Ekinshi dúnıejúzilik soǵys: ortaq erlik, ortaq tarıh

Hh ǵasyrdyń eń úlken qasireti

 

Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń rektory:

 

– II dúnıejúzilik soǵys – HH ǵasyr­dyń eń úlken qaıǵy-qasireti retinde esep­teledi: ol ártúrli baǵalaýlar boıyn­sha, áskerı jáne beıbit turǵyndardy esker­gende, 50-den 80 mıllıonǵa deıin adamnyń ómirin qıdy.

Qazaqstan Prezıdenti atap ótkendeı: «Maıdandaǵy áskerı erlik pen tyldaǵy qajyrly eńbek Jeńistiń basty negizine aınaldy. Bizdiń halqymyz adamzat tarıhyndaǵy eń surapyl soǵystaǵy Uly Jeńiske óshpes úles qosty. 500-den astam qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Soǵys jyldary búkil halqymyz tyldaǵy eńbekke jumyldy. Jaýǵa atylǵan 10 oqtyń toǵyzy bizdiń elimizde jasaldy. Ákelerimizdiń erligi men analarymyzdyń eńbegi halqymyz­dyń jadynda máńgi saqtalady. Bizdiń jeńis­terimizdiń tarıhy – patrıotızm men el birliginiń naǵyz úlgisi».

Sol kezdegi Keńes Odaǵy úshin áskerı agressııany toıtarý jolynda bolǵan urys Uly Otan soǵysy bolyp sanalady. Úlken qurbandyqtardyń arqasynda el óz táýelsizdigin qorǵap qana qoımaı, Eýropany azat etýge qatysty. Qazaq halqy Keńes Odaǵynyń bir bóligi retinde, soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap ásker qataryna qosyldy. Qazaqstannan maıdanǵa halyqtyń altydan bir bóligi jiberildi, naqtyraq aıtqanda 1,3 mıllıonnan astam adam soǵysqa attandy.Qazaqstanda 12 atqyshtar dıvızııasy, 4 ulttyq atty ásker dıvızııasy, 7 atqyshtar brıgadasy, onyń ishinde 2 ulttyq atqyshtar brıgadasy qurylyp, soǵysqa jiberildi. Sonymen qatar 50-ge jýyq polk pen ártúrli ásker túri quryldy. Qazaqstanda qurylǵan áskerı quramalar Lenıngradty qorǵaýǵa, Stalıngrad túbindegi shaıqasqa, Kýrsk, Dneprden ótý urystaryna, Ýkraına, Belarýs, Moldova, Baltyq pen Shyǵys Eýropa elderin azat etýge qatysty. Reıhs­tagqa qyzyl jaýyngerlik týdy or­natqandardyń ishinde qazaq Raqymjan Qosh­qarbaev ta boldy.

Partızan qozǵalysyna kóptegen qazaq el aýmaǵynda ǵana emes, sonymen qatar Bolgarııa, Iýgoslavııa, Italııa, Fran­sııa memleketterinde, ıaǵnı Eýropa jerinde de qatysty.

Soǵys jyldary Qazaqstanǵa júz­degen zaýyt pen fabrıka kóshi­rildi. Bul Reseı, Ýkraına, Belarýstyń okkýpasııalanǵan aımaqtaryndaǵy iri ónerkásiptik kásiporyndar bolatyn. Keńes áskerin qamtamasyz etýde Qazaqstan sheshýshi ról atqardy dep zor maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Qazaqstannyń soǵys jyldaryndaǵy shekken zardaby da óte joǵary. Qazaqstannan maıdanǵa shaqyrylǵandardyń jartysy otbasyna oralmady. Habarsyz ketken qa­zaqtardy izdeý áli de jalǵasýda. Az ǵana ardagerlerimiz qaldy. Sondyqtan búkil ǵylymı qaýymdastyq tarıhı jadyny saqtaýǵa jáne olardyń batyrlaryna degen qurmet pen maqtanysh sezimin jas urpaqqa jetkizýge óz úlesterin qosýy kerek. О́z tarıhymyzdy bilmeı – bolashaqqa jol joq!

Men, halyqaralyq «II dúnıejúzilik soǵys: ortaq erlik, ortaq tarıh» taqy­rybyndaǵy onlaın-konferensııaǵa qatysýshylarǵa shyn júrekten sálemimdi joldaımyn. Álemdegi jaǵdaı­larǵa qaramastan, ómirin soǵys pen beı­bitshilik máselelerin zertteýge arna­ǵan álemniń kóptegen kórnekti ǵalymdary men óner adamdary da búgingi kezdesý­ge qatysýǵa ýaqyt pen múmkindik tap­ty. Barlyǵyńyzǵa alǵys aıtamyz. Bul is-shara II dúnıejúzilik soǵystyń ná­tıjelerin obektıvti ǵylymı jáne prak­tıkalyq taldaýǵa aıtarlyqtaı úles qosady jáne bolashaqqa konstrýktıvti kún tártibin qoıady dep senemin.

II dúnıejúzilik soǵystan keıingi aqsh pen álemdik tártip

 

Hýman SADRI,

Saraptama jáne saıası zertteýler ortalyǵynyń (IPAC) dırektory (AQSh):

 

 

– II dúnıejúzilik soǵys Vashıngtondy soǵystan keıingi álemdik tártip orna­týǵa ákeldi. Ol úsh prınsıpke ne­giz­deldi: beıbitshilik, damý jáne adam quqyqtaryn qorǵaý. Bul úsheýi keıin beıbitshilik, qaýipsizdik pen táýelsizdikti ańsaǵan halyqaralyq qoǵamdastyqtar jıynynyń basty máselesine aınaldy.

Soǵys kezinde AQSh pen onyń odaq­tastarynyń múddesi Germanııa, Italııa jáne Japonııadaǵy fashıstik rejimdi buzý boldy. Degenmen AQSh prezıdenti F.Rýzvelt pen Ulybrıtanııa premer-mınıstri Cherchılldiń soǵys bitpeı jatyp-aq odan keıingi álemdik tártipke qatysty úlken josparlary boldy.

Eýropa tájirıbesinen habardar AQSh kóshbasshylary II dúnıejúzilik soǵys­qa deıin de ujymdyq qaýipsizdikke negizdelgen eski ıdeıany álemdik beıbit­shilikti qorǵaý tásili retinde qoldandy. AQSh odaqtastarynyń 1940-jyldardaǵy soǵystan keıingi beıbitshilik jospary tyń ıdeıa bolmady.

I dúnıejúzilik soǵystan keıin prezıdent V.Ýılson jańa álemdik júıe ornatýdy usyndy. Ol qaýipsizdik pen beıbitshilikti saqtaýǵa baǵyttalǵan Ulttar Lıgasy degen jahandyq uıymǵa negizdelgen ıdeıa edi. 1918 jyly qań­tarda Ulttar Lıgasy ıdeıasyn óziniń 14 baǵy­tyna qosty. Degenmen AQSh bul lıganyń qataryna enbedi. Aqyry uıym jumysyn toqtatty. О́ıtkeni qurylym álemdik máselelerdi sheshýge daıyn emes-tin. Oǵan onyń kúshi de, qaýqary da jetpedi. Uıym resmı jumysyna 1920 jyly 16 qańtarda kiristi, 26 jyldan keıin 1946 jyly 20 sáýirde tarady. Alaıda halyqtyń yntymaq pen qaýipsizdikti ańsaýy uıymmen birge ól­gen joq.

Ulttar lıgasy sııaqty BUU da AQSh pen onyń odaqtastarynyń ıdeıasymen quryldy. Lıganyń tájirıbesine qara­ǵanda Vashıngton II dúnıejúzilik soǵystan keıingi álemdik tártipke múddeli ekenin kórsetý úshin bul uıymdy birden qoldady. Oǵan qosa Amerıka BUU jumysyna Nıý-Iorkten ǵımarat berip, qajettiligimen qamtamasyz etti. AQSh demeýshiliginiń astaryndaǵy negizgi teorııalyq ıdeıa – ujymdyq qaýipsizdik. Iаǵnı, ár eldiń qaýipsizdigi uıymnyń barlyq múshesiniń máselesi degen júıe. Ujymdyq qaýipsizdik tetiginiń sheńberinde barlyq múshe memleketter agressıvti memleketke qarsy jumylady.

Ujymdyq qaýipsizdik, álbette, ujym­dyq qorǵaný men qaýipsizdik keli­sim­derine qaraǵanda qıyn júıe sanalady. Oǵan eki sebep bar. Birinshiden, bul júıe bar­lyq álemdi qamtýǵa baǵyttalǵan. Al ekinshiden, munda qoǵamdastyqqa tóngen qaterdiń oshaqtary men onyń túrleri qarastyrylady. Teorııalyq turǵydan qaraǵanda, ujymdyq qaýipsizdiktiń tarıhy tereńde bolsa da AQSh pen halyqaralyq qoǵamdastyqta qoldanylýy qıyndyq týdyrdy. Onyń sátti júzege asýy úshin kóptegen talaptyń oryndalýy kerek edi. Osylaısha, ıdeıa men is júzinde oryndalýy arasynda úlken kelispeýshilik týdy. Degenmen BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jazbalarynan bul ıdeıanyń 1950 jyly Koreı soǵysy men Kýveıttegi 1991 jylǵy qaqtyǵys jaǵdaılarynda qoldanylǵanyn bile alamyz.

Áskerı agressııany álemge tóngen qaýip retinde belgileýmen qatar AQSh kedeı­lik álemge memlekettik tur­ǵydan da, halyqaralyq deńgeıde de qaterli degen ıdeıaǵa keledi. Ha­lyq­aralyq qatynas salasynda eko­no­mıkalyq faktorlardy soǵys týdyrý­shy sebepter retinde qarastyrǵan áde­bıetter kóp. Baılar men kedeıler bolyp jiktelý memlekettegi jergilikti qaqtyǵystarǵa alyp kelse de, dál osyndaı sebep pen resýrstardyń durys bólinbeýi halyqaralyq keleńsizdikter men qaqtyǵystarǵa alyp kelýi múm­kin. AQSh-tyń kóptegen batystyq jaq­tastary qoǵamnyń damýyna yqpal etý ekonomıkalyq ta, saıası da jandanýǵa alyp keletinin kórsetti. Onyń nátıjesi retinde júıeniń tıimdiligine kóńili tolǵan halyqtyń ómir sapasynyń jaq­sarýyn aıta alamyz. Jalpy rasıo­naldylyq – bolashaqqa basymdyq bergen adamdardyń óz qoǵamyn beıbit ári turaqty qurylymǵa jeteleýinde.

Al soǵystan keıin AQSh pen onyń odaqtastary BUU-nyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesiniń kóptegen damý jobalaryn qarjylandyryp, jandaný ıdeıasyn dáriptedi. Al bul jobalar qunynyń kólemi BUU-nyń jalpy qarjysynyń 75 paıyzyn quraıdy.

 

II dúnıejúzilik soǵys: beıtarap Túrkııa

 

Seıit Álı AVDJÝ,

Iyldyrym Beıazıt Ýnıversıteti, (Túrkııa), L.N.Gýmılev atyndaǵyEUÝ-diń shaqyrtylǵan professory:

 

– Túrkııa soǵys kezinde beıtaraptyǵyn saqtap qaldy. Alaıda 1939 jyly qazanda Ulybrıtanııa men Fransııa arasynda Germanııa Túrkııaǵa shabýyl jasaǵan jaǵdaıda, odaqtastar Túrkııany qoldaıdy degen kelisimge qol qoıyldy. Kelisim 41 mln fýnt kólemindegi nesıe­ge jasaldy. Al olar shamamen 1941 jyly shabýyldaıdy dep josparlady. Degenmen boljam oryndalmady, al Ankara Germanııanyń KSRO men Sı­rııaǵa jetý úshin Túrkııa shekarasynan ótý ótinishin qoldamady. Soǵysqa deıin Germanııa Túrkııanyń eń iri saýda seriktesi edi. Túrkııa eki jaqpen jumysyn jalǵastyra berdi. Eki taraptan da qarý satyp aldy. Odaqtastar Germanııanyń bolat óndirisinde qoldanylatyn hrom saý­dasyn toqtatýǵa tyrysty. 1942 jyl­dan bastap odaqtastar áskerı kó­mek kórsetip, soǵys jarııalanýyn talap etti. Túrkııa prezıdenti Ismet Inó­nú1943 jyly qara­shada Rýzvelt, Cherchıllmen Kaır kon­ferensııasynda kezdesip, tolyqtaı qarý­lanǵannan keıin soǵysqa kirisýge sóz ber­di. 1944 jyly tamyzǵa qaraı Germa­nııanyń jeńilisi taıaǵanda Túrkııa qa­ty­nasqa núkte qoıdy. Túrkııa 1945 jyly aqpanda Germanııa men Japonııaǵa so­ǵys jarııalady. Bul Túrkııanyń endi qury­la­tyn BUU-ǵa múshe bolýǵa qadamy edi.

II dúnıejúzilik soǵys kezinde beıtarap qalý Túrkııanyń múddesi úshin durys sheshim boldy. Nashar ekonomıka, tehnologııa jaǵynan álsiz ásker, jumys kúshiniń jetispeýi, sońǵy soǵys­tardyń tıgizgen áseri, soǵys kezinde jáne soǵystan keıingi qaýip-qater men qoǵamnyń oıy II dúnıejúzilik soǵys kezinde Túrkııanyń syrtqy saıasatyn­da úlken mańyzǵa ıe boldy. Bul jetistik negizinen prezıdent I.Inónúniń taban­dylyǵy, úlken qatelikterden saqtanýy maqsatyndaǵy qyraǵy qatynasymen baılanysty. I.Inónú men onyń komandasynyń halqyn II dúnıejúzilik soǵystyń eldegi ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik damýdy tejeıtin aýyr saldarynan saqtap qalǵan eńbegi elenýi kerek.

 

Reseı  soǵysty qalaı qabyldaıdy?

 

Marına LAPENKO,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Saratov memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti (Reseı), L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń shaqyrtylǵan professory:

 

– Keńes Odaǵynyń murageri sanalatyn Reseı úshin II dúnıejúzilik soǵys Uly Otan soǵysy retinde qaras­tyrylady. Reseı 1941 jyly 22 maýsymda jasaǵan fashıstik Germanııanyń opasyzdyq shabýylynan óz aýmaǵyn qorǵaý maqsatynda soǵysqa aralasty.

Uly Jeńis kúni II dúnıejúzilik soǵys­ aıaqtalǵan 2 qyrkúıek kúni (Japonııanyń tize búkkeni týraly aktige qol qoıylǵan kúni) emes, Germanııany tolyq kapıtýlıasııalaý aktisine qol qoıylǵan kún – 9 mamyrda toılanady. Jeńiske úlken shyǵyndarmen qol jetkizildi. Keńes Odaǵy óziniń táýel­sizdigi men ómir súrý quqyǵyn qorǵap qana qoımaı, sony­men birge eýropalyq kóptegen memleketti azat etti.

Jeńis kúninen 75 jyl ótken soń, Eýro­panyń keıbir memleketteri Eýropany fashıstik Germanııa basqynshylarynan bosatýdaǵy Keńes Odaǵynyń rólin tómen­detip kórsetý áreketterin jalǵas­tyrýda. Tipti Keńes Odaǵyn Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń týyndaýyna kináli dep aıyptaýda. EQYU nasızm men stalınızmdi teńestirýge tyry­sady. Reseıde bul másele múl­de jabyq. Munda halyqaralyq qaty­nastar men halyqaralyq quqyq tur­ǵysynan rastalǵan birneshe mańyz­dy jaıttar bar. Nıýrnberg isi II dúnıe­júzilik soǵys tarıhyndaǵy jáne «halyq­aralyq kelisimder, kelisimder men min­dettemelerdi buzý arqyly agressıvti so­ǵysty josparlaý, daıyndaý, soǵys ashý», «soǵys qylmystary» jáne «adam­zatqa qarsy qylmystarǵa» qatysty nasıs­tik partııa áreketteriniń agres­sıvti sıpatyn anyqtaýda naqty núkte qoıdy».

90-jyldardan bastap qazirgi ýaqyt­qa deıin Horvatııa, Estonııa, Ýkraına jáne Chehııa tarıhı oqıǵalarǵa aýdıt júr­gizý arqyly Jeńis taqyrybyn saıasılan­dyrýǵa tyrysty. Bul áreketterin tarıhty qaıta jazý, eskertkishterdi qıratý jáne nasıstik áriptesterdi madaqtaý ar­qyly kórsetýde. Alaıda bul ózderiniń memlekettiliginiń obektıvti jáne tarıhı shyndyqqa qaıshy keletindigin kórsetýden basqa eshteńe emes.

Berlındegi Treptver parkinde Keńes jaýyngeriniń qola músini tur. « Azattyq jaýyngeri» dep atalatyn músinde bir qolymen qylysh ustap, ekinshi qolymen nemis qyzyn kóterip turǵan keńestik ja­ýyn­ger beınelengen. Nelikten Berlındegi «Azattyq jaýyngeriniń» taǵdyry Tallındegi «Qola soldattyń» nemese Pragadaǵy marshal Ivan Konevtiń eskert­kishiniń taǵdyrynan ózgeshe? О́ıt­keni Germanııa – qalyptasqan memleket, barlyǵyna salmaqpen qaraıdy.

Germanııa II dúnıejúzilik soǵys oqıǵalaryna jaýapkershilikti óz tarı­hy­nyń bir bóligi retinde qabyldady jáne tarıhty qaıta jazýǵa jáne bul jaýap­­ker­shilikten bas tartýǵa tyryspaı­dy.

Qazirgi ýaqytta halyqaralyq qoǵam­dastyqqa soǵys/qaqtyǵys sııaqty uǵym­darǵa ortaq kózqarasyn damytý, qalyp­tastyrý óte qajet. О́ıtkeni qazirgi za­man­­ǵy soǵystar jańa sıpatqa ıe. Olar­­dy  «proksı soǵystar», «gıbrıdtik soǵys­tar», «aqparattyq soǵystar», «saý­da soǵystary» dep ataıdy. Endi «bıo­logııalyq soǵys» degen shyqty...

Qoryta aıtqanda, ortaq kózqaras pen halyqaralyq quqyqty damytpaı, beı­bitshilik pen turaqty damýǵa qol jetkizý qıyn.

 

О́tken shaq – bolashaqqa sabaq

 

Iаn LEI,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ janyndaǵy Konfýsı ınstıtýtynyń Qytaı jaǵy boıynsha dırektory, Sıan shet tilder ýnıversıtetiniń professory:

 

– Búgingi tańda Qazaqstan men Qytaı­dyń jahandyq kún tártibindegi eń ózekti máseleler boıynsha kózqarastary uq­sas, bizder soǵys kezinde odaqtas bol­dyq, osy surapyl soǵystan aman-esen óttik jáne jeńdik!

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jenmın jıbao» gazetine bergen suhbatynda Qytaıdyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qosqan úlesi týraly suraqtarǵa jaýap bergen kezdegi sózderi áli esimde. Ol Qytaı halqy fashızmdi jeńýge úlken úles qosty, dedi.

Shyn máninde, Qytaı úshin II dú­nıe­júzilik soǵys qalǵan eldermen salys­tyrǵanda eki jyl buryn bastaldy jáne 1941 jylǵa deıin Qytaı halqy japon mılıtarısterine qarsy jalǵyz kúresti. Soǵys jyldarynda Qytaı barlyq qa­tysýshylar arasyndaǵy eń úlken shy­ǵyndarǵa dýshar boldy.

Qytaı Dúnıejúzilik antıfashıstik lıganyń mańyzdy múshesi boldy. Ol japon basqynshylaryna qarsy birinshi bolyp soǵysqa kirdi. 1931 jyldan bastap Qytaı halqy soltústik-shyǵys Qytaıda japon agressııasyna qarsy kúres júrgize bastady.

1937 jyly japon basqynshylaryna qarsy jalpyulttyq soǵys bastaldy. Qytaıdaǵy japon basqynshylaryna qarsy soǵys dúnıejúzilik fashızmge qarsy kúrestiń mańyzdy bóligi boldy.

Qytaıda Japon armııasynyń 94 pa­ıyzy, Áskerı-teńiz kúshteriniń úshten ekisi jáne Japon áýe kúshteriniń 60 paıyzy shoǵyrlanǵan-dy. Qytaı halqy japon fashısterine aýyr soqqy jasady, biraq 35 mıllıon qytaı ómirinen aıyryldy, tikeleı ekonomıkalyq shyǵyn 100 mıllıard dollardan asty, al janama ekonomıkalyq shyǵyn shamamen 500 mıllıard dollarǵa jetti.

Qytaı halqynyń japon fashısterin jeńýdegi sheshýshi kúsh bolǵany, álemdik antıfashıstik soǵysta mańyzdy ról atqaryp, tarıhı úles qosqany sózsiz.

Soǵys álemniń barlyq elderiniń halyqtaryna, onyń ishinde agressııa jasaǵan elderdiń halyqtaryna da aýyr zardabyn tıgizdi. Soǵys taýqymeti bizdiń elderimizdiń birde-bir otbasyn aınalyp ótpedi. Sol sııaqty, soǵysqa Qazaqstannyń árbir besinshi turǵyny jumyldyryldy. Qazaqstannan 1 mıllıon 200 myńǵa jýyq adam maıdanǵa attandy, olardyń jartysy oralmady...

Qazirgi tańda birinshiden, BUU-nyń bedeli men rólin qoldaý jáne nyǵaıtý mańyzdy. Osylaısha damyǵan jáne damýshy elder, úlken, kishi memleketter dep bólmeý qajet. Barlyǵy da birdeı óz pikir, kózqarastaryn bildirýge, mańyzdy álem­dik isterdi talqylaýǵa jáne sheshýge atsalysý quqyǵyna ıe bolýy kerek. Ekin­shiden, beıbitshilik pen damý – ýaqyt talaby. Beıbitshilik bolmasa eshqandaı damý bolmaıdy. Álemdi soǵystan qalaı qor­ǵaýǵa bolady? Qytaı bul úshin ne ýáde etti jáne ne istedi?

QHR tóraǵasy Sı Szınpın Qy­taı óz áskeriniń 300 myń jaýyn­geri qysqartylǵandyǵyn málimdeı kelip: «Qytaı qanshalyqty kúshti bolsa da eshqashan gegemonııa men ekspansııa jasaýǵa umtylmaıdy. Qytaı basqa ulttarǵa eshqashan zııan tıgizbeıdi» dedi. Bul Qytaıdyń saltanatty ýádesi.

Damý arqyly ǵana beıbitshilik ornaýy múmkin. Qazirgi ýaqytta Qytaı men Qazaqstan reformalardy jan-jaqty tereńdetip, damýdy yntalandyratyn ekonomıkalyq qurylysty turaqty túrde júrgizýde. Sondyqtan 2013 jyl­­dyń qyrkúıeginde Sı Szınpın Qa­zaqstanǵa sapary barysynda kóptegen eldiń ekonomıkalyq damýy men tur­ǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa úlken múmkindikter ashatyn «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn usyndy. Qazaqstan júzege asyryp jatqan «Nurly jol» jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy Jibek jolyn jandandyrý mindetterine sáıkes keledi.

Biz, qytaılar men qazaqtar baqytty ómirdi óz qolymyzben ornatamyz. Al soǵys, zorlyq-zombylyq tek azap pen jeńilis ákeledi. Úshinshiden, yntymaqtastyqty, elder arasyndaǵy ózara túsinistik pen toleranttylyqty damytý mańyzdy. Elder men halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty qorǵaý jáne nyǵaıtý kerek.

Barlyq elder men halyqtar beıbit qatar damý men yntymaqtastyq jolyna túsedi, sodan keıin árdaıym ashyq aspan men jaryq kún saltanat qurady dep senemiz. Qorytyndylaı kele, ótken shaq – bolashaqqa sabaq degim keledi.

 

Soǵys jyldaryndaǵy Iran

 

Ahmad VAHShITEH,

Russian Viewer jýrnalynyń redaktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń shaqyrylǵan professory:

 

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bas­­talýynan bir kún ótken soń (1939­ j. 4 qyrkúıek) Iran premer-mınıstri Mah­mud Djem málimdemesinde: «Qazirgi ýaqytta, ókinishke qaraı, Eýropadaǵy so­ǵys aýqymy úlkeıip ketti. Irannyń ım­perııalyq úkimeti óz sheshimin jarııa­lady. Jurtshylyq bul naýqan kezinde beıtarap bolýdy jáne beıtaraptylyqty saqtap qalý qajettigin aıtady», dedi.

Reza shahtyń pikirinshe, «Iran soǵysqa qatysa alatyndaı jetkilikti kúshke ıe bol­ǵan joq nemese óziniń quqyq­tarynyń buzylýyna jol bermeıtindeı jaǵdaıda bolmady». Osylaısha, «beıtarap saıasat Iran úshin qajet edi. Sondaı-aq bul soǵys qımyldaryn júrgizgen derjavalar úshin mańyzdy boldy».

Mahmýd Djemniń málimdemesinen keıin eldiń Ishki ister mınıstri Álı Asgar Hekmat sheteldik azamattarǵa Irannyń beıtaraptyǵyna qaıshy keletin pikirler aıtýdan bas tartýǵa shaqyrdy. 1939 jyly 4 qyrkúıekte Parıj aqparat agenttigi Iran beıtarap bolady dep jarııalady. Sondaı-aq 13 qyrkúıekte Syrtqy ister mınıstri Mozaffar Alam Tegeranda ornalasqan elshilikterge Irannyń beıtaraptyǵy týraly habarlady. Alaıda Iranda 700-ge jýyq nemis sarapshysy men mamandarynyń bolýy sebepti Keńes Odaǵy men Ulybrıtanııa Iran úkimeti eldegi nemisterdi tyńshylyq áreketter jasaıdy dep alańdap, olardy qýyp shyǵarady dep boljady.

1941 jyly 19 shildede Keńes jáne Anglııa úkimetteri Iranda nemis aza­mattarynyń bolýy týraly resmı túr­de alańdaýshylyq bildirdi. Bir aıdan keıin Iranǵa uqsas ýltımatým jol­dandy. Sonymen birge Germanııa úki­meti Reza shahqa habarlama jiberdi, onda Gıtler «Irannyń odaqtastardyń qysymyna qarsylyq bildirgenine jáne onyń beıtaraptyq saıasatyna» qanaǵattanǵanyn bildirdi.

Gıtler, sondaı-aq, Germanııanyń maı­dandaǵy jeńisi Iran úkimetine odaq­tastar qysymyna qarsy tura berýge múmkindik beredi dep úmittenedi...

Keńes Odaǵy men Ulybrıtanııanyń Iran terrıtorııasyn paıdalaný týraly talabyna Reza shah úkimeti oń jaýap ber­medi.

Alaıda Keńes Odaǵy, Ulybrıtanııa jáne Amerıka Qurama Shtattary Gıt­lerge qarsy kúreste Iran terrıtorııasyn paıdalanýǵa múddeli boldy. Oǵan olar qol jetkizdi. Bul terrıto­rııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde «Jeńis kópiri» dep ataldy. Osy «kópirde» beı­bit­shilik ornatý úshin 1941 jyldyń 25 tamyzynan bastap brıtandyq jáne keńes áskerleri Irannyń jas armııa­synyń keıbir bólikterin, eldi is júzinde jaýlap aldy. Úsh kúnnen keıin Reza shah Iran armııasynyń barlyq armııa bólimshelerine qarsylasýdy toqtatýdy buıyrdy. 28 qyrkúıekte antı-gıtler koalısııasynyń músheleri Iran úkimetin elshilik qyzmetkerleri men birqatar nemis sarapshysyn qospaǵanda, eldegi barlyq nemis azamattaryn shyǵarýǵa shaqyrdy. Koalısııa Irannan Keńes Odaǵyna qarý, oq-dári men qarý-jaraq tasymaldaýǵa járdem­desýge ýáde berdi.

Osyǵan oraı, Ulybrıtanııa men Keńes ókimeti Iranǵa ońtústik munaı­dyń bir bóligin jáne Irannyń balyq aýlaý­dan alǵan tabysyn tóleýge, Iran­nyń ekonomıkalyq suranysyn qamtamasyz etýge, Iran jerinde odan ári alǵa jyljýǵa jol bermeýge jáne múm­kin­diginshe áskerlerin tezirek shyǵaryp áke­týge mindettendi.

Reza shah úkimeti bul usynystardy qarastyryp jatqan kezde, 1941 jyldyń 10 qyrkúıeginde odaqtastar Iran úkime­tine taǵy da ýltımatým qoıdy. Onda, eger Iran 48 saǵat ishinde nemis azamat­taryn óz áskerlerine tapsyrmasa, Germa­nııa, Italııa, Rýmynııa jáne Vengrııa elshilikteri jabylatyny aıtyldy.

Reza Shah áli de odaqtastardyń ýltımatýmyna naqty jaýap bermegendikten, 1941 jyly 16 qyrkúıekte keńestik jáne brıtandyq áskerler soltústik pen ońtústikke qaraı Tegeranǵa kóshti.

Reza shah hanzada Muhammed Rezaǵa bılikti berýden basqa amaly qalmady. О́zi qýǵynǵa ushyrady.

Irannyń jaýlap alynýy tek brı­tandyq jáne keńestik áskerlermen shek­telmedi. AQSh soǵysqa kirgennen keıin olardyń áskerleriniń bir bóligi Iranǵa kirdi. Alaıda Irannyń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý úshin aldymen Iran, Ulybrıtanııa jáne Keńes Odaǵy arasynda 1942 jyly aqpanda úshjaqty kelisimge qol qoıyldy. Sodan keıin odaqtastar basshylarynyń deklarasııasyna qol qoıylyp (Rýzvelt, Cherchıll jáne Stalın), Tegeranda kepildik berildi.

Irannyń odaqtastar kúshtermen jaý­lap alýynyń alty jylynda qurlyq, teńiz jáne áýe kúshteri soqqylarynyń zardaptarynan bólek, adamdardyń ómir súrý jaǵdaıy men qaýipsizdigi buzyldy, azap, ashtyq pen ólim boldy.

Soǵys aıaqtalǵan kezde odaqtas kúsh­ter úshjaqty kelisimge sáıkes Irannan ketýge májbúr boldy. Biraq Germanııadan keıin Japonııanyń moıynsunýyna jáne Brıtanııanyń Irannan ketý týraly bas­tamasyna qaramastan Keńes Odaǵy Iran­nan óz áskerlerin shyǵarýdy qala­mady.

Iran úkimetiniń BUU-ǵa bergen sha­ǵy­my Keńes Odaǵyn Irannan óz áskerlerin shyǵarýǵa májbúrleı almady. Sońynda, 1946 jyly aqpanda premer-mınıstr bolǵan Ahmad Gavam úkimeti qabyldaǵan sharalardyń Batystyń ýltımatýmymen ushtasýy Keńes Odaǵyn Irannan ketýge májbúr etti.

 

Soǵystyń adamzatqa tıgizgen zardaby

 

Pýnıt GAÝR,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Aımaqtaný kafedrasynyń shaqyrylǵan professory (Úndistan):

 

– II dúnıejúzilik soǵys 20 jyldyq úzilis kezinde sheshilmegen daý-damaı­larǵa baılanysty I dúnıejúzilik soǵys­tyń jalǵasy boldy. Jer-jahan túgelge jýyq qatysqan II dúnıejúzilik soǵys – HH ǵasyrdyń eń uly qasireti. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóp adam shyǵyny bolǵan qaqtyǵys edi. Qaza bolǵandardyń sany – 70 mıllıon adam.

Soǵys adamzatqa zor qaýip tóndire otyryp, halyqtardyń jappaı mıgrasııasyna, áleýmettik ózgeristerge, onyń ishinde áıelder teńsizdigine yqpal etti. Qaqtyǵystar ónerkásiptik óndiristi jańa elder men aýmaqtarǵa taratýdy kóksedi, sondaı-aq atom energııasymen jasalǵan jappaı qyryp-joıý qarýyn qosqanda, birqatar mańyzdy joba men jańalyqtardyń paıda bolýyna jol ashty.

II dúnıejúzilik soǵys kezinde Eýro­pada shamamen 40 mıllıon adam ajal qushty. Onyń jartysy – sarbazdar, al jartysy – beıbit halyq. Keńes Odaǵy 20 mıllıon adamyn joǵaltty. Nemistiń qul­dyq lagerlerinde 3,5 mıllıon Keńes áskerı tutqyny qaza boldy jáne 1 mıl­lıonnan asa turǵyn Lenıngradty qorshaý kezinde ashtyqtan kóz jumdy.

Germanııa 9 mıllıonǵa jýyq adamynan aıyryldy. Onyń 5,3 mıllıony – jaýynger, al 3,3 mıllıony beıbit halyq boldy. Nasıster Germanııanyń 300 myń beıbit turǵynyn óltirip, odaqtastardyń bombalaýy 600 myń adamdy joıdy. Polsha 5 mıllıon ada­myn joǵaltty. Bul onyń barlyq halqynyń 16%-yn qurady. Iýgoslavııa 1 mıllıon adam joǵaltty, onyń 445 myńy soldat boldy. Fransııa 568 myń adam joǵaltty, onyń ishinde 218 myń sarbaz boldy. Ulybrıtanııa Germanııanyń áýeden bergen soqqysynan 60 myń tur­ǵynynan jáne 384 myń sarbazynan aıy­ryldy. Sondaı-aq Rýmynııa, Italııa jáne Vengrııa adam shyǵyny kóp elder qatarynan kórindi.

II dúnıejúzilik soǵysta Tynyq muhı­tynda qaza tapqan 30 mıllıon adam­nyń 20 mıllıony Qytaı halqy boldy. Onyń 80%-y – beıbit halyq. Japon áskeri Nankınde 1937 jyly 300 myń qytaılyqty óltirdi. Buǵan qosa 500 myń adamnyń ómirin jalmaǵan «Tarıh­taǵy eń iri ekologııalyq soǵys akti­si»­ Qytaı japondardy toqtatý úshin bógetti buzǵanda Sary ózenniń (Hýanhe) tasqynynan paıda boldy.

Japonııanyń áskerı qylmystary Qytaıda, Japonııada, Koreıada, Úndi­qytaıda jáne Fılıppınde 6 mıllıon adamnyń ólimine alyp keldi. Sony­men qatar 400 myń áıel jynystyq qul­dyqqa salyndy. Olardyń 90%-y soǵys sońyna qaraı qaıtys boldy. Indo­nezııa Japonııanyń basyp alýy jáne ashtyq saldarynan 4 mıllıon adamynan aıyryldy.

Úndistan 3 mıllıon adamnan, onyń ishinde 90 myń sarbazyn, Japonııa 2 mıllıon sarbazyn joǵaltty. Odaqtastardyń bombalaýy jáne Hırosıma men Nagasa­kıge eki ıadrolyq shabýyldyń nátıje­sinde 1 mıllıonǵa deıin beıbit turǵyn qa­za boldy.

Soǵystyń osynsha zardabyn kórip-bilip otyrsa da, álemdegi yqpaldy kúsh­ter qaýip-qater deńgeıin tómendetýge asy­ǵar emes.

 

Tutas Úndistannyń yqpaly

 

Irfan ShAHZAD,

«Eýrazııa ǵasyry» ınstıtýtynyń negizin qalaýshy (Pákistan):

 

 

– 1947 jylǵa deıin birigý jolynan ótken Úndistanǵa II dúnıejúzilik soǵys kezinde basqynshylyq jasalǵan. Bul taqyryp halyqaralyq dıskýrs­ta az talqylandy. Sebebi ol ýaqytta álem­niń basqa kóptegen eli sııaqty Úndistan da táýelsizdigin almaǵan edi, Brıtan ımperııasynyń otary boldy. Alaıda eki alapat soǵystyń tarıhyn muqııat taldaý sýbkontınenttiń róli qarjy, ónerkásiptik óndiris jáne adam bıligi turǵysynan sheshýshi bol­ǵanyn kórsetti. Ásirese, atalǵan faktor II dúnıejúzilik soǵysta erekshe baı­qaldy. Tipti sol kezdegi Brıtan ımpe­rııasy úndi halqynyń jáne onyń resýrstarynyń úlesinsiz soǵystaǵy nátıjeleri aǵylshyndar qalaǵandaı bolmaýy múmkin ekenin moıyndady.

II dúnıejúzilik soǵys týraly paıym­d­aǵanda, sol ýaqytta Úndis­tanda qalyptasqan saıası jaǵdaıǵa zer salyp qaraý mańyzdy. Bul sýb­kontınenttiń Brıtan ımperııasymen kú­resi aıaqtalýǵa, ıaǵnı táýelsizdikke ja­qyn qalǵan ýaqyt edi. Degenmen halyq­tyń negizgi eki toby – úndiler men úndistandyq musylmandardyń táýelsizdikke kózqarasy ártúrli boldy. Úndi ulttyq kongresiniń (INC) ba­syndaǵy úndiler Úndistannyń bir­tu­tas el retinde bostandyq alǵanyn qalady. Musylmandar bastaǵan Búkil­úndilik musylman lıgasy (AIML) musyl­man­dardyń shekarasyn bólek shegendeý úshin kúresti.

INC jáne AIML ekeýi de II dúnıe­júzilik soǵysta brıtandyqtardy qol­dady. INC basshylyǵy óz qoldaýyn jarııa­lamas buryn brıtandyq vıse-prezıdentke birqatar shart qoıdy. M.Gandı fashızmmen qarýsyz kúresti alǵa tartty. Al M.Djınna basqaratyn AIML demokratııa men demokratııalyq normalardy, jalpy jahandyq maqsatty kózdeıtinin bildirdi. M.Djınna eger musylmandar belsendi bolmasa, olar soǵystan keıin bólinbegen Úndistanda qıyn jaǵdaıda qalady, sebebi olar halyqtyń azshylyǵyn quraıdy dep sanady.

II dúnıejúzilik soǵysqa brıtandyq­tardyń atynan tutas Úndistannan jal­py alǵanda 2,5 mıllıon sarbaz qatysqan dep baǵalanady. Bul soǵysta 80 myńnan 100 myńǵa deıin adam qaza boldy. Bul rette musylmandar sýbkontınent halqynyń 25%-yn qurasa da, II dúnıejúzilik soǵysta shaıqasqan áskerdiń quramyndaǵy musylmandar 40% bolǵanyn eskerý kerek.

Sýbkontınenttiń jaýyngerleri II dúnıejúzilik soǵystyń barlyq maıdanynda shaıqasty. Olar Eýropada, Taıaý Shyǵysta, Afrıkada, Ońtústik-Shyǵys Azııada jáne Qytaı-Úndis­tan-Bırma maıdanynda boldy. Birinshi­den, sýbkontınenttiń sarbazdary japon­dardyń Úndistanǵa shabýylynan tıimdi qorǵandy. Ekinshiden, olar Qytaıdy japondardan jáne basqalardan qutqarýǵa septigin tıgizdi. Sýbkontınenttiń qos­qan úlesi Brıtan ımperııasynyń resmı qujatynda jaqsy kórsetilgen. Biraq buǵan Úndistanda, Pákistanda jáne Bangladeshte basylǵan ádebı shy­ǵar­malarda laıyqty mán beril­megen.

 

Qaqtyǵystar men beıbitshilikti zertteýdiń jeti onjyldyǵy

 

Hendrık BÝLLENS,

doktor, professor, Eýropanyń álemdi zertteý qaýymdastyǵynyń, Aýgsbýrg ýnıversıteti Álem jáne janjaldardy zertteý ortalyǵynyń negizin qalaýshy-múshesi (Germanııa):

 

– II dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtal­ǵanyna 75 jyl toldy. Bul óz kezeginde múmkindikti jiberý, úmit úzý, sabaq alý, jahandyq syn-qaterler sııaqty máse­lelerdi kún tártibine shyǵardy. Onyń kóptegen ult, qoǵam, toptar nemese jeke tulǵalar tarapynan ártúrli qabyldanýy jahandyq saıasattyń barysyna áser etti.

Álbette, qashanda oqıǵalardyń sal­dary túrli el, áleýmettik toptar men jeke tulǵalar turǵysynan zert­teýdi qajet etedi. Bul keıbir faktorlardy taldaı otyryp Shyǵys-Batys blok­tarynyń konfrontasııasyn toqtatý mysalynda kórinis tabýy múmkin.

Epıstemologııalyq jáne ǵylymı kóz­qaraspen qaraǵanda, qubylmaly álemniń oqıǵalary aldyn ala boljan­baǵan. Muny birde-bir ǵylymı qoǵam­dastyq, sarapshylar, saıasatkerler aı­typ bere almaǵan. Maǵan osy ashyq máse­leni Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bas­tamashylyq etken II dúnıejúzilik soǵys týraly áńgimeniń sońyna qaraı kóterýge týra kelip tur.

Synı turǵydan jan-jaqty suraqtar «qandaı sabaq aldyq?» degen saýalǵa toqaılasady. Múmkin jaýaptardyń bi­ri qaqtyǵystar men beıbitshilikti jáne onyń tásilderin zertteý boıynsha halyq­aralyq qozǵalystyń paıda bolýy men damýyna qysqasha sholý bolmaq.

Bul jańa tásil neolıberaldy kapı­talızmniń taralýynan avtorıtarızmniń kóterilýine deıingi popýlızmniń, ult­shyldyqtyń, mılıtarızmniń, saıası- dinı ekstremızmniń, násilshildik jáne terrorızmniń kúsheıýine qatysty buryn­ǵy jáne qazirgi negizgi saıasatpen, tájirı­bemen ushtasady. Bul qubylystar bizdiń aldymyzǵa «naqty ne isteý kerek?» jáne «qandaı túbegeıli ózgeris qajet?» degen mańyzdy másele qoıady. Álem tap bolǵan naqty jahandyq syn-qaterler – áskerı shyǵyndar, uzaqqa sozylǵan jáne jańa qarýly qaqtyǵystar, qarýlaný jarysy, kedeıshilik, ashtyq, qorshaǵan ortanyń quldyraýy, májbúrli jappaı kóshi-qon jáne tabıǵı nemese tehnogendik apattar, klımattyń ózgerýi, jer silkinisi, sondaı-aq qazirgi COVID-19 pandemııasy.

Taqyryptyq zertteýdiń mysaly retinde men Qazaqstan úshin, beıbitshilik máselelerin júzege asyrý isinde buryn-sońdy bolmaǵan jáne óte tabysty naqty is-áreketter jasaǵan memleket úshin májbúrli jappaı kóshi-qondy basqarýǵa qatysýǵa negizdelgen neǵurlym turaqty, ınklıýzıvtik usynystar usynǵym keledi.

Maǵan Nur-Sultan qalasynda Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde Qaqty­ǵystardy, beıbitshilik pen damýdy zertteý ortalyǵyn qurý usynylyp otyr. Bul ortalyqtyń tujyrymdamasy osy oqý jáne zertteý ornynyń basshylyǵyna usynyldy.

 

Urpaqtar sabaqtastyǵy

 

Tatıana KOShMAN,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy:

 

– L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń tarıh fakýl­tetinde «Otbasymnyń ardageri» izdeý jumysynyń ótip jatqanyna osymen besinshi jyl toldy. Bul jaýynger jolynyń tarıhyn anyqtaýǵa, ardagerler erligi men basqa memleketterde jerlengen batyrlardyń zıratyn tabýǵa jol ashady. Stýdentter ınternet resýrstar arqyly izdep, oqıǵalar jınap, derekkózderge sholý jasaıdy. Osy jyly zıratty anyqtaýmen qatar Belarýs jerindegi baýyrlastar zıratyna barý múmkindigi týdy.

2020 jyly 27-31 qańtar araly­ǵynda Bashqurt memlekettik pedago­gıkalyq ýnıversıteti tarıh fakýl­tetiniń stýdentteri men bizdiń stýdent­ter Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı uıymdas­tyrylǵan, soǵys ne eńbek oryndaryn aralaýǵa arnalǵan halyqaralyq 55-shi «Juldyzdy sherýge» qatysty. Jul­­dyzdy sherýge qatysýshylar arasynda EUÝ-diń 3-kýrs stýdenti Ádil Eginbaı boldy. Baýyrlastar zıra­tyn kórýge barǵan stýdentimiz – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan Ka­ma­lı Jýanyshbaev degen soldattyń shóberesi. Onyń otbasy 2019 jylǵa deıin atalarynyń jerlengen orny týraly bilmegen.

Aqmola oblysy Eńbekshilder aýdanynda turǵan Jýanyshbaevtar áýletinde 5 ul bolǵan. Qalı, Qurman, Janalı, Ka­malı, Aqtaılaq esimdi uldardyń tórteýin soǵysqa alyp ketken. Olar maı­danǵa 1941 jyldyń shildesinde attanady. Tórt jylda aǵaıyndylardan birde-bir hat kelmegen. Maıdannan eshqaısysy qaıta oralmady. Soǵystan keıin týystary izdeýdi bastap, quzyrly organdarmen baılanysqa shyǵady. Alaıda bul jumystar esh nátıjesin bermegen.

Ádil Eginbaı «Juldyzdar sherýine» qatysyp, baýyrlastar zıratyna barýǵa múmkindik aldy. Baýyrlastar zıratynda 17 myńnan astam adam jerlengen. Me­morıaldy taqtada odaqtas elden shyqqan ártúrli ult ókilderiniń aty jazýly. Onyń ishinde qazaqstandyqtar da bar. Aqmola oblysynyń týmasy, 612-atqyshtar polkiniń qatardaǵy jaýyngeri Kamalı Jýanyshbaevtyń esimin osylaısha shóberesi kórdi.

Saltanatty kesh barysynda Bashqurt memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti men L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stý­dentteri memorıaldy keshenge gúl shoq­taryn qoıdy. K.Jýanyshbaevtyń urpaǵyna «Urpaqtarǵa joldaý» men «Baýyr­lastar zıratynyń topyraǵy» tabystaldy.

«Juldyzdy sherýge» qatysý stýdentterge izdeý jumystarynyń mańyzdy­lyǵyn kórsetip, II dúnıejúzilik soǵys batyr­larynyń atyn tarıhta qaldyrýǵa úles qosýǵa múddeli ekenin túsindirdi.

 

Aıqarmany daıyndaǵandar

Joldybaı Bazar,

Svetlana Ǵalymjanqyzy,

Orynbek О́temurat,

«Egemen Qazaqstan»