Qosh bol, qarý!

Travmatıkalyq tapansha qorǵanys quraly ma, álde qaýipti qarý ma?

Amerıkanyń ataqty jazýshysy Ernest Hemıngýeıdiń bir kezde «Proshaı, orýjıe» degen roman jazǵany belgili. Bul áıgili roman qazaq ádebıetiniń esiginen «Qosh bol, maıdan» degen aýdarmamen endi. Biraq taǵdyr tálkegi ońaı emes eken, sol belgili qalamger, Nobel syılyǵynyń laýreaty ózi «qosh» aıtqan qarýdy óz-ózine jumsap, jaryq dúnıeden ozdy. Adamzatqa «qarýmen (soǵyspen) qoshtasyńdar» dep taǵylym úıretkisi kelgenimen, sury jaman sol sýyq qarýdyń aldynda eń aldymen ózi álsizdik tanytty. Buǵan mysal az emes, qarý ustady, serilikpen ańshylyq qurdy jáne sol sýyq qarý aqyry janyn alyp tyndy.

Travmatıkalyq tapansha qorǵanys quraly ma, álde qaýipti qarý ma?

Amerıkanyń ataqty jazýshysy Ernest Hemıngýeıdiń bir kezde «Proshaı, orýjıe» degen roman jazǵany belgili. Bul áıgili roman qazaq ádebıetiniń esiginen «Qosh bol, maıdan» degen aýdarmamen endi. Biraq taǵdyr tálkegi ońaı emes eken, sol belgili qalamger, Nobel syılyǵynyń laýreaty ózi «qosh» aıtqan qarýdy óz-ózine jumsap, jaryq dúnıeden ozdy. Adamzatqa «qarýmen (soǵyspen) qoshtasyńdar» dep taǵylym úıretkisi kelgenimen, sury jaman sol sýyq qarýdyń aldynda eń aldymen ózi álsizdik tanytty. Buǵan mysal az emes, qarý ustady, serilikpen ańshylyq qurdy jáne sol sýyq qarý aqyry janyn alyp tyndy.

Taǵy bir jazýshy, orystyń uly sýretkeri Anton Chehov: «Eger sahna tórinde myltyq ilýli tursa, spektakldiń sońyna deıin ol atylýy tıis», degen. Demek, qarý oıynshyq emes. Onyń qaı tú­ri de qaýipti. Ásirese, úıde tursa, ol mindetti túrde atylady. Al aqyl-oı ıeleri – adamdar Alla taǵa­lanyń amanattap bergen janyn qal-qaderinshe uzaǵyraq saqtaýǵa tıis.

О́rkenıeti órkendegen búgingi AQSh sonaý «jabaıy Amerıka» degen ataqqa ıe bolyp turǵan tusta, sol elge nápaqa izdep shartaraptan barǵan buzaqylar men baılar máseleni tapansha arqyly sheshken. Tipti, ol ádet sánge aınalyp, seriliktiń belgisi sanala bastaǵan. Batys kınostýdııalarynyń ejelgi Amerıka týraly túsirgen fılmderin tamashalap otyrsańyz, basty qaharmandarynyń jambas­tarynda tapa-tal túste salpańdap revolver júredi. Al at ústinde otyrǵan úndisterdiń ıyqtarynan sadaqpen birge myltyqtyń uńǵysy da shoshaıyp turady. «Búkirdi mola da túzeı almaıdy», bir túıir qorǵasynnyń kesirinen AQSh-tyń kóptegen azamattary jazyqsyzdan-jazyqsyz, o dúnıelik bolyp jatqanyna qaramastan, o jaqta qarý satý men qarý ustaý áli kúnge deıin sán. Máselen, júıkesi juqarǵan bireý keledi de myltyǵymen (avtomatymen) osharly otbasyn nemese kolledj ustazdary men oqýshylaryn qyryp salyp kete barady. Jaman ádet juqqysh keledi. Qan ısi múńkigen bul ádet jylymdaı jyljyp otyryp Eýropaǵa da jetti. Eýropamen enshiles bolamyz dep jalpyldap júrgen «jańa qazaqtar» da qazir gazben, rezeńkemen atylatyn tapanshalarmen qal-qaderinshe «qarýlanyp» jatyr. О́ıtkeni, elimizdiń ortalyq qalalaryndaǵy ańshylyq dúkenderde myltyqtardyń túr-túri syqyp tur. Avtomatyn alasyń ba, vıntovkasyn qolaı kóresiń be, óz erkiń. Oqshantaılary da jeterlik. Eshkim saǵan «qoı» demeıdi. Tıisti mekemelerden «deni saý» degen anyqtama qaǵazyń bolsa boldy, aqshasyn tóle de, alyp kete ber.

Osydan birneshe jyl buryn Taraz qalasynda 7 adamdy tapa-tal túste atyp óltirgen qanisherdiń soıqanyn eshkim umyta qoımaǵan shyǵar. Sonda ol da qalanyń ortasyndaǵy ańshylar dúkenine basa-kóktep kirip baryp, dúkendegi bir adamdy atyp óltirip, tańdaǵan myltyǵyn alyp kete barǵan bolatyn. Sol dúkenge men de barǵanmyn. Bir apta buryn. Oıym gaz tapanshasyn satyp alý edi. Baǵyma oraı ondaı tapansha joq bolyp shyqty. Satýshy onyń ornyna travmatıkalyq tapanshany kórsetti. «Qasıetterin» surap edim, meni «oınap tur» dep oılady ma, satýshy áıel onsha jaýap bere qoımady. Sosyn bul dúkenge qaıtyp kelmesteı renjip ketkenmin. Arada bir apta ótkende, o, toba, jeti azamattyń túbine jetken jańaǵydaı qandy oqıǵa týra sol jerde boldy. Sodan jolamaı kettim.

Qylmystyń «jaqsysy» bolmaıtyny sııaqty, qarýdyń da «jaqsysy» bolmaıdy. Ol nysanasyn ne óltiredi, ne ólimshi etedi. Birde bir tanysym tym erte telefon shaldy. Úninde abyrjý bar. Aıtýyna qaraǵanda, balasy sol túni meıramhanada týǵan kúnin toılap otyryp, bóten jigitpen bolmaıtyn nársege bola renjisip qalady. Tar jerde bir-birin ıyqtarymen qaǵyp ótken be, birdeńe. Biraq anaý buzyqtaý eken. Qaltasyna salyp júrgen travmatıkalyq tapanshasyn sýyryp alyp tanysymnyń balasyn nysanaǵa ap atyp kep jiberedi. Oq kózdiń qarashyǵyn aǵyzyp túsirip, týra súıekke baryp qadalady. Qazir on ekide bir gúli ashylmaǵan sol bozbala bir kózinen zaǵıp bolyp qaldy. Kóziniń zaǵıptyǵyn bildirmeý úshin, árıne, jasandy kóz salǵyzyp alǵan. Biraq ol saý kózdeı qaıdan bolsyn. Al ony atqan buzaqy she? Bir qalada turamyz, ol da tanysymyzdyń balasy bolyp shyqty. Ákesi elge belgili azamat edi, biraz jyl buryn aýrýdan qaıtys bolyp ketti. Áıeli bolsa, «tiri adam tirshiligin jasaıdy» dedi me, basqa jar tapty. Balasy ákesi sııaqty qalammen emes, qarýmen dos boldy. Onyń «sabaǵy», mine, alty jyl abaqtyǵa qamaldy. «Qorǵanys quraly» dep dáripteletin qarý eki jigitti de qorǵaı almady, qaıta ómirlerin óksitti.

Osy taqyrypty oıǵa alyp, josparyma engizgen kezde meniń travmatıkalyq qarýdyń qaýpi týraly derek pen dáıekterim tym az edi, biraq ýaqyt óte kele ony qasaqana qoldaný arqyly adam óltirý men ólimshi etý derekteriniń kóbeıip ketkeni sonsha, qaısysyn paryqtap, qaısysyn paıymdarymdy bilmeı sastym. Ańshy myltyǵyn da ońdy-soldy atyp júrgender bar eken. Jýyrda Jýaly aýdanynyń turǵyny adam óltirgeni úshin qolǵa tústi. Ol osy aýdannyń 27 jastaǵy jergilikti turǵynyn kókirek tusynan atqan. Ol ózine tıgen oqtan ortalyq aýrýhanada qaza tapty. Kúıeý bala men qaınaǵa arasyndaǵy qandy oqıǵa Qarabastaý aýylynda bolǵan. Qylmysker óz atyna tirkelgen IJ-27 markaly 16 kalıbrli qosaýyzyn «iske» qosqan.

Mundaı jaǵdaı Kereký mańynda da bolypty. Atap aıtsaq, Pavlodar oblysynyń Tereńkól aýylyndaǵy jastar arasynda tóbeles bolyp, «taıaq jegen» jaqtyń aǵaıyndary kek qaıtarý maqsatynda «jeńimpazdardy» meıramhanada otyrǵan jerinen taýyp, «másele sheshýge» kirisedi. Biraq onyń sońy atysqa ulasqan. Sonyń saldarynan 22 jáne 23 jastaǵy eki jigit travmatıkalyq qarýdan atylǵan oqtyń zardabynan aýyr jaraqat alady. Biraq jábirlenýshiler jaǵy quqyq qorǵaý oryndaryna shaǵymdanýdan bas tartyp, kek qaıtarýǵa keledi de qarý qoldanǵandardy bir top jigit bolyp ura bastaıdy. Sol kezde myltyq iske qosylyp, tóbeleskenderdi ajyratyp júrgen 23 jastaǵy jigit kóz jumdy. Bul urys-keriste de travmatıkalyq qarý qoldanylǵan. Aıaǵy ne boldy? Adam óltirgen qylmysker 15 jylǵa kesilse, 23 jasar jigit jaryq dúnıemen qoshtasty.

Travmatıkalyq qarýdy qor­ǵa­ný emes, qorqytý maqsatynda qol­da­nýdan Qaraǵandy oblysyndaǵy Maıo­rovka aýyly ákiminiń týys­qandary da bas tartpapty. Sonyń saldarynan 20 adam jaralanyp, bireýi aýyr jaǵdaıda aýrýhanaǵa túsken. Ákim bolsa saılaýǵa tús­keli otyr eken. Oqıǵa da sol báseke tusynda oryn alyp, ákimdi qoldaǵan nemereleri aýyldastaryna úgit-nasıhat júrgizýdiń ornyna, avtokólik terezesinen oq jaýdyrǵan. Al aýyl ákimi óziniń bul oqıǵaǵa qatysy joq ekenin aıtady. Árıne, bul jerde kimniń kináli, kimniń sútten aq, sýdan taza ekenin tergeý oryndary men sot úkimi aıta jatar, biraq aqıqaty – aýylda myltyq atylyp, kóptegen adamdar jaraqat aldy.

Almaty qalasy da jantúrshigerlik oqıǵalardyń ordasyna aınaldy. Kún saıyn estıtiniń kólik apaty, sosyn atyp ketý, shaýyp ketý... Mysaly, maýsym aıynda Almatyda eki buzaqy myltyqtan oq jaýdyryp, 3 adamdy jaraqattaǵan. Olardyń qolynda ańshylyq myltyqpen birge travmatıkalyq tapansha da bolypty. Oqıǵa bolǵan jerden «VAZ-21144» avtokóligine minip taıyp turǵandar qazir izdestirilýde. «Magným» sýpermarketinde de osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Keshqurym bir top jigit tap esiktiń kózinde eki jigitti atyp, qashyp ketken. Jedel járdem dárigerleri olardyń bireýin aýrýhana jatqyzsa, ekinshisi em-domnan bas tartyp, oqıǵanyń qalaı bolǵanyn aıtyp bergen. Onyń aıtýynsha, ol joldasymen dúkennen shyǵyp kele jatqan kezde qarsy aldynan bir top jigit kezdesip bireýi «mine, mynaý solar» degen de qarýyn alyp, birneshe ret atyp jibergen. Baıqap otyrsańyzdar, travmatıkalyq qarý satylymǵa shyqqaly beri adam atý «rogatkamen» torǵaı atýdan da ońaı bop ketken sııaqty.

Árıne, bul aýa jaıylýshylyqtyń bári bılik nazarynan tys qalyp jatqan joq. Qoǵam da oıandy. Zań shyǵarýshy organdar da ún qata bastady. Eń bastysy, kesh te bolsa jastardyń qolyna qarý ustatýǵa bolmaıtynyn túsindi. Ishki ister mınıstri men Parlament Májilisiniń spıkeri de elimizde travmatıkalyq qarýdy satýǵa qarsy shyqty. Endi tıisti oryndar turǵyndardan travmatıkalyq qarýlardy jınaı bastaıtyn bolady. Bizge jetken málimetter boıynsha, búginde el turǵyndarynyń qolynda 43 myń dana travmatıkalyq qarý bar. Bul óte qaýipti. Mysaly, travmatıkaly