QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa alǵashqy memlekettik saparyna oraı
О́tken jyldyń sońynan bastap jahandyq baspasózdiń betinen túspeı kele jatqan «Qytaı armany» degen tirkes búginde álemdegi azýly saıasatkerler talqysynyń taptyrmaıtyn tamyzyǵyna aınaldy. Endeshe, «Qytaı armany» degen qaıdan shyqty? Azııalyq alyp eldiń armany ne eken? Bul suraqtar, árıne, batystyq alpaýyt elderdi ǵana emes, QHR-dyń irgesinde ómir súrip otyrǵan bizderdi de beıjaı qaldyrmasa kerek.
QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa alǵashqy memlekettik saparyna oraı
О́tken jyldyń sońynan bastap jahandyq baspasózdiń betinen túspeı kele jatqan «Qytaı armany» degen tirkes búginde álemdegi azýly saıasatkerler talqysynyń taptyrmaıtyn tamyzyǵyna aınaldy. Endeshe, «Qytaı armany» degen qaıdan shyqty? Azııalyq alyp eldiń armany ne eken? Bul suraqtar, árıne, batystyq alpaýyt elderdi ǵana emes, QHR-dyń irgesinde ómir súrip otyrǵan bizderdi de beıjaı qaldyrmasa kerek.
«Armansyz adam bolmaıtyny» sekildi, armansyz halyq ta, muratsyz elde bolmaıdy. Demek, buǵan deıin de tarıhtyń ár túrli kezeńinde qytaı halqynyń san alýan asyl armany, uly muraty bolǵan. Ult armany men el muratynyń júzege asý-aspaýy kóbine-kóp sol tustaǵy tarıhı-áleýmettik jaǵdaılar men eldiń saıası-ekonomıkalyq áleýetine baılanysty bolatyndyqtan, tarıhta qytaı halqynyń da bir armany oryndalyp jatsa, endi biri shyryn qııal kúıinshe qalyp keldi. Onyń bárin bul arada adaqtap, taldap-saraptap otyrýǵa ýaqyt tar, árıne.
Degenmen, dál osy jolǵy «Qytaı armanynyń» memlekettik uly joba, eldik bıik murat retinde saıası arenaǵa qaıta shyǵýynyń ózindik tarıhı jáne saıası-áleýmettik sebebi joq emes. Azııalyq alyp eldiń arǵy-bergi tarıhynan, saıası-áleýmettik jaǵdaıynan saýaty kemshin sheteldik sarapshylardyń deni ózge emes, búgingi Qytaıdyń ushqan qustaı damý qarqynyna, qytaılyqtardyń damýǵa degen sonshalyq qushtarlyǵyna jatyp kelip tańdanady. Al jalpy Qytaı tarıhynyń arǵy-bergidegi ilki kezeńderine ústirt oı júgirtkenniń ózinde tańdanysyńyzǵa esh oryn qalmaıtyndyǵy óz aldyna, tipti biz sóz etkeli otyrǵan «Qytaı armanynyń» da aspannan túspegen, jerden shyqpaǵan, kádimgi qytaı degen qart halyqtyń taǵdyrymen bite qaınasyp jatqan uly muraty ekendigine anyq kóz jetkizer edik.
Iá, tarıhta Qytaıdyń da kúlli adamzatqa órkenıet taratqan, tipti, álemdi aýzyna qaratqan «armansyz» kezderi de bolǵan. Buǵan jarqyn mysal retinde qytaıdyń Han patshalyǵy (b.z.d. 206 j. – b.z. 220 j.) men Tań dáýiri (b.z. 618-907 j.j.) kezeńin atap aıtýǵa bolady. О́zgesin aıtpaǵanda, ejelgi Qytaıdyń álemge áıgili «tórt uly tapqyrlyǵynyń» (kompas, qaǵaz, baspa óneri, qoparǵysh dári) ómirge kelýiniń ózi osy kezeńderdiń enshisine jatady. Bulardyń syrtynda qytaı halqy jibek qurtynan jibek alý, shaı óndirý, shyny jasaý, aına, esepshot, sııa, jer silkinisin baqylaý apparaty, toqyma fabrıkasy, qolshatyr, sirińke qatarly tapqyrlyqtaryn da ózderiniń adamzat mádenıetiniń damýyna qosqan eleýli úlesi retinde maqtan tutady. Áıgili «Uly Jibek jolynyń» dúrkirep turǵan tusy da osy kezeń bolǵany, onyń shyǵystaǵy bastalý núktesi qytaıdyń ejelgi astanasy Chańan qalasy bolǵany da kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Mine, bular ejelgi Qytaıdyń ǵylym-tehnıka salasyndaǵy damýyn kórsetetin bolsa, soǵan sáıkes ekonomıkalyq, saıası-áleýmettik, mádenıet jaǵynda da, ásirese, sóz bolyp otyrǵan Han, Tań patshalyqtary kezinde Tabǵash jurtynyń aıdarynan jel esip turǵany jasyryn emes. Tań patshalyǵy qulaǵannan keıin eldegi damý men gúldený Sýń patshalyǵynyń (960-1279 j.j.) alǵashqy kezeńderinde shamaly bolsa da jalǵasyn tapty. Al Sýń patshalyǵy qulaǵannan keıin-aq Qytaıdyń basynan baq taıdy. Manaǵy taltańdaǵan tabǵashtyń bári qıtandardyń, jýrjandardyń tabanynda taptaldy. Odan keıin elde «Iýan patshalyǵy» (1206-1368 j.j.) degen atpen mońǵol bıligi ornap, qytaılar 150 jyldan astam mońǵoldardyń ezgisinde ómir súrdi. Odan keıingi Mıń patshalyǵynyń (1368-1644 j.j.) alǵashqy jartysynda Qytaıdyń ádebıeti men mádenıeti salystyrmaly túrde birshama jandanǵanymen, eldiń saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıy syn kótermesteı quldyrap ketti. Ári qaraı qytaı halqy Sın pa