Qasym-Jomart TOQAEV
(Tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıssııanyń otyrysynda sóılegen sózinen)
Álemge asa qaýipti koronavırýs atty indet Jer sharyna kún saıyn jaıylyp barady. Bizdiń elge de kelip jetti, shyǵyn da bar. Endi ne de bolsa, osynaý indetti birlesip jeńýge tıispiz, tipti mindettimiz!
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizde tótenshe jaǵdaı engizýi jáne Nur-Sultan men Almaty qalalarymen qatar, basqa óńirlerde de karantın jarııalanýy batyl ári qajetti shara edi. Halyqty aman saqtaý mindetin dittegen bul sharalar el ishinde tolyq qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Jáne de Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı nusqaýymen arnaıy qordyń qurylýy da koronavırýsqa qarsy tutas el bolyp qarsy turýdyń batyl qadamy.
Búginde osy adam balasynyń aqyly men parasatyn jegi qurt bolyp jep, rýhanı jaǵynan júdetip, azdyryp ta tozdyryp jatqan qaýipti taǵy bir indet bar ma dep te oılanamyz. Bálkim, ol jan indeti shyǵar! Sol jan indetinen qalaı aıyǵamyz?! Osy biz dúnıeniń arbaýyna túsip, ózimizdiń adam ekenimizdi de umytyp ketýge aınalǵan joqpyz ba?! Buǵan dálel, árige barmaı-aq bizdiń áke-sheshelerimiz óz aınalasyna eshkim aıtpaı-aq, úkimettiń qaýlysynsyz-aq, qaıyrymdylyq qorlaryn qurmaı-aq, eshkimge jarııalamaı, jarnama jasamaı-aq ózderi qoldarynan kelgenshe jaqsylyq jasap jatpaýshy ma edi?! Endi qaıyrymdy bolýdy, kemtarǵa qolushyn berýdi, kómek kórsetýdi aıtý kerek, sol úshin jıyn ótkizý kerek, qaýly shyǵartý kerek... Adam ekenimizdi umytyp kettik pe deıtinim osyǵan oraı aıtylyp otyr.
Jaratqannyń adam balasyn ozbyrlyqtan, zorlyq-zombylyqtan, dúnıege toıymsyzdyqtan sońǵy ret saqtandyryp otyrǵany ma eken álde bul!? Biz, bálkim, endi ómirge basqasha qaraıtyn bolarmyz. О́mirdiń qymbat ekenin uǵyna túsermiz! Alpaýyt memleketter de adam balasynyń ómirine jaýapty ekendikterin tereńirek sezine túser. Qaqtyǵystar, soǵys degenińiz tyıylar! Jer betindegi adam balasynyń barlyǵynyń baqytty bolýyna haqylary bar ekendikterin uǵynar bıleýshiler men saıasatkerler. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyryńda dúnıeniń bar baılyǵyn jıyp alyp, baýyryńa basyp jata almasyńdy da uǵynarmyz, bálkim.
Qolymyzǵa tıgen bılik pen baılyqtyń qyzýymen esire júrip, Qudaıyn tanymaı ketýge aınalǵan adam balasyn bir oq shyǵarmaı-aq joıyp jiberýge bolatynyna álemdi alańdatyp otyrǵan myna koronavırýs aıqyn kóz jetkizdire túskendeı! Tipti endigi arada shynjyr tabandy tanktiń de, zymyranyńnyń da, álemniń kez kelgen núktesine áp-sátte jetetin atom bombasynyń da qajet bolmaýy múmkin...
Dúnıe jaralǵaly adam balasy birimen-biri jaýlasyp jatqanyn da ne etersiz?! Sol jaýlyqtyń qashan biteri áli de beımálim. Jer beti adam qanyna da sýarylǵan alapat qyrǵyndy soǵystar da ótti. Taǵy da soǵysamyz dep qarýyn saılap jáne de sol qarýdyń nebir jańa túrlerin jasap shyǵarý áli de jalǵasyp jatyr. Dúnıeniń astan-kesteńin shyǵaratyn qýatty qarýlaryn jumsaýǵa batyldary taǵy da jetpeı otyrǵan alpaýyt elder adamzatty jer betinen joıýdyń bir quraly – baktereologııalyq qarýdy da «iske» qosýdan taıynar emes. Iá, baktereologııalyq qarý qoldanýǵa tyıym salynǵan. Alaıda halyqaralyq talaptyń oryndala qalaryna senim bar ma?
Qazir ǵylymı labarotorııalarda túrli qaterli indet taratatyn mıkrobtar, vırýstar bar ekendigi jasyryn emes. Adam balasyn sespeı qatyratyn indetterdi baqa-shaıanǵa jáne neshe túrli jándikterge egip, synap kórý de jetildirilip kele jatqany anyq. О́z memleketiniń qaýipsizdigin qorǵaý úshin osyndaı qadamǵa bara otyryp, tutas adamzattyń ómirin qaterge tigýge bola ma eken? Adam balasynyń aqyl-parasaty qaıda? Janymyzdyń indetke ushyraǵany da osy emes pe eken?!
Árıne adam balasy sonyń ishinde bizdiń halqymyz da bul indetti aman-saý jeńer de, óter de bul keselden. Biraq osy koronavırýstyń jalpy adamzatqa tıgizgen kesiri men keseli, opaty men apaty bizge ómir boıy sabaq ta bolatyn jaıy bar ekendigin uǵa alsaq etti. Álmısaqtan beri musylman qaýymynyń ólgen kisini jerlegennen keıin eshqaıda soqpaı, birden tek óz úılerine ǵana qaıtatyny da, úıge kelisimen dárettenip, kıgen kıimderin qaǵyp-silkip tazalanatyny da túrli indetti taratyp almaýdyń bir tamasha ónegesi eken-aý!
Qý dúnıe úshin tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin jantalasar adam balasy koronavırýstyń óte qaýipti ekenin endi uǵyna bastaǵandaı. Sonyń ishinde biz de barmyz. Bul indet adam balasyna qaýip tóndirgen indettiń sońǵysy bolsa bir sári. Qazir álem ǵalymdary máńgilik muzdyqtardyń erýi jáne klımattyń kúrt ózgerýine baılanysty adamzat buryn-sońdy bilmegen, ǵylymǵa beımálim indetke kezigetinin kópten aıtyp ta keledi. Jáne de bizdiń kez kelgen qalalarymyzdaǵy kópqabatty turǵyn úılerdiń jertóleleri qysy-jazy borsyǵan sýdan bir qurǵamaıtyny da, jaz bolsa masanyń, túrli qurt-qumyrsqanyń, tyshqandar men egeýquıryqtardyń jaıly mekenderine aınalǵany da jasyryn jaı emes. Kóshelerdegi jýyndy men tamaq qaldyqtary tastalatyn jerlerde egeýquıryqtardyń erkin jorǵalaıtynyn da kórip júrmiz. Tipti egeýquıryqtyń aýyldy jerlerde de kóbeıip bara jatqandyǵy alańdatady. Mine, osy jaılardyń ózi bizdiń nebir qaterli indettiń ústinde ómir súrip jatqanymyz emes pe? Qazaqstan qalalaryndaǵy kópqabatty turǵyn úılerdiń antısanıtarlyq jaǵdaıyna endigi arada kóńil bólý asa qajet dep sanaımyz. Osy iske degen jaýapkershilikti arttyrý úshin Úkimettiń tıisti qaýly qabyldaǵany da artyq bolmas edi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Adamzattyń taǵdyry ǵalymdardyń qolynda» degen ataly sóz aıtty. Bul bizdiń elimizde ǵylym men ǵalymdardyń jaǵdaıyna endigi arada ózgeshe kózqaras qalyptasar degen senim uıalatady. Prezıdenttiń ǵylym men ǵalymdardyń jaǵdaıyna kóńil bóle bastaýyn qýana quptaımyn. Biz bir mezettik ataq-dańq úshin qarjyny legıoner fýtbolshylardy satyp alýǵa, basqa da bir alaýly-jalaýly dúnıelerge esire jumsaımyz. Endigi arada ǵylymdy, talantty ǵalymdardy qoldaýǵa, vırýsolog ǵalymdar men mamandardy daıarlaý isine barynsha kóńil bólýge tıistimiz. Qazaqstandaǵy sanıtarlyq jáne gıgıenalyq jumystardyń qazirgi jaıy men jaǵdaıy memlekettik deńgeıde qaıta qaralyp, osy salany barynsha nyǵaıtýǵa kúsh salynýy tıis. Jáne de túrli epıdemııalyq jaǵdaıda kıetin betperde, qorǵanys kıimderin shyǵarý, dezınfeksııa jasaýǵa qajetti dári-dármekterdi jasap, óndirý isin, ınfeksııalyq osy zamanǵy aýrýhanalar salýdy endigi arada turaqty jolǵa qoıǵan durys bolar edi dep oılaımyz.
Qazaq – qudaıy halyq. Bul indetten de aman-saý ótetinimizge senimdimin. Tek tártip, tazalyq, tótenshe jaǵdaıdyń talaptaryn saqtaı bilýimiz shart!
Jabal ERǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi
KО́KShETAÝ