Koronavırýstyń kınoındýstrııaǵa kesiri tıe me?

Máselen, «ıspan tumaýy» pan­de­mııasy kezeńi jáne odan ke­ıingi jyldar (1918-1926) Gol­lı­výdtyń damýyna aıtarlyq­taı áser etti, óıtkeni sol ara­lyqta «amerıkalyq kıno ón­di­ri­­siniń barlyq júıeleri iske qo­sylyp» bolashaǵy anyq­tal­dy. Bul – fılmderdiń óndirisi men olardyń dıstrıbýsııa­sy­na qatysty bolatyn. «Ispan tu­maýynyń» kesirinen amerıkalyq kınoteatrlardyń 90%-y jabyldy. Los-Andjeleste kıno­teatr­lardyń jumys isteýine tyıym tym erte salyndy, al kınostýdııa­lar bar-joǵy 1,5 aıǵa – 1918 jyl­­dyń qazan aıynyń ortasynan qara­shanyń sońyna deıin barlyq jumysyn toqtatty. Osynyń bári AQSh-tyń qalyptasqan kıno­ındýstrııasynyń joıylýy­na alyp keldi. 1918 jylǵy pan­de­mııa­ǵa deıin bul memlekette kıno ón­dirýshiler jáne prokat jú­ıesi eki bólek sala boldy.

Pandemııa kesirinen sharyq­taǵan shyǵyndardyń arqasynda kınoóndirýshilerdiń keıbireýleri bankrotqa ushyraǵan kınoteatr­lar men kıno júıesin satyp aldy. Bul jaǵdaı búgingi kúni búkil álemge tanymal AQSh kıno­ındýstrııasynyń órken­deýi­ne oń áser etti. Osy jaıtterdi sara­laı otyryp, búgingi jaǵ­daı­ǵa qatysty qorytyndy ja­saý­ǵa bolady. Mádenıet jáne sport mınıstrligine dál qazir kelis­sózder júrgize otyryp bank­rot sheginde turǵan iri kıno júıe­lerin jekemenshik ıelerinen satyp alýǵa negiz bar. Birinshiden, bul bıznes qaýymdastyǵy úshin jaq­sy qoldaý bolsa, ekinshiden, óz kıno­prokat júıesi bar otan­dyq kıno óndirisiniń damýyna jańa serpin beretini sózsiz.

Búgingi jaǵdaıǵa keler bol­saq, jahan jurtyn ábigerge sal­ǵan Covid-19 pandemııasy bú­kil álem­niń shekaralaryn jaýyp, qoz­ǵa­lysty shekteýge máj­bú­r­le­di. Bar­lyǵy da óz úılerinde, ta­maq­­taryn ázirlep, telearnanyń al­­dyn­da otyr. Kıno óndirisi bu­­­r­yn­­ǵy qalpynda jumys istep ja­tyr degen jalǵan túsinik paıda boldy.

Alaıda, búgingi elimizdegi jaǵ­daı bárimizge de aıan: kınoteatr­lar jabylyp, fılmder túsirilimi toqtatyldy. Kıno óndirisi ádette kınoteatrlardaǵy prokat úshin jumys isteıdi. Qazir tipti da­ıyn fılmder de prokatqa shyǵa almaı otyr. Onlaın platformalar – bul máseleniń sheshimi emes. О́ıtkeni bul – ekinshi naryqtaǵy tabysqa jatady, úlken ekrandar úshin daıyndalǵan sapaly kınony strımmıng júıesi arqyly kór­setý durys qubylys emes. Ǵalam­tordaǵy kórsetilimder, bú­gin­gi úlken suranysqa qara­mastan, kınoprokat júıesi se­kildi tabys alyp kelmeıdi. Búgin­gi kúni fılmder tek Qazaq­stan­da ǵana emes, sondaı-aq búkil álem­­de, tipti Gollıvýdta da (res­­mı statıstıkaǵa súıensek Los-Andjelestiń ózinde 120 myń kı­no­­ger jumyssyz qalǵan, soń­ǵy aı­da 80% kınoteatrlardyń esik­­teri ja­byl­dy) túsirilmeıtini belgili.

Taǵy da bir toqtala ketetin jaıt, túsirilim kezeńi naqty aýa-raıy­nyń qolaılylyǵyna táýeldi ekeni barshaǵa málim. Biraq bul, my­saly Gollıvýd úshin, úlken qıyn­dyq emes. Alaıda bizdiń eli­mizde túsirilim jumystary tek jaz nemese kúz aılarynyń ba­synda, ıaǵnı kúnniń uzaqtyǵyna baı­lan­ysty mezgilde túsiriledi. Demek, shilde aıynyń basynan keshik­peı túsirý jumystaryn bas­taýy­myz kerek, al ol úshin sáýir aıynan bastap daıyndyqty uıym­dastyrý qajet.

Kerisinshe, elimizde tótenshe jaǵ­daıdyń uzartylýyna baıla­nysty biz bul keste boıynsha ju­mys isteı almaıtynymyz anyq. Sondyqtan da elimizdiń kıno ón­dirisi pandemııadan qan­sha­­lyq­ty zardap shekkenin búgingi kúni boljap aıtý qıyn. Karantın aıaq­­tal­ǵannan keıin de fılmder túsirilýi ekitalaı, kıno óndirisi tez arada burynǵy qalpyna kele almaıtyny da barshamyzǵa aıan. Sebebi bul jaǵdaıdyń qanshaǵa so­zy­latynyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy, búginde qandaı da bir boljam jasaý múmkin emes. Bizde óndiris te, kınoprokat ta toqtap tur. Kınoteatrlar ja­byq – barlyq qyzmetkerler tara­tyl­dy. Qazir olar bankrotqa ushy­rap jatyr jáne biz munyń bári aıaq­talǵan kezde qandaı álemge tap bolatynymyzdy da bilmeımiz.

Boljam boıynsha, bizdiń naryq 2021 jyldyń basynda ǵana jaq­saryp, etek-jeńin jınaı bastaıdy. Esten shyǵarýǵa bol­maı­tyn taǵy bir másele – karan­tın kezinde kınokontentti paıda­laný­dyń artýy. Qazirgi ýaqytta dúnıejúzi boıynsha adamdar úıinde jáne fılmder men telehıkaıalar kórip ýaqytyn ótkizip otyr. Iаǵnı karantın aıaq­talǵannan keıin adamdar fılm­der men serıaldarǵa «toıyp» shyǵady da, basqa qyzyq iz­deı bastaıdy. Kórermender kıno­ǵa barǵysy kelmeıdi, kınoteatr­lar jurtty zaldarǵa qaı­tara al­maıdy, bul jalpy kınoın­dýs­trııaǵa áser etedi. Esesine, úı kórsetilimderiniń sany birshama kóbeıdi, osyǵan baılanysty telearnalar men onlaın-kıno­teatrlarda jumys isteıtin bizdiń áriptesterimiz paıda taba bas­tady, dál qazir bul sala aqsha ákel­mese de, kórermenderdi óz for­matyna úıretýde. Sonymen qatar barlyq onlaın-platformalar kınoteatr­larmen qatar jańa kontent izdeýde, al ındýst­rııany taıaý arada qalpyna kel­tirý josparda joq, YouTube-te kórermenniń eti úırenip, tal­ǵamyn tómendetetin, bólmede tú­si­rilgen sapasy joq vıdeolarmen qalyp qoıý qaýpi bar.

О́z kezeginde «Sh.Aımanov atyn­­daǵy «Qazaqfılm» AQ ja­rııa­­lanǵan karantınge baıla­nys­ty ǵana emes, sonymen birge 2019 jyly qabyldanǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń kınematografııa týraly» zańyna baılanysty kınoındýstrııadaǵy daǵ­darysqa qarsy sharalardy qol­ǵa ala bastady. О́ıtkeni zań aıa­synda Ulttyq kınoóndirisimen en­di tek «Qazaqfılm» ǵana emes, son­d­aı-aq jeke kınostýdııalar da aın­alysady. Al jekemenshik kı­no­stýdııalarǵa bul jaǵdaıda ál­de­­qaıda jeńil, óıtkeni olar jyl­­dar boıy jasaqtalǵan ujym­dy, fılmder qoryn jáne kom­mý­­nal­dyq tólemderdi ótep, ult­tyq kıno­stýdııanyń ǵımarat­tary men qurylystaryn saqtaý úshin shy­ǵyn­dardy kóter­meı­di. Sony­men qatar «Kınemato­gra­fııa týraly» zańda qazaq kıno óne­riniń qarashańyraǵy – «Qazaq­fılm» kınostýdııa­sy týraly bir aýyz sóz joq. Eli­miz­­degi to­­lyq óndiris sıkli bar jal­ǵyz sa­lalyq kásiporyn qazir­gi ýa­­­qyt­­ta qarjysyz qaldy. Bul ret­­­te olar alǵashqy bolyp tele­ar­­­na­­­lar men barlyq platforma­lar­­­dy kontentpen aqysyz negiz­de tol­tyr­dyq. Oǵan qosa, osy «zań­nyń» kóz­degen maqsaty – Qazaq­stan Res­pý­blıkasyna shetel­dik kıno­ger­lerdi tartý bolyp ta­­by­­la­tyn­dyǵyn jáne bizdiń Úki­­met olardyń kıno túsirýge jum­­saı­­tyn qarajatynyń 30%-yn qaı­­tarýy kerek ekenin atap ótý kerek.

Amerıkalyq kıno­ın­dýst­rııa­ny damytýdaǵy álemdik táji­rıbe men pandemııa jarııa­lan­ǵannan keıin kórshiles elderdiń (atap aıtqanda Reseıde, RF Má­de­nıet mınıstrliginde fılm­derdiń barlyq óndirisi toqtap, «RF Kıno qorynda» pıtchıngter shekteldi) kıno óndirisi sala­syndaǵy qazirgi jaǵdaıyn eskere otyryp, biz eń aldymen «Qazaq­fılm» halyqaralyq brendin qoldaýǵa, onyń ónimdiligine jáne ulttyq fılmder óndirisinde óz áleýetin paıdalanýǵa negizdelgen óz modelimizdi jasaýymyz kerek. Bul úshin Ulttyq kınony qol­daý Memlekettik ortalyǵy júr­giz­gen barlyq pıtchıngterdiń kú­shin joıyp, «Qazaqfılm» AQ aýma­ǵynda fılmder shyǵarý múm­kin­digine qatysty barlyq usyn­yl­ǵan ssenarıılerdi qaıta qaraý kerek dep oılaımyn (sebebi bar­lyǵy ssenarııge baılanysty, bir jerde, bir ǵana dekorasııamen tú­sirilgen kóptegen fılm­der, tip­ti shedevr týyndylar da bar). Ol úshin kınostýdııamyzda tú­si­ri­lim pavılondary men tabıǵı landshafty ornalasqan 17 gektar aýmaq, sondaı-aq post­pro­dakshn­ǵa qajetti barlyq tehnı­kalyq jabdyqtar bar. Bul Má­denıet jáne sport mınıstrligi kıno­ón­diriske bóletin bıýdjet qara­ja­tyn únemdeýge (óıtkeni bar­lyq túsirilimder men jumys­tar­­dyń barlyq túr­leri bir jerde júr­gi­ziletin bola­dy), sondaı-aq ulttyq ıgili­gimiz – Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kıno­stýdııasyn saq­tap qalýǵa (stý­dııa­ny damytý­dyń, she­ber­hana­lardyń, pavılon­dar­dyń, maman­dardyń júktemesi, damý­ǵa jáne ómir súrýge qarajat jınaýǵa naqty múmkindik paıda bolady), jáne eń bastysy, ult­tyq kınoóndiristi taıaýdaǵy 2-3 jylda súrindirmeı alyp shyǵý­dyń jalǵyz múmkindigi, óıtkeni tarıhqa kóz júgirtip qaraıtyn bolsaq, pandemııa saldaryn joıýǵa dál osyndaı ýaqyt qajet.

ALMATY