Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: Elimiz bul qıyndyqtan shyńdalyp shyǵady

– Endeshe, suhbatty bastaıyq. О́tken aptada koronavırýs indetine qatysty málimdeme jarııalap, jurt­shylyqty tolǵandyrǵan kóptegen máseleni ashyq aıttyńyz. Osyǵan deıin de televızııa arqyly úndeý jáne málimdeme jasaǵan bolatynsyz. Jalpy, elimizdiń qazirgi jaǵdaıyn qalaı baǵalaısyz? Budan keıingi baǵyt-baǵdarymyz qandaı bolmaq?

– Pandemııa búkil álemniń qalypty tirshiligine aıtarlyqtaı áser etti. Indettiń saldarynan dúnıe júzinde ekonomıkalyq belsendilik kúrt tómendegenin kórip otyrsyzdar. Shıkizat baǵasynyń quldyraýy ekonomıkalyq jaǵdaıdy qıyndatatyny anyq. Halyqaralyq valıýta qorynyń paıymdaýynsha, bıyl álemdik jalpy ishki ónim edáýir tómendeıdi. Árıne, mundaı daǵdarystan keıin ekonomıkany qalpyna keltirý ońaıǵa túspeıdi. Shuǵyl áreket etpese, álemdik resessııa kúrdelene bermek. Sondyqtan shamasy jetetin elder óz azamattaryna qoldaý kórsetý úshin naqty jumystar júrgizýde.

Biz Qazaqstanda tótenshe jaǵdaıdy der kezinde jarııaladyq. Osyndaı sharalardyń arqasynda vırýstyń jappaı taralýyna jol bermeı, qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtap otyrmyz. Daǵdarysqa qarsy sharalar úshin 6 trıllıon teńgege jýyq qarjy bólingenin bilesizder. Eń aldymen, jumyssyz qalǵandarǵa 42 500 teńge mólsherinde tólem jasaýdy uıǵardyq. Jalpy, 4,2 mıllıon adam bul kómekti aldy. Ony ekinshi aıda da jalǵastyramyz. Budan bólek, 1 mıllıondaı muqtaj jan  azyq-túlikpen jáne qajetti zattarmen qamtamasyz etiletin boldy.

Osyndaı kúrdeli kezeńde halyqqa kómek kórsetilmese, memlekettiligimizge syn emes pe?! Árıne, aqsha taratyp berýmen ahýal túzelmeıdi. Daǵdarys jaǵdaıynda keshendi ári júıeli sharalar uıymdastyrǵan abzal. Eń aldymen, jastardy jumysqa ornalastyrý kerek. Sondyqtan 250 myńnan astam jumys orny ashylady. Ár óńirde ınfraqurylymdyq jáne ınjenerlik jobalar, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysandary bar. Mine, jumyssyz qalǵandardy solar­dyń qurylysyna, jóndeý jumystaryna ju­myldyrýdamyz.

Ýaqytsha qıyndyqqa tap bolǵan 1,6 mıllıon kásipkerdiń nesıesin qaıtarý merzimi keıinge shegerildi. Mundaı shara isker azamattardy qoldaý úshin qajet. Sondaı-aq «Qarapaıym zattar eko­no­mıkasy» baǵdarlamasynyń qarjysy 1 trıllıon teńgege deıin kóbeı­tildi. Bul qarajat jańa jobalardy qaı­ta qarjylandyrýǵa, jeńildik shart­tary­men nesıe berýge jumsalady. Kásip­ker­ler úshin salyqtar men basqa da mindet­ti tólemder merzimi uzartyldy. Zardap shekken shaǵyn jáne orta bıznes ókil­deri eńbekaqy tóleý qorynyń mindetti tóleminen alty aıǵa bosatyldy.

Erekshe atap óter jaıt, karantın ke­zin­de azamattarymyz oqshaýlanýǵa tez beıim­deldi. Kóptegen kásiporyn men meke­me qyzmetkerlerin qashyqtan jumys isteýge kóshirdi. Qoǵamnyń jańa úrdis­terge daıyn ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Jalpy, Qazaqstannyń strategııalyq baǵyt-baǵdary aıqyn. Elbasy bul másele jóninde Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda naqty atap kórsetti. Kez kelgen daǵdarys tyń bastamalardy týyn­datady. Árıne, osy kezeńnen sabaq alyp, osal tustarymyzdy jetildirýimiz kerek. Eger indet órship ketpese, 11 ma­myrda tótenshe jaǵdaı rejimi aıaq­ta­lady.

– Málimdemeńizde aıtylǵandaı, qazirgi ahýal búkil álemge ońaı tıip otyrǵan joq. Qysyltaıań kezeńde dollar baǵamy ósip, tól teńgemiz qunsyzdana tústi. Pandemııadan keıin teńgeniń baǵamy turaqtanyp, qalpyna kelýi múmkin be?

– Basqa elderdiń valıýtalarymen qatar bizdiń teńgemizdiń de quny kemip ketkeni ras. Osyǵan oraı, Úkimet pen Ulttyq bank jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin naqty sharalar qabyldady. Men kvazımemlekettik sektorǵa eksporttan túsetin tabystyń bir bóligin ishki naryqta satýdy tapsyrdym. Sondaı-aq olar shetel valıýtasyndaǵy depozıtterin elimizdiń qarjy júıesine qaıtarýda. Bul qa­rajat naqty jobalarǵa jumsalady. Osy jáne basqa da sharalar dollar tap­shy­­lyǵyn boldyrmaý úshin jasalyp otyr.

Árıne, naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıynda mundaı máseleni retteý ońaıǵa soqpaıdy. Onyń ústine, elimizdegi shetel valıýtasynyń basym bóligi shıkizatty satýdan túsetini jasyryn emes. Erte me, kesh pe, teńge baǵamy turaqtanady. Biraq buǵan syrtqy faktorlar áser etpeı qoımaıdy. Teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamy valıýta naryǵyndaǵy suranys pen usynymnyń azdy-kóptigine qaraı túzeletini belgili. Sondyqtan quzyrly organdar valıýta naryǵyna qatysty zańsyz áreketterdiń jolyn kesetin bolady. Aldaǵy ýaqytta Ulttyq bank teńgeniń erkin baǵamy qaǵıdatyn ustanyp, Úkimetpen birlesken jumysyn jalǵastyra beredi.

– Siz buǵan deıin mundaı kezeńde ekinshi deńgeıdegi bankterdiń jaýap­­­ker­shilik tanytý qajettigin aıt­t­y­ńyz. Bul qurylymdar, kóbine, daǵ­da­­rys kezeńinde qoldaý bola ma dep mem­­leketke júginetini jasyryn emes. Jal­­py, osy durys pa? Tótenshe jaǵ­daı­ǵa baılanysty sol bankter ha­lyq­­qa qandaı kómek kórsete alady?

– Bank júıesi – qarjy naryǵynyń asa mańyzdy bóligi. Bankterdiń turaqty jumys isteýine memleket te, bıznes ókil­deri de, qarapaıym salymshylar da múd­deli. Sondyqtan bankterge teginnen-tegin qoldaý kórsetilmeıdi. Bul – ult­tyq ekonomıkany kótermeleýdiń bir joly.

Qazir bankterdiń úzdiksiz qyzmet kórsetýine múmkindik bar. Depozıtterge kepildik beretin qor da turaqty jumys isteýde. Bul ahýaldy Ulttyq bank ba­qylap otyr. Sondyqtan salymshy­lardyń qara­ja­tyna eshqandaı qater tónip turǵan joq.

Tótenshe jaǵdaı kezinde ekinshi deńgeıdegi bankter áleýmettik-ekono­mı­kalyq ahýaldyń turaqtanýyna óz úlesin qosty dep aıta alamyz. Eń aldymen, bankter kásipkerlerge jáne azamattarǵa bergen nesıeni qaıtarý merzimin keıinge aýystyrdy. Naqty aıtqanda, nesıe tólemderi 3 aıǵa shegerildi. Tabysynan aıyrylǵandarǵa mundaı kómek qajet. Biraq jurtshylyq arasynda nesıeni múldem qaıtarmaımyz degen túsinik qalyptaspaýy kerek. Bul – jańsaq pikir.     

Sondaı-aq Úkimettiń qatysýymen shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine jeńildetilgen nesıe berý baǵdarlamasy ázirlendi. Eger bankter kásipkerlerge, azamattarǵa nesıe berýdi toqtatsa, ekonomıkanyń kóptegen salasy turalap qalady. Biz buǵan jol bermeımiz.  

Meniń tapsyrmam boıynsha Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn saqtaý úshin qosymsha sharalar qarastyrýda.

– Jaǵdaı odan ári kúrdelene berse, bıýdjetimiz bul aýyrtpalyqty kótere ala ma? Aldaǵy ýaqytta el bıýdjetine taǵy da ózgerister engizilýi múmkin be?

– Daǵdarys jaǵdaıynda, kóbine, bıýdjettiń kirisi men shyǵysyn retteý qajettiligi týyndaıdy. Úkimet daǵdarys kezeńinde bıýdjetti naqtylaýdyń erekshe tártibin bekitti. Koronavırýspen kúre­sý úshin qomaqty qarjy bólingenin bile­sizder. El azamattaryna qoldaý kórsetý, ekonomıkalyq belsendilikti arttyrý sharalary qosymsha qarjyny talap etedi.      

Eskerte ketetin bir jaıt, bıýdjet qar­jysyna qymbat kólik pen jıhaz alyn­baıdy. Aýqymdy jıyndar ótkizýge arnalǵan qarajat qysqartyldy. Keıbir ınves­tısııalyq jobalar keıinge qaldy­ryldy. Únemdelgen qarajat ekonomı­kanyń turaqty damýyn jáne tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etýge jum­salýda. Sondaı-aq halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar jobalar iske asyrylyp jatyr.

– Ekonomıkamyzdyń bir tiregi – aýyl sharýashylyǵy. Qazirgideı syn saǵatta bul salaǵa aıtarlyqtaı qoldaý kórsetilýde. Ásirese egis naýqanyna kirisken sharýalarǵa naqty jeńildik beriledi. Al endi aýyl halqynyń turmys-tirshiligin túzeýge arnalǵan josparlar bar ma?

– Durys aıtasyz, elimiz úshin aýyl sharýashylyǵynyń mańyzy zor. Dál qazirgi basty mindet – egis naýqanyn oıdaǵydaı ótkizý. Qazaq «Kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq» deıdi. Kez kelgen qaýip-qaterge qaramastan bul jumysty ýaqtyly júrgizý kerek.

Málimdemede aıtylǵandaı, bıyl kóktemgi egis naýqanyna jáne ónimdi aldyn ala satyp alýǵa 200 mıllıard teńge bólindi. Sonyń 70 mıllıardy tuqym óndirisin damytýǵa, tyńaıtqysh satyp alýǵa jumsalady. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta sharýa qojalyqtary janarmaıdy arzan baǵamen alady. Osyǵan oraı 390 myń tonna dızel otyny jeńildikpen satylýda. Munyń bári mol ónim alýǵa septigin tıgizedi dep senemin.

 Qazir halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý – negizgi máseleniń biri. Men muny Úkimetke de, ákimderge de turaqty baqylaýda ustaýdy tapsyrdym. Jalpy, elimizde azyq-túlik jetkilikti. Aldaǵy kezeńde baǵany qymbattatpaı, eldi dúrliktirmeı, jumysty durys júrgizgen jón.

Eń mańyzdy másele – aýyldaǵy jas­tarǵa jaǵdaı jasap, olardy jumyspen qamtamasyz etý. Áıtpese baqylaýsyz mıgrasııa men ýrbanızasııaǵa ushyrap, sonyń saldarynan kúrdeli áleýmettik jáne saıası máselelerdi sheshýimizge týra kelýi múmkin. Mine, biz osyndaı qıynshylyqtardy kóre bastadyq. Ásirese bul iri qalalarda baıqalýda. Osy máseleler memlekettik organdardyń udaıy nazarynda bolýy kerek.

– Karantınge baılanysty oqý úderisi ózgerdi. Oqý jylynyń ádet­tegi­den ózgeshe aıaqtalatyny jurtty alań­datyp otyr. Osy máseleniń sheshimi qandaı bolmaq?

– Bıylǵy 6 sáýirden bastap mektep oqýshylary qashyqtan oqytyla bas­tady. Indettiń taralýyna jol bermeý úshin osyndaı qadamǵa bardyq. Ekinshi jaǵynan, bul – zaman talaby.

Internet jyldamdyǵy ártúrli bolǵandyqtan, qashyqtan oqytýdyń birneshe joly usynyldy. Atap aıtqanda, telesabaq, ınternet-platformadaǵy sabaq uıymdastyryldy. Internet baılanysy joq 57 eldi mekende turatyn oqýshylar poshta qyzmeti arqyly oqý úderisin jalǵastyryp otyr. Jergilikti atqarýshy organdar muǵalimder men oqýshylardy kompıýtermen, mobıldi ınternetpen qamtamasyz etýde. Úkimet qorynan baılanystyń múmkindikterin arttyrý úshin qarajat qarastyryldy. Osynyń nátıjesinde qashyqtan oqytý qazir qalypqa tústi.

Jalpy, sońǵy jyldarda qashyqtan oqytý tásili jahandyq úrdis retinde qalyptasty. Álemniń kóptegen joǵary oqý oryndary bul ádisti keńinen qoldanyp keledi. Munyń artyqshylyǵy da, kemshin tustary da bar. Ásirese qazirgideı karantın jaǵdaıynda buǵan balama joq. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ony jetildire túsken jón.         

Bıylǵy oqý jyly oıdaǵydaı aıaqta­lady dep oılaımyn. Oqý úlgerimin baǵa­laýǵa qatysty esh qıyndyq týyn­damaýy tıis. Árıne oqýshylardyń óz muǵa­limderimen jáne qurbylarymen júzdesip, ádettegideı sabaq oqyǵanyna ne jetsin. Bul – ýaqytsha qıyndyq. Buǵan túsinistikpen qarap, shákirtterine qashyq­tan bilim berip jatqan ustazdar qaýymyna rızashylyq bildiremin.

– Pandemııaǵa qarsy kúrestiń alǵy shebinde júrgen dárigerlerge únemi qoldaý kórsetip kelesiz. Osy málim­demeńizde de olarǵa shynaıy jana­shyrlyq tanyttyńyz. Jalpy, bul salany jetildirý úshin ne isteý kerek?

– Barsha jurtqa qaýip tóndirgen indetti aýyzdyqtaý úshin, eń aldymen, dárigerler men medısına qyzmetkerleri jumyldyryldy. Olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýdiń mańyzy zor. Bılik tarapynan barynsha jaǵdaı jasalýda.

О́kinishke qaraı indetpen kúres barysynda medısına júıesiniń osal jaqtary da anyqtaldy. Saqtyq sharalaryna qaramastan, kóptegen medısına qyzmetkeri vırýs juqtyryp aldy. Dárigerlerimiz onsyz da jetpeı jatqanda, osyndaı qıyndyqqa tap boldyq. Bul jaǵ­daı tikeleı baqylaýymda. Naqty tapsyr­malar berildi. Indetpen kúresýge atsa­lys­qan dárigerlerge tıisti ústemeaqy tóle­nýde.

Qazirgi ýaqytta medısına qyzmetker­leriniń mártebesin arttyrý ózekti máselege aınaldy. Dárigerlerge beriletin áleýmettik kepildik aıasyn keńeıtip, yntalandyrý júıesin jetildirý qajet. Pandemııa densaýlyq saqshylaryna qoldaý kórsetýdiń asa mańyzdy ekenin ańǵartty. Biz táýelsizdik alǵaly beri bul salaǵa mán berip kelemiz. Degenmen áli de atqaratyn jumystar az emes.

Koronavırýs indeti medısına ǵylymyn damytýdyń da ózekti ekenin kórsetip berdi. Qazir búkil álem osy salaǵa erekshe nazar aýdaryp, juqpaly aýrýlarmen kúresti kúsheıtýde. Bul – zańdy qubylys. Aldaǵy ýaqytta elimizde medısınalyq-bıologııalyq zertteýlerge erekshe kóńil bólinedi. О́ıtkeni aıbyndy áskermen birge myqty medısına da – memlekettiń negizgi qalqany. Budan bylaı onyń ózektiligi arta túsetini sózsiz.

Jaqynda Nur-Sultan qalasynda mo­dýldik juqpaly aýrýlar aýrýha­nasy ashyldy. Onyń nebári eki apta ishinde salynǵanyn bilesizder. Aýrýha­na halyqaralyq talaptarǵa saı jabdyq­talǵan. Ony arnaıy baryp aralap kór­dim. Sonymen qatar ǵalymdarymyz dıagnos­tıkalyq test júıesin ázirlep shyqty. Mine, osyndaı naqty jumystar salany jetildire túsetini sózsiz. Densaýlyq saq­taý mınıstrligi aldaǵy ýaqytta da medı­sı­nalyq qyzmet sapasyn arttyrý úshin aý­qymdy ári júıeli jumys júrgizýi kerek.

– Ál-Farabı men Abaı mereıtoılary aıasynda kóptegen is-shara josparlanǵany belgili. Endi osy jobalardy oryndaý tártibine ózgeris engizile me?

– Ulylardy ulyqtap, danalardy dáripteý – halqymyzdyń ıgi dástúri. Biz Ál-Farabı men Abaı murasyn zerdeleý ar­qyly qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ta­myry tereń ekenin kórsetemiz. Son­dyq­­tan bul mereıtoılar – bárimizge úlken syn.

Abaı óziniń «tolyq adam» tujy­ry­myn mıras etse, Ál-Farabı «baqytqa jetý jolyndaǵy qaıyrymdy qoǵam» qaǵıdasyn ósıet etip qaldyrdy. Uly oı­shyldardyń ádildik pen izgilik jónindegi ustanymy barshaǵa belgili. Meniń «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam osy qaǵıdalarmen úndesedi.

Mereıtoılar aıasynda memlekettik jáne óńirlik josparlar jasaldy. Búginge deıin keıbir jobalardy júzege asyryp úlgerdik. Qazirgi ahýalǵa baılanysty túrli mereıtoılyq sharalar onlaın formatynda ótkizilýde. Bul jobalar áleýmettik jeliler men ınternet-resýrs­tarda da keńinen nasıhattalady.

– Siz syrtqy saıasattyń qyr-syryn jetik bilesiz. Kóp jyl dıplomatııalyq qyzmette boldyńyz. Qazirgi zamanda ulttyq múddege berik bolý úshin syrtqy saıasatymyzdy qalaı júrgizýimiz kerek? Jalpy, pandemııadan keıin halyqaralyq qatynastar qalaı óristeıdi?

– Búginde búkil álem damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Bul, ásirese osy pandemııadan keıin anyq baıqalady dep oılaımyn. Osyndaı syn saǵatta ár memleket, eń aldymen, óz azamattarynyń qaýipsizdigin oılaıdy. Bul – zańdy nárse. Biraq mundaı kúrdeli kezeń halyq­aralyq yntymaqtastyqqa syzat túsir­meýi kerek. Sońǵy aptalarda men birqa­tar elderdiń jáne halyqaralyq uıym­dardyń basshylarymen telefon ar­qyly sóılestim. Túrkitildes memleket­terdiń yntymaqtastyq keńesiniń beınesammıtine jáne Joǵary eýrazııa­lyq ekonomıkalyq keńes músheleriniń onlaın formatyndaǵy jumys kezdesýine qatystym.

Qazir pandemııamen kúres júrgi­zý baǵytyndaǵy halyqaralyq yntymaq­tas­tyqty kúsheıtý qajet. Osyǵan oraı biz seriktes eldermen birge kúsh jumyl­dyryp otyrmyz. Bul – indetke qarsy turýdyń negizgi joly. Jalpy, syrtqy saıasatymyzdyń sabaqtastyǵy saqtala­tyn bolady. О́zimizdiń dástúrli jáne jańa seriktesterimizben ózara tıimdi qarym-qatynastardy damyta beremiz.

Sonymen qatar kez kelgen memle­ket úshin basqa elderden ınvestısııa tartýdyń mańyzy zor. Sondyqtan biz de syrtqy saıasatta ekonomıkalyq dıplomatııaǵa basa mán beremiz. Bul – Qazaqstannyń uzaq merzimge arnalǵan strategııasyndaǵy basym baǵyttyń biri. Aldaǵy kezeńde de solaı bolyp qala beredi. Syrtqy saıasat sóz júzinde emes, is júzinde syndarly bolýǵa tıis. Dıplomatııa salasy da indettiń saldarynan sabaq alǵany jón.

– Prezıdent qyzmetine kiris­keni­ńizge bir jyldan asty. Osy ýaqyt aralyǵynda birqatar maqsat-min­detti alǵa qoıdyńyz. Jalpy, óz bastamalaryńyzdyń oryndalý barysyna kóńilińiz tola ma?

– Qazaqta «El qýatty bolmaı, baq turaqty bolmaıdy» degen naqyl sóz bar. Osy oraıda memlekettilikti nyǵaıtyp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý úshin mańyzdy bastamalar qolǵa alyndy.

Eń aldymen, qoǵamnyń bereke-birligi bekem bolýy kerek. Buǵan bılik pen halyq arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly qol jetkizýge bolady. Osyǵan oraı Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy. Onyń negizgi maqsaty – qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa arnalǵan aýqymdy sharalar uıymdastyrý, ózekti máse­lelerdi talqylap, tıimdi usynystar ázir­leý. Búginge deıin keńestiń eki otyrysy ótkizildi. Saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik jańǵyrý baǵyttary boıynsha kóp­tegen usynys jasaldy. Qoǵamdy alań­datqan túrli máseleler qyzý talqyǵa tústi.

Zaman talabyna saı saıası reformalar júrgizilýde. Qazir meniń bastamammen Parlamentte birqatar mańyzdy zań­na­malyq ózgerister talqylanýda. «Beı­bit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi» týraly zań jobasy qaras­tyrylyp jatyr. Bul elimizdiń demokratııalyq damýyn aıqyndaıtyn óte mańyzdy qujat bolatynyna kúmán joq.

Májilis pen máslıhat depýtat­tarynyń saılaýyna túsetin saıası partııalar áıelder men jastar úshin otyz paıyzdyq kvota bóletin bolady. Osyǵan oraı zańǵa tıisti tolyqtyrýlar engizý qarastyrylýda. Sondaı-aq saıası partııa­lardy tirkeýdi jeńildetý, parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn qalyptastyrý úshin zańnamaǵa mańyzdy túzetýler jasalmaq.

Osy ózgerister saıası úderisterdi odan ári lıberalızasııalaý jolyndaǵy naqty qadam bolady dep senemin.  Jan-jaqty saıası reformalar jalǵasady. Bul – bizdiń strategııalyq tańdaýymyz.

Sondaı-aq azamattardyń ótinish-tilekterin jedel qarastyrý úshin «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rymdamasyn usyndym. Bul – óte mańyzdy ári qajet bastama. Sheneýnik­ter­diń mindeti – eń aldymen, halyqqa qyz­met etý. Olar el-jurttyń muń-muqta­jyna qulaq aspaǵanda kimge qulaq asady?! Osy qaǵıdatty barlyq deńgeıdegi memlekettik qyzmetshilerdiń sanasyna sińirgen jón. Qazirdiń ózinde bul baǵytta oń ózgeris bar.

 Otandyq bıznesti damytýǵa arnalǵan birqatar bastama júzege asty. Meniń tapsyrmam boıynsha shaǵyn jáne mıkro bıznes ókilderi úsh jylǵa tabys salyǵynan bosatyldy. Olardyń qyzmeti aldaǵy úsh jyl boıy tekserilmeıdi. Sol úshin moratorıı jarııalanǵanyn bilesizder. Qazirgi tótenshe jaǵdaı kezinde de kásipkerlerge úlken qoldaý kórsetilýde. Ony joǵaryda atap óttim.  

Eldi alańdatatyn ózekti máseleniń biri baspana ekeni belgili. Osy baǵytta da aýqymdy jumystar atqaryldy. Úkimet aldyna Elbasy usynǵan «Baqytty otbasy» baǵdarlamasynyń aıasyn keńeıtip, turǵyn úı qurylysyn jandandyrý mindeti qoıyldy. Soǵan sáıkes, bıyldan bastap jyl saıyn kóp balaly jáne múgedek balalary bar 10 myń otbasy turǵyn úımen qamtamasyz etiledi.       

Az qamtylǵan jáne kóp balaly otba­sylarǵa arnalǵan áleýmettik kómektiń jańa túrleri engizildi. Mysaly, kóp balaly otbasylarǵa tabysyna qaramaı járdemaqy berile bastady. Jarty mıllıonnan astam azamattyń 300 myń teńgege deıingi kepilsiz nesıesi óteldi. Bul bastamalar halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. 

Byltyr «Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldandy. Soǵan oraı aldaǵy tórt jylda ustazdardyń eńbekaqysyn eki ese arttyrýdy tapsyrdym. Bul jumys júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. Bıýdjet salasyndaǵy basqa da qyzmetkerlerdiń jalaqysy kóbeıtilýde.

Men talantty da talapty jastarǵa senim artamyn. Sol sebepti «Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervin» quryp, «júzden júırik, myńnan tulpar» shyqqan 300 jasty iriktep aldyq. Olardyń birazy qyzmetke ornalasty. Tıisti memlekettik organdarǵa jastar saıasatyna arnalǵan jańa keshendi baǵdarlama ázirleýdi tapsyrdym.

Osy jyldy «Volonter jyly» dep jarııaladym. Búginde bul bastamanyń der kezinde kóterilgenin kórip otyrmyz. Qazirgideı tótenshe jaǵdaıda volonterler aıanbaı eńbek etip júr. Kúrdeli kezeńde belsendilik tanytqan jigerli jastardy úlgi tutýymyz kerek.

Jalpy, bir jyl ishinde naqty jumystar atqaryldy. Sondyqtan eldiń eńsesin kóteretin mundaı sheshimder aldaǵy ýaqytta da qabyldana beredi.

– Kelesi jyly Táýelsizdigimizge 30 jyl tolady. Biz damýdyń jańa kezeńine qadam bastyq. Osy oraıda jańa múmkindikpen birge jańa qaýip-qaterdiń de týyndaıtyny jasyryn emes. Aldaǵy ýaqytta soǵan tótep be­rip, elimizdi órkendetý úshin ne nársege basa mán bergenimiz jón?

– Biz Elbasynyń salıqaly saıasa­tynyń, halqymyzdyń yrys-ynty­ma­ǵynyń arqasynda táýelsiz Qazaqstandy qurdyq. Osy jyldar ishinde tıimdi basqarý júıesi qalyptasty. Egemen eli­mizdiń irgesin bekemdeý úshin aýqymdy jumys atqaryldy. О́tpeli kezeńdegi bar­lyq qıyndyqty eńserip, ornyqty damý jolyna tústik. Endigi maqsat – osyndaı tabystardy eselep, jańa belesterdi baǵyndyra berý.     

Áıgili fransýz oıshyly Jan-Jak Rýsso «Myqty memleket qana óz azamat­tarynyń erkindigin qamtamasyz ete alady» degen eken. Halqymyzdyń turmys sapasyn jaqsartý úshin Qazaqstandy myq­ty memleketke aınaldyrýymyz kerek. Bul rette «Kúshti Prezıdent – yq­paldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn berik ustanýymyz qajet.

Álemde túrli úrdister qalyptasýda. Biraq sonyń bári birdeı ulttyq múddege saı kele bermeıdi. Negizgi qaýip-qaterler alda. Sondyqtan qyraǵylyq saqtaı otyryp, qıyndyqtardy eńserýge árdaıym daıyn bolýymyz kerek.

Jańa syn-synaqqa tótep berý úshin, eń aldymen, ulttyq qundylyqtardy qor­ǵaı bilgen jón. Ana tilimizdi, salt-dástúrimizdi, ulttyq sana-sezimdi, qoǵam­daǵy tatýlyq pen kelisimdi, bereke-bir­likti saqtaı almasaq, keler urpaq bizdi keshirmeıdi. Ásirese memlekettik tildiń máselesi óte mańyzdy. Til – ulttyń tuǵy­ry, urpaqtyń ǵumyry. Qazaq tili qazaqty álemge tanyta alady. Halyqtyń tili – halyqtyń tólqujaty. Muny árdaıym este ustaý kerek. Bile bilsek, ulttyq qa­ýipsizdik tilimizdi qadirleýden bastalady.

Búginde sıfrly tehnologııalar qar­qyndy damyp, qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyna dendep enip keledi. Biz osy úrdiske basa mán berip otyrmyz. Bul – qazirgi zamannyń basty talaby. Muny koronavırýs indetine baılanysty týyndaǵan kúrdeli kezeń anyq ańǵartty. Meniń tapsyrmam boıynsha Úkimet «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda anyqtalǵan kemshilikterdi eskerip, qaıta qaraıdy. Sıfrlandyrý úderisi elimizdi órkendetýge tyń serpin beretini sózsiz. Onyń mán-mańyzy arta bermek.    

Elimizdi órkendetý úshin ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrý úderisin jalǵastyra beremiz. Osy jolda shaǵyn jáne orta bızneske barynsha jaǵdaı jasaǵan abzal. Sonymen qatar adamı kapıtaldy odan ári damytamyz. Bul básekege qabiletti ult qalyptastyrý úshin qajet. Osyǵan oraı bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý salalaryn da túbegeıli jańǵyrtý mindeti aldymyzda tur.

Taǵy bir zor maqsat – eldi eńbekke baýlý. Shyndyqty aıtsaq, shetelderde halqymyz naǵyz eńbekqor jurt retinde áli tanyla qoıǵan joq. Bul bizdiń bedelimizge de edáýir nuqsan keltiredi. Qajyrly eńbektiń arqasynda ǵana kóp máseleni sheship, memleketimizdi damytamyz, ál-aýqatymyzdy arttyramyz.

Sondyqtan eńbekke baýlý jastarǵa tárbıe berýdiń negizgi baǵyty bolý kerek dep sanaımyn. Bul ulttyń bolashaǵyna tikeleı yqpal etedi. 

– Qasym-Jomart Kemeluly, qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty eldi alańdatqan ózekti saýaldarǵa ja­ýap berdińiz. Endi sońǵy suraq. Sonymen qazirgi kúrdeli kezeńnen qandaı oı túıdińiz?

– Tótenshe jaǵdaı kúndelikti ómiri­mizge eleýli ózgeris engizdi. Jospar­lanǵan jumystardy, túrli is-sharalardy keıinge qaldyrýǵa májbúr boldyq. Osyndaı kezde, eń aldymen, ne nárseniń asa baǵaly ekenin túsindik. Bul – adamnyń ómiri, adamı qarym-qatynastar, azamattardyń densaýlyǵy, qoǵamnyń bereke-birligi. Bir-birimizge qoldaý kórsetýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin de ańǵardyq. Qalǵan dúnıeniń bárin birtindep retke keltirýge bolady.

Pandemııa kezinde búkil qoǵamymyz synǵa tústi. Kóptegen azamattar qıyn sátte elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin ta­nyt­ty. Bul – parasatty patrıotızmniń kóri­­nisi. Kez kelgen kúrdeli kezeń adam­nyń jigerin janyp, rýhyn qaıraıdy. Álem­­ge jaıylǵan indet tusyndaǵy ahýal hal­­qy­­myzdy odan ári uıystyra túsetini anyq.

Osy rette, uly Abaıdyń «Toqtaý­lylyq, qalypty shydamdylyq – bul qaırattan shyǵady, bilseń kerek» degen óleń joly oıǵa oralady. Shyn máninde, tabandylyq  pen tózimdilik tanytsaq, qıyndyqqa tótep beremiz. Elimiz bul qıyn­dyqtan shırap ári shyńdalyp shy­ǵady dep tolyq senimmen aıta alamyn.

Barlyq qıyndyqty birge jeńemiz!

 

Áńgimelesken

Darhan QYDYRÁLI,

«Egemen Qazaqstan»