Aǵarǵany mol aýdan

Qazyǵurt asýynan ótetin kúre joldyń boıynda aýyl tur­ǵyn­dary aıran-sútin, qymyzy men qymyranyn, qurt pen irimshi­gin saýdalap tur. Bul kórinis jolaý­shylarǵa jaqsy tanys. Suranys bol­ǵandyqtan da aǵarǵanyn satý­shylardyń jol boıyn saýda ornyna aınaldyrǵaly qashan. Aýdanda mal ónimi, aǵarǵan mol ekenin osy bir kórinis te ańǵartady.

Týysqanymyz ádeıilep sha­qyr­ǵan kádeli de jeńsik taǵam­nan dám tatýǵa aýyldastary men aýyl aqsaqaldary da kelipti. О́te dám­di, ári qoıý kójeden aýyz tıgen aqsaqaldardyń biri esik jaq­taǵy úı ıesine qarata «kelin, taǵam­dy qara ýyzdan daıyndady ma, álde sary ýyzdan ba?» degen saýal tas­tady. Aqsaqal aıtyp otyrǵan qara ýyz – tóldegen maldyń eń alǵashqy súti, sary ýyz – tól em­gennen keıingi sút. Al bir táý­lik­ten keıingi sútti aq ýyz deı­tinin aýyldaǵylar jaqsy bil­e­di. Otaǵasy da múdirmedi «sıyry­myz 2-3 kún buryn tóldedi, kójeńiz tátti ýyzdan ázirlengen, kóke», dedi tór jaqtaǵy aqsaqalǵa qarap. Bappen pisirilgen taǵamǵa rızalyq batasyn bergen aqsaqal kóshpendi qazaq arasynda osyǵan uqsas «kótenasar» salty da baryn aıtty. «Kótenasar – alǵashqy tól týǵanda arnaıy kóten asyp, qonaq shaqyrý ǵurpy. Mundaıda ýaqytynan erte, qys mezgilinde týǵan tólder esepke alynbaıdy. Kóp nárse zamanǵa beıimdele ózgerip, ne bolmasa qalyp barady. Ýyz kóje daıyndap basymyzdy qosqanyńa rahmet!» dedi aqsaqal. Odan keıin dastarqan basyndaǵy áńgime aýyl turǵyndarynyń ózderinen artylǵan aǵarǵandy qalaı saýdalap jatqanyna oıys­ty. Jol boıyndaǵy saýda oryn­darynyń kóbeıe túskeni, ondaǵy ónimderdiń saqtalýy men sapasy, tazalyǵy men sanıtarlyq talapqa saı bolýy da áńgimege arqaý etildi. Aýyl turǵyndary aıtqandaı, endi jol boıyndaǵylardyń ónimine úlken kásiporyndar da tapsyrys beretin bolady. «Qazyǵurt» ındýstrııalyq aımaǵynda 2 gektar jer teliminde ornalasqan «Asyl bastaý.kz» JShS-nyń quny 602,7 mln teńgelik «Maı­syz­dandyrylǵan qurǵaq sút jáne sary maı shyǵarý» jobasy osy naýryz aıynda iske qosylmaq. 20 adamdy turaqty jumys ornymen qamtıtyn kásip­orynǵa reseılik jáne ýkraı­na­lyq qural-jabdyqtar ornatyl­ǵan. Jylyna 2 myń tonna sút ónimin óńdeıdi. Sút ónimin aýdan­daǵy agroqurylymdardan jáne halyqtan kelisilgen baǵa­da jı­naqtap óńdeý arqyly arnaıy ydystarda quıylǵan qur­ǵaq sút, sary maı, aıran, qaı­maq jáne irimshik shyǵarý kózdelý­de. Kásiporyn jumysqa tek aýdan turǵyndaryn alady. Qazy­ǵurt aýdanynyń ákimi, jurt iskerligin joǵary baǵalap júrgen Tólegen Telǵaraev jergilikti agroqu­rylymdardy jáne turǵyndardy atalǵan kásiporynǵa sút ónimin ótkizýge shaqyrypty. Shaǵyn otbasylyq sút fermalary da kóptep ashylýda eken. Mysaly, ótken jyly 29 shaǵyn ferma iske qosylǵan. Mal basy da kóbeıe túsken. «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan», «Tabynǵa asyl tuqymdy buqa» baǵdarlamalarynyń aıasynda aýdanda 3851 mal alynypty.

Ýyz kójeniń qaı kúngi sútten daıyndalǵanyn suraǵan aqsaqal dastarqan basynda jastarǵa qulaqqaǵys ete jaqsy áńgimelerdi de aıta otyrdy. «Maldyń tóli ýyzǵa ábden toıýy kerek. Ýyzyna toımaǵan tól júdeý bolady. Sondyqtan da úlkender mal tólin ábden emizip, ýyzyna toıdyrady», deıdi aqsaqal. Sondaı-aq dastarqan basynda qazyǵurttyq «Qazan» kespe týraly da áńgime qozǵaldy. Árıne er-azamattar jaǵy aldymen jańa ashylǵan jumys oryndaryn tilge tıek etti. Aýyl turǵyndary aıtyp otyrǵan kespeńiz óndirisi qaıta jańǵyrtylǵan, ındýstrıaldyq aımaqta ornalasqan, «CG Foods Central Asia» JShS-nyń «tez ázirlenetin taǵamdar» jobasy aıasynda shyǵarylýda. О́tken jyly 1,1 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan zaýyt búginde 10 túrli «Qazan» jáne «Wai-Wai» markaly kespe ónimin shyǵarýda. Búgingi tańda 80 adam jumyspen qamtylǵan. Kásiporynnyń damý josparyna sáıkes aldaǵy jyldary jumysshylar sany 300-ge jetpek. Kásiporyn jylyna 1100 tonna ónim shyǵaryp, onyń 20%-y elimizdiń aýmaǵynda, al 80%-y Ortalyq Azııa elderine eks­port­talady. Jalpy, «Qazy­ǵurt» ındýstrııalyq aımaǵynda 7,3 mlrd teńgelik 193 jumys or­nyn quraıtyn 5 joba orna­lastyrylǵan. Osy arada aıta keterligi, agrarly aýdanda aýyl sharýashylyǵynyń damýyna nazar aýdarylýda. Aýdanda jumys is­tep turǵan 19 ónerkásip kásip­ory­ny ótken jyly 7 840,3 mln teńgeniń ónimin óndirgen. Bıyl ónim kóle­min 7 866 mln teńgege jetkizý josparlanýda. Shaǵyn jáne orta bıznes salasy boıynsha jalpy quny 1223,9 mln teńgelik 32 shaǵyn joba iske qosylyp, 195 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Tirkelgen shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri sany 10151 birlikke jetip, jumys istep turǵandarynyń úlesi 96,7% bolǵan. Osy baǵytta aýdanda 11795 adam jumyspen qamty­lyp, óndirilgen ónim kólemi 69 801,5 mln teńgeni qurady. «Bıznes­tiń jol kartasy – 2020» baǵ­darlamasy aıasynda búginge  deıin jalpy 49 joba qol­daý alǵan. «Nátıjeli jumys­pen qamtýdy jáne jappaı kásipker­likti damytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan «Eńbek» memle­ket­tik baǵdarlamasy aıasynda 268 tulǵa 921,5 mln teńge nesıe alyp kásipkerlikpen aınalysýda. Sonymen qatar «Jas kásipker» jobasy aıasynda aýdannyń 18-29 jas aralyǵyndaǵy 199 azamaty jáne 136 kóp balaly ana, 19 múm­kindigi shekteýli jan, jalpy 354 adam shaǵyn kásipterin ashý úshin 505 myń teńgeden qaıtarymsyz memlekettik grant alyp otyr.

Osy syndy jaqsy ózgerister sóz bolǵan dastarqan basynda qa­rııa­­lar ýyz kóje árbir áýletti ýyz­­daı uıytatynyn aıtty. «Qazaq­­­tyń «ýyzdaı uıyǵan» degen tir­kesinde úlken mán jatyr. Buryn aýyl adamdary óte uıymshyl edi. Bir-biriniń qas-qabaǵyna qaraı­tyn. Renjitip almaýǵa tyrysa­tyn. Osynyń barlyǵy ýyz kóje dámin birge tatqannan da shyǵar. Sol yntymaq, birlikke syzat túsir­meńder, salt-dástúrimizdi saq­tap, jas býynǵa ónege-úlgi etiń­der», dep aqsaqal aq batasyn ber­di. Ýyz kóje ishken jurt «aq mol bolsyn» dep tilegin aıta tarqasty.

Túrkistan oblysy