Mergen

T.Ábdibekov 1916 jyly Semeı oblysy, Jarma aýdany Qapanbulaq aýylynda Ábdibek Nasyrhanulynyń otbasynda dúnıege kelgen. Qazaq dalasyn asharshylyq pen kóptegen aýrý meńdegen kezeńde atasy Nasyrhan bala-shaǵasyn aman alyp qalý maqsatynda ańshylyqpen shuǵyldanady. Atasymen birge bala Tó­leý­ǵalı da ańǵa shyǵyp, aýyldastaryn mer­gendigimen tańǵaldyryp júredi. Qar­shadaı bala ashtyq kezinde qara myl­tyqtyń arqasynda aýyldastaryna tal­ǵajaý eter, tiske basar taýyp berip, el alǵysyna bólengen.

О́tken ǵasyrdyń 30-jyldarynda elde kolhozdastyrý bastalǵanda Nasyrhan kolhozǵa múshelikke kiredi. Bul otbasy 1932 jyly Ońtústik Qazaqstan ob­ly­syndaǵy (qazirgi Túrkistan oblysy) týys­tary shaqyryp, Maqtaaral sov­ho­zyna kóshedi. Ol jerde Tóleýǵalı maqtashy bolyp jumys isteıdi. Adal eń­begimen kózge túsken Tóleýǵalı maqta­shy­lardyń brıgadırligine saılanady. Osy sovhozdan ásker qataryna sha­qy­ry­lady. Mindetti áskerı boryshyn Ha­barov ólkesinde (Reseı) ótep kelgen soń qaıtadan óziniń maqta brıgadasyna kelip, ony ári qaraı basqarady...

1942 jyldyń mamyr aıynda Shymkent oblysynan (qazirgi Túrkistan oblysy) maıdanǵa shaqyrylǵan jaýyngerler Kalının maıdanyna jiberiledi. Maıdanǵa barǵanda ataqty I.V.Panfılovtyń dıvızııasyna túsedi. Mundaǵy 1077-atqyshtar polkiniń qolbasshylyǵy jańadan kelgen jaýyngerlerdi erekshelikterine qaraı bóledi. T.Ábdibekovtiń ańshy ekenin bilgen basshylyq oǵan optıkalyq quryl­ǵysy bar vıntovka beredi. Qarýdy tapsyryp turyp komandır «Sen mergen ańshysyń, endi eki aıaqtylardy ańdyp atýyń kerek, olar óte qaýipti, jyrtqysh, qý ańdar», deıdi. Sol kezde Tóleýǵalı: «Men eki qolymnyń qýatyn, búrkittiń kózindeı qyraǵy janarymdy jaýlarǵa qarsy paıdalanamyn», deıdi.

Birde maıdanda ýaqytsha tynyshtyq ornaıdy. Eki jaqtyń jaýyngerleri birin-biri ańdysqan sátter bastalady. Mergenderimizge asqan shydamdylyqpen jaýdy ańdyp, oqty nysanaǵa dál tıgizý kerek. Osy sátte ańshylyq daǵdy Tóleý­ǵalıǵa kóp kómegin tıgizedi. 1942 jyldyń tamyzynda T.Ábdibekov 19 fashıstiń kózin joıady. 1942 jyldyń qazan aıynda ótken dıvızııa mergenderiniń slıotinde aǵa serjant Tóleýǵalı Ábdibekovtiń 219 fashıstiń kózin joıǵany aıtylǵan. Bir ǵana Holm qalasy (Reseı) úshin bolǵan shaıqasta 3 kúnniń ishinde ol 67 fashısti, Velıkıe Lýkı úshin qyrǵyn shaıqasta jaýdyń 87 soldatyn jaıratypty. 1944 jyldyń 23 qańtarynda Aleksandr Matro­sovtyń erligin qaıtalaǵan, jaqyn dosy Grıgorıı Postolnıkovti jerlegende T.Ábdibekov: «Osyǵan deıin men óz qolymmen 393 fashısti atyp óltirdim. Aldaǵy shaıqastarda sen úshin jaýdy budan eki ese, úsh ese kóp óltirip, jaýdan kek alamyn», dep ant etken.

T.Ábdibekov 1944 jyly I.V.Panfılov dıvızııasynyń quramyndaǵy 1077-polk­tiń Kalının maıdanyndaǵy qysqy shabýyldary bastalǵanda eń mańyzdy alǵy shepterde bolady. Onyń nysanany dál tıgizip atýy fashısterdiń záresin alyp, úreıin ushyrady. Eń tańdaýly degen fashıst mergenderi onyń sońyna túsken, alaıda, Tóleýǵalı olardy bir-birlep qurtyp otyrǵan. 1944 jyldyń 22 aqpanynda jaýdyń asqan sheber mergenimen shaıqasady. Bul onyń sońǵy aıqasy bolady. Gıtlershil mergen qas-qaǵym sátte birinshi bolyp T.Ábdibekovke oq tıgizedi, biraq ólimshi bolyp moınynan aýyr jaraqat alǵan aǵa serjant fashısten kegin alyp úlgeredi. Nemis mergenine ajal qushtyrady. Bul ataqty snaıper óltirgen 397-shi dushpan bolatyn. Tóleýǵalı qatty jaralanǵannan keıin 23 aqpanda 6-shy medısınalyq-sanıtarlyq batalonda 28 jasynda kóz jumady. Súıegi Reseı jerinde, ózi­nen bir aı buryn kóz jumǵan dosy Grıgorıı Postolnıkovtiń janyna, Kalının oblysynyń (qazirgi Pskov oblysy) Novosokolnıkı aýdanynyń soltústik-shyǵysyndaǵy Nasva stansasynda jer qoınyna tapsyrylǵan. Soǵys­tan keıin Pskov oblysynyń Manakovo aýylyndaǵy baýyrlastar zıratyna qaı­tadan jerlengen.

Negizinde, maıdan dalasynda árbir júz fashısti mert qylǵan mergenge ba­tyr ataǵy berilgen. Al maıdanda erek­she erligimen kózge túsip Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry ataǵyn alǵan barlyq mer­genderdiń arasynda 397 fashısti jer jastandyrǵan Tóleýǵalı Ábdibekovtiń erligi joǵary dárejede eskerilip, elen­beýi túsi­niksiz jaıt.

Reseı Qorǵanys mınıstrligi orta­lyq ásker muraǵaty gvardııa aǵa serjanty Tóleýǵalı Ábdibekovtiń eren erlik­terin rastaǵan. Sonymen qatar jar­malyq jaýyngerdiń 32 mergendi tár­bıelep shyǵarǵany jaıynda da aıtylady. Soǵysta aıryqsha erligimen aty shyqqan Tóleýǵalı Ábdibekovtiń nemere týysy, jazýshy, memlekettik «Daryn» syılyǵynyń ıegeri Aıgúl Kemel­bae­va «Strana ı mır» (№7 18.02.2005 jyl­ǵy) gazetinde «Snaıper Tóleý­ǵa­lı» atty derekti maqalany jáne basyna kaska kıgen áskerı kıimdi, qarý asyn­ǵan sýretti kórgende, onda beıne­lengen adam kózine ottaı basylady. Ma­qalada «Jaýyngerlik erlikteri úshin T.Ábdibekov Qyzyl Juldyz, Qyzyl tý, «Uly Otan soǵysynyń I dárejeli», Lenın ordenderimen marapattaldy» dep erlikteri baıandalǵan. «Komandovanıe ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyný úshin daıyndaǵan ómirbaıandyq anketada Tóleýǵalı óziniń nemere aǵasy Kemelbaıdyń repressııaǵa aıdalyp ket­kenin jasyrmaı jazǵany úshin ǵana usyn­baǵan. Kemelbaı meniń týǵan atam. Tóleýǵalıǵa jaqyn týys. 1937 jylǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biri», deıdi A.Kemelbaeva.

1994 jyly sáýir aıynda «Vechernyı Almaty» gazetiniń 14 naýryzyndaǵy №31 sanynda 8-gvardııalyq Panfılov dı­vızııasynyń ardageri, zapastaǵy podpolkovnık L.Nıkıtın men Almaty qalasyndaǵy «Zerde» qorynyń janyn­daǵy «Izdenis» klýbynyń jetekshisi V.Gýshınniń avtorlyǵymen jarııalanǵan «Slava tebıa stepnoı orel» atty maqala shyqty. Onda Jarma aýdany Qapanbulaq aýylynyń týmasy T.Ábdibekov jaıyn­da, onyń jalǵyz ózi 397 fashıstiń kó­zin qurt­qany jáne mergen shákirtter da­ıyndaǵany aıtylǵan.

Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súr­gin qur­bandary qaýymdastyǵynyń tór­aǵasy Jumabek Ashýuly soǵysta 397 fashıstiń kózin joıǵan atqysh mer­gen T.Ábdibekovtiń erligin estip, onyń ózine tıesili ataqty almaǵanyna kú­ıinip, máseleniń anyq-qanyǵyna je­týdi maqsat etedi. Ol I.V.Panfılov dı­vı­zııasynyń Almatydaǵy murajaıyna baryp qujattarmen tanysady. Ondaǵy maıdandyq gazetterde atqysh mergen T.Ábdibekov jaıynda jazylǵan maqa­lalar­dyń birnesheýin oqıdy. Mer­genniń qarýy Qazaqstan memlekettik or­talyq murajaıynda qol qoıylǵan, mór ba­sylǵan, bári zańdy túrde rásimdelgen kúıde saqtaýly ekenin kóredi. 2007 jyl­dyń qazan aıynda resmı anyqtama alý úshin Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń or­talyq áskerı muraǵatyna suraý salyp 2008 jyldyń 12 naýryzynda jaýap alady. Ol jaýapta: Podolsk áskerı muraǵaty eki arhıvtik anyqtama joldaǵan, gvardııa aǵa serjanty, snaıper T.Ábdibekovtiń soǵys derekterin, eren erlikterin ras­taǵan. Hatta muraǵat derekteri qolmen kóshirilip, nagradalardyń qandaı erligi úshin berilgeni tizilipti. Osyndaı derekter anyqtalǵan soń, J.Ashýuly 2008 jyldyń 19 naýryzynda Reseı prezı­denti V.Pýtınniń atyna Reseı Fede­rasııasynyń Batyry ataǵyn (Ke­ńes Oda­ǵynyń murageri retinde) T.Ábdi­be­kovke berý týraly usynys jasaǵan. Bir jarym aıdyń ishinde Reseı prezıdenti apparatynan: «Bizdegi tártip, RF zańy boıynsha RF batyry ataǵyn berý úshin aldymen Qazaqstannyń Qorǵanys mınıs­trliginiń usynysy kerek» deı ke­lip, ji­berilgen qujattardy Qorǵanys mı­nıs­trligine joldaǵandaryn habarlapty.

Qoryta aıtqanda, 1943 jyly ataqty mergen T.Ábdibekovtiń dańqy bú­kil maıdanǵa tarady. Odaq boıynsha Más­keý radıosynan barlyq halyq habardar etildi. Sondyqtan T.Ábdibekovke laıyqty qurmet kórsetilýi kerek. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul usynysty tolyq qoldaıdy dep se­nemiz. О́ıtkeni qazaqtyń birtýar batyr uldary Rahymjan Qoshqarbaev pen Qasym Qaısenovke kezinde, Kreml batyr ataǵyn berýdi qımaǵanymen Táýelsiz Qazaqstan olarǵa «Halyq qaharmany» ataǵyn berdi. Endeshe halyqtyń birtýar uly T.Ábdibekovtiń erligi de dál osylaısha baǵalanýy tıis. T.Ábdibekovke Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda «Ha­lyq qaharmany» degen joǵary ataq berilse, halqynyń qaharmanyn qurmet­tegeni dep qabyldar edik.

Syrym QALIULY,

zeınetker

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Abaı aýdany,

Sarjal aýyly