ashý výlkany» operasııasyn bastap, Halıfa Haftarǵa qarsy áskerı is-qımyldarǵa kirisken. Lıvııa Ulttyq kelisiminiń málimdeýinshe, buǵan H.Haftardyń jaqtastary Trıpolıdegi beıbit aımaqtardy zymyranmen atqylap, atysty toqtatý kelisimin buzǵany sebep bolyp otyr. H.Haftardyń jaqtastary Trıpolıdiń ońtústiginde ornalasqan Aın Zara aımaǵyndaǵy túrmege shabýyldap 3 sarbazdy jaraqattady. Sondaı-aq 6 adam qaza tapty.
Iemendegi jaǵdaı da turaqtamaı tur. Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteriniń ózara kıkiljińi nátıjesinde Iemendegi atysty toqtatý qıynǵa aınaldy. Taıaýda ǵana kóterilisshi hýsıtter Saýd Arabııasynyń astanasy Rııadty ballıstıkalyq zymyranmen atqylady. Sonyń saldarynan eki sarbaz jaraqattandy. Bul eldegi qarýly qaqtyǵys 2015 jyly bastalǵan-dy. Sodan beri azamattyq soǵys saldarynan 100 myń adam qaza taýyp, halyq arasyn asharshylyq jaılap, 3,6 mıllıon turǵyn bosqynǵa aınaldy. Qysqasy, Iemendegi soǵystyń ázirge aıaqtalar túri kórinbeıdi.
Qoryta aıtqanda, koronavırýstyń qaýpi saıası baqtalastyqty toqtatýǵa qaýqarsyz bolyp tur. Pandemııa qarqyn alsa da, qarýly qaqtyǵystar búgin-erteń toqtaı qalýy ekitalaı. Saıası ambısııasy basym basshylardyń jaǵdaıǵa salqynqandy qaraýyna koronavırýs ta kedergi emes.