Tórtkúl dúnıeni titiretken pandemııa dıqan qaýymdy da alańdatyp tastaǵan edi. El de eleńdeýli bolatyn. Astyq ekpeı bola ma? Bıyl oblys dıqandary 4 mln 900 myń gektar alqapqa dán sińirmek. Eńbek ónimdiligin eki jarym ese arttyrý mindeti qoıylyp otyr. Bul mejeden shyǵýdyń joly qaısy?
Astyq eksporttaýshylardyń aldyńǵy leginen tabylatyn, ár jyl saıyn 20 mln tonnadan astam aqyq dándi qoımaǵa quıyp alatyn qazaq eli úshin bul strategııalyq mańyzy bar másele. Ústimizdegi jylǵy qıyndyqqa baılanysty el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jer emgen sharýalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan sheshim shyǵardy. Bul sheshim azdap abyrjyp otyrǵan dıqan qaýymnyń senimin arttyryp, sony serpin bergendigin de basa aıta ketken durys. Qoldaýǵa bólingen qarjynyń edáýir bóligi tuqym sharýashylyǵyna jumsalmaq.
Osal jerimiz de osy edi. Oblystyń astyqty alqaptaryna sońǵy otyz jyldan astam ýaqyt boıy ekinshi, úshinshi reprodýksııaly tuqym sebilip keledi. Álmısaqtan aıtylǵan «Ne ekseń, sony orasyń» deıtuǵyn qanatty sóz shyn eken. Áne bir qıyn kezde ozyq tehnologııalardy ıgerýge mursha bolmaı, jerdi óńdeýge qarymy qaptal jetpegen soń kúzde seýip, kóktemde oryp alýmen ǵana shektelgen ónim sapasy jyldan-jylǵa quldyraı berdi. Al tómen surypty tuqym topyraqty azdyrdy.
– Úkimetten bólingen 70 mlrd teńgeniń 20 mıllıardyn oblys sharýashylyqtary ıgerýde. Qazir tuqym máselesine de aıryqsha mán berilip otyr. «Azyq-túlik kelisimshart» korporasııasy bir jarym myń tonna sapaly tuqym bosatty, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Ǵalymjan Ábdihalyqov.
О́tken jyl asa qolaıly bola qoıǵan joq. Áıtse de, aqmolalyq dıqandar gektar berekesin 11 sentnerden aınaldyryp, 5 mıllıon tonna tóńireginde astyq jınady. Saraptap qarap otyrsańyz, ónim kólemin arttyrýǵa sapaly tuqym ekken sharýashylyqtardyń qosqan úlesi mol eken. Tuqymǵa qosa jer óńdeýdiń jaıyn eskergen lázim. Jasyratyny joq búgingi sharýalar hımııalyq tyńaıtqyshtarǵa ıek artady. Árıne mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, fosfor, azot pen kalıı topyraqqa aýadaı qajet. Biraq onyń da óz ólshemi bar. Ár nárse óz mólsherimen bolǵan lázim.
Jerge jany aýyryp, jaıyn oılaıtyn sharýalar alqapqa qansha mıneral sińirýdi, onyń ónimdilikke áserin sıfrly tehnologııalar arqyly baqylaı alady.
– Biz ár 25 gektardan 50 santımetrge deıin tereńdikten topyraq úlgisin alyp, zerthanaǵa tapsyramyz. Nátıjesi belgili bolǵannan soń sharýaǵa ǵylymı usynys kartasy beriledi. Barlyq málimet respýblıkalyq «Qoldaý» derekter bazasyna engiziledi. Endigi arada sharýashylyq basshylary óz ıelikterindegi qaı alqapqa qansha fosfor kerek nemese qaı alqapty belgili bir tyńaıtqyshtarmen baıytýǵa bolmaıtyndyǵy týraly naqty aqparat ala alady, – deıdi «Kazagrolab» zerthanasynyń dırektory Ádilbek Ǵazızov. – Eger kúkirt, kalsııdi mólsherden artyǵyraq qoldansa, egin bir jerge shyǵyp, ekinshi jerge múlde shyqpaı qalýy da ǵajap emes. Fosfor jetispese, ózge tyńaıtqyshqa jumsaǵan aqshańyz zaıa.
Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qolda bar múmkindikke kóńil bólmeı otyrǵan dıqandar qarjysyn beı-bereket jumsap júrgen syńaıly. Onyń ústine jer júdep, tozyp bara jatqandyǵyn da basa aıtýymyz kerek. Oblysta kúni búgin 234 myń gektar jyrtyndy jer týsyrap jaı jatyr. Qazir bul jerdi aramshóp basýda. Ynta bolsa bir kezde kádege jaratylyp, keıin qaýqardyń bolmaýynan bos qalǵan jerlerdi ıgerýge ábden bolady. Mysal keltire ketelik, Zerendi aýdanynyń Qazaqstan aýylynyń irgesindegi bos jatqan jerdi «Bereket-2050» seriktestigi birneshe jyldan beri ıgerýde. Qazir mol ónimge qalaı qol jetkizýge bolatyndyǵyn kórsetetin tájirıbe alańy ispetti.
– Osy isti qolǵa alarda jergilikti jerdiń jaıyn biletin talaı adam jumysymnan bátýa shyǵa qoımaýy múmkin ekendigin betime aıtqan bolatyn, deıdi seriktestik quryltaıshysy Borıs Kozlov, – biraq men bekem bel býdym. Bir sengenim, memlekettiń kómegi. Mynaǵan qarańyz, gerbısıdke 50 paıyz, mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa 50 paıyz sýbsıdııa beriledi. Jeńildetilgen nesıesi taǵy bar. Bıyl Prezıdenttiń pármenimen janar-jaǵarmaı baǵasy arzandady. Endi osynshama tıimdilikti qalaı paıdalanbaýǵa bolady. Sharýashylyqty sıfrly tehnologııaǵa kóshirdik. Jyl boıy jer óńdeý tehnologııalaryn úzdiksiz ári tııanaqty júrgizemiz. Bul rette qarjy aıamaımyz. О́tken jyly 280 mln teńgeden astam aqsha jumsadyq. Qońyr kúzde sol qarjynyń bári eselep qaıtyp keldi.
О́tken jyly oblys dıqandary ár gektardan 11 sentnerdi áreń-áreń jınaǵanda, «Bereket-2050» seriktestigi gektar berekesin 22 sentnerden aınaldyryp, oblystaǵy ortasha kórsetkishten eki ese artyq ónim jınap, jerdiń ózine jany ashyǵanǵa ǵana jomart ekendigin dáleldep shyqty.
Bıyl oblystyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn sýbsıdııalaý úshin qazynadan 37 mlrd teńge bólinip otyr. Qazirgi kúni ekologııalyq taza tabıǵı tyńaıtqyshpen ósirilgen dánge suranys mol. Biz jaqsy isin mysal etken «Bereket-2050» seriktestigi bul jaıdy da kúni buryn oılap qoıǵan. Astyq sharýashylyǵyndaǵy isin ońynan oraltqan soń mal sharýashylyǵyn da qatar óristetpek. Qazir sharýalar 9 túrli daqyl ósirýde. Munyń da óz syry bar. Negizgi maqsat ósimdik túrlerin almastyryp otyrý arqyly jerdiń qunaryn arttyryp, yrysty eseleý.
Bıyl qar qalyń tústi. Kóktem de jaýyn-shashyndy bolyp tur. Tuqym sapasyn túzetken, jeriniń jaıyn oılaǵan sharýanyń astyqsyz qalmaıtyny anyq.
Aqmola oblysy