Qalybaı Tasqulov pen Alım Hakımov – qaı eldiń qaharmandary?!.

Olardyń esimi 1969 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen «Keńes Oda­ǵynyń qazaqstandyq Batyrlary» atty qos­tomdyqtyń (qurastyrýshylar – P.S.Belan, N.P.Kalıta) ekinshi tomyna engen. О́kinishke qaraı, búgingi urpaq bul ekeýiniń qaı eldiń qaharmandary ekenin jete bile bermeıdi. О́ıtkeni Shymkentteı shyraıly shaharda 2015 jyly Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyna oraı ashylǵan Dańq memorıalynda esimderi altyn árip­pen qashap jazylǵan elý shaqty Keńes Odaǵynyń Batyry men «Dańq» ordeniniń tolyq ıegerleriniń arasynan olardyń aty-jónin keziktire almaısyz. Al Tashkent pen búgingi Bostandyq aýdanynyń ortalyǵy –Ǵazalkent qalasyndaǵy Uly Otan soǵysy ardagerleriniń qurmetine ornatylǵan eskertkish taqtada olardyń aty-jóniniń bar nemese joq ekeni bizge belgisiz. Sonda bul ekeýi qaı eldiń qahar­mandary bolǵany?!.

Qalybaı Tasqulov 1922 jyly Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń Bostandyq aýdanyndaǵy Asyq ata (qazirgi Domalaq Ana) aýylynda kedeı sharýanyń otbasynda dúnıege kelgen. Sarbaz bolǵan kezde onyń jasy jıyrmaǵa da jetpegen eken. Dnepr ózeninen ótýde kórsetken qaharmandyǵy men erligi úshin 1943 jylǵy 30 qazan kúni qatardaǵy jaýynger Qalybaı Tasqulovqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen.

Ol óziniń qatar qurdastarynan erekshe týǵan joq. Mektepte oqydy. Jaılaýda qoı jaıdy. Múmkin maıdanǵa attanar sátte Qalybaı Tasqulovtyń týǵan jerge Batyr bolyp oralamyn dep ákesine bergen sertine jurt onsha sene de qoımaǵan shyǵar.

Jeksuryn jaýǵa qarsy keskilesken shaı­qastarda onyń buǵanasy bekip, qa­byrǵasy qataıa túsken. Dnepr ózenine taıaý jerdegi urystardyń birinde kórsetken er­ligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen ma­rapattalǵan.

Al osydan keıin Dnepr tarıhı shaı­qasynyń kýási bolǵan. Munda basqa da kóp­tegen qazaq jaýyngerleri sııaqty jas jaýyn­­ger Qalybaı Tasqulov ta ózin has ba­tyr­larsha kórsetken. Ol 69-Qyzyltýly Sevsk dıvı­zııa­sy 120-atqyshtar polkiniń Dnepr ózeni­nen alǵashqylar qatarynda ótken avtomatshy desant tobynyń qu­ramynda bolatyn. Keńes jaýyngerleri fashıstermen ashyq aıqas­qan. Dnepr ózeniniń jaǵalaýyndaǵy kór­­setken erekshe erligi úshin Qalybaı Tas­qulov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bol­ǵan.

Týǵan jerindegi «Eńbekshi» (keıinnen Frýnze atyndaǵy ujymdyq sharýashylyq dep atalǵan, qazirgi Eńbek aýyly) ujymdyq sharýa­shylyǵynda turatyn ákesine jas batyr myna jyr shýmaqtaryn sol kezde jazǵan eken:

Dnepr ózeninen ótkizdi meniń óz elim,

Ot keship júrip órtendi

talaı ózegim.

Jiberdi el meni qasiret jasyn

tókpeýge,

Qyzǵyshtaı sonda qorǵaýǵa

móldir ózenin.

Ant etem mynaý turǵanda keýde,

qol aman,

Qýamyn jaýdy qýanyshymdy

tonaǵan.

Berlınge jetip, Jeńisti biz toılap,

Sodan soń qaısar Batyr bop

elge oralam...

Osylaısha Qalybaı óz sertin abyroımen oryndaǵan. Beıbit ómirge oralǵannan keıin ol el ıgiligi jolynda eseli eńbek et­ken.

Alım Hakımov 1919 jyly Ońtústik Qa­zaqstan oblysynyń Bostandyq aýdanynda dúnıege kelgen. Ulty – tájik. Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń múshesi. 1939 jyldyń qazan aıynda Qy­zyl ásker qataryna shaqyrylǵan. 1942 jyldyń naýryz aıynan bastap maı­dan­daǵy urys áreketterine qatysqan. Áskerı ýchılısheni bitirgennen keıin maıor Alım Hakımov 143-Qyzyltýly Sývorov ordendi Konotopsk-Korostensk atqysh­tar dıvızııasynyń batalon komandıri bol­ǵan. 1945 jylǵy 27 aqpanda oǵan Ke­ńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Bata­lon­­nyń erjúrek komandıri Qyzyl Tý jáne Alek­­sandr Nevskıı ordenderimen marapat­talǵan.

143-atqyshtar dıvızııasy 487-polkiniń erjúrek ofıseri, maıor Alım Hakımov óz batyrlyǵymen dańqqa bólengen. 1943 jyly jazda Kýrsk ıinindegi keskilesken shaıqastarda ol basqarǵan batalon nemis-fashısteriniń qorǵanys shepterin aldymen buzyp ótken. 1944 jylǵy shilde aıynyń basynda Alım Hakımov basqarǵan batalon Kovel qalasynyń túbindegi qııan-keski shaıqastarda erekshe kózge túsken.

Keńes ofıseri Alım Hakımovtiń áskerı talanty ásirese Polshanyń astanasy –Varshava mańyndaǵy urystarda barynsha tulǵalanyp kóringen. Onyń marapat qaǵazynda qysqasha jazylǵan mynadaı joldar bar: «1945 jylǵy 15 qańtarda Var­shava aımaǵyndaǵy Stara derevnıasynyń tóńireginde jaýdyń qorǵanys shebin buzyp óterde Alım Hakımov joldas dushpannyń adam kúshi men tehnıkasyn eleýli shyǵynǵa ushyratqan. Jaýdy óksheleı qýa otyryp, óz batalonynyń jeke quramyn Vısla ózeninen dıvızııada birinshi bolyp ótkizgen. Dushpannyń eki transheıadan turatyn plasdarmyn ıelenip, Modlın - Varshava tas jolyn ustap turǵan. Osy joly dushpannyń jaıaý áskerleri men júkteri tıelgen bes avtomashınasyn joıyp jiberilgen».

Bul qalaı bolǵan edi?.. Maıor Alım Hakımovtiń basshylyǵyndaǵy batalon­nyń Vısla ózeninen ótip shyǵýy muń eken, gıtlershiler ústi-ústine qııan-keski qarsy shabýyl jasaǵan. Jarylǵan bombalar men snarıadtardan jer sol­qyldaǵan. 12 saǵat ishinde batalon óz­derine qaraı jasalǵan 15 shabýyldy toı­tarǵan. Sodan soń nemis-fashısteri segiz tankisin jáne oǵan ertip avtomatshylaryn urysqa shyǵarǵan. Tankterdiń betke alǵan baǵytyna, bata­lonnyń oń jaq qanatyna maıor Alım Ha­kımov naǵyz erjúrek ári tájirıbeli kommýnıst jaýyngerlerdi jınaǵan bolatyn. Batereıa komandıri kapıtan Smyslov týra nysanaǵa alyp, jetekshi mashınany, budan bólek taǵy eki tankti qosa qabat jaıratqan. Jaýyngerler – Igýmnov pen Bashkırov tankige qarsy qoldanylatyn granatalarmen jaý tankilerin qıratqan. Med­vedev pen Kýhlıarenko tankterdiń so­ńyn­da kele jatqan avtomatshylarǵa pýlemet­pen oq boratqan. Batalon komandıriniń saıa­­sı jumystar jónindegi orynbasary Isto­mınov pen aǵa leıtenant Baranov qol pýlemet­­terimen aıqysh-uıqysh oq sebelegen. Jaý jaǵy kóp shyǵynǵa ushyraǵan. Urys dala­­synda dushpannyń tórt tankisi men 120 óligi qalǵan. Tórt ofıseri men 30 soldaty tut­qynǵa alynǵan.

Urysta kórsetken erligi men qahar­man­dyǵy úshin maıor Alım Hakımov pen bir top jaýyngerge 1945 jylǵy 27 aqpanda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1932 jyly qurylǵan Bostandyq aýdany 1956 jylǵa deıin Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qura­mynda bolǵan. Biz sóz etken qos qahar­man Uly Otan soǵysyna osy jerden, ıaǵnı Qa­zaq­stannan attanǵan. Demek, olar – bizdiń elimizdiń Batyrlary emes pe?!. Soǵan qara­mas­tan, 2015 jyly Uly Jeńistiń 70 jyl­dyq mereıtoıyna oraı Shymkentte ashyl­ǵan Dańq memorıalynan bul ekeýiniń esimin kezik­tire almaısyz.

Muny aıtasyzdar, onda tarıhta beıne­bir Bostandyq aýdany bolmaǵandaı, bul aýdan­­­­nan qandy maıdanǵa attanǵan jaýyn­gerl­erdiń birde-biriniń aty-jóni jazyl­maǵan.

Árbir halyq óziniń batyrlaryn bi­lip qana qoımastan, olarǵa qurmet pen taǵ­zym etýi tıis. Erler esimi el esinde máń­gi saq­ta­lýy­ úshin olardyń aty-jónin ensı­klope­dııa­­­larǵa engizgen maqul. Qaharmandar týraly kitaptar jazyp, eskertkishter or­natý da ar­tyq etpeıdi. О́ıtkeni eldiń azat­tyǵy úshin erlik kórsetkenderdiń esimderi umy­tyl­maýy tıis!

Ábdisattar ÁLIP,

Qazaqstan Jýrnalıster jáne Halyqaralyq Jazýshylar odaqtarynyń múshesi

Shymkent