Tolstoı támsili

Búgingi sóz óneriniń hám tvorchestvo adamynyń hal-qadirin bárimiz bilip, kórip júrmiz. Áde­bıette burynǵydaı «altyn ǵasyr­lyq» kóńil kúı bolmasa da azdy-kópti táýir shyǵarmalar jazylyp júr. Jalpy, ár zamandaǵy ádebıettiń damyp, qaryshtaýyna, árıne jazýshy talantynan bólek, sol qoǵamnyń túrli faktorlary áser etýi zańdy qubylys. Máse­len, bıliktiń ádebıetke, halyqtyń sóz ónerine kózqarasy, avtor men oqyrman talǵamy, aýdarma máselesi, taǵysyn taǵylar. Atalǵan osy faktorlardyń áde­bıetke aıtarlyqtaı áseri tıip jat­qandyǵynan bolar, qaıbir jyldary aıtyla bastaǵan «qazaq ádebıeti quldyraý keze­ńinde» degen pikir áli jalǵasyp keledi. Biz bul oıdy tolyqtaı qol­damaımyz: desek te búgingi qazaq ádebıetiniń qarqyny as­panǵa jete qoıǵan joq, biraq tirshiliksiz emes. Álqıssa.

Danyshpan Tolstoı sonda­ qa­zir­­gideı tehnologııanyń oza shap­qan zaman bolaryn hám adam­zat rýhanı kedeılenip, ki­tap oqýdyń, tvorchestvonyń, áde­bıettiń eskiliktiń jurnaǵyna aı­nalyp, artta qalaryn ishi bilip aıtsa kerek. Tom-tom roman týraly sóz qozǵamaımyz, óıtkeni qazir oqyrman qysqa áńgimelerdiń ózin áýpirimmen oqıdy. (Bylaısha aıtqanda, qazir oqý – eń qıyn jumys). Biraq bul jazýshylarǵa da syltaý emes. Shyǵarmashylyq qýat jetse, «Anna Karenınadaı» 800 bettik (maıda shrıftpen 800 bet, al qazirgi shyǵyp jatqan kitaptardyń kólemine salsa, 1000-nyń ústine barady) kólemdi roman nege jazbasqa?! Bálkı, jazylar...

Qoǵamda qansha jazýshy bolsa, sonsha oqyrman qaldy. Bul búgingi ádebıettiń aýa raıyna qatysty aıtylǵan dál sóz. Adamdardyń jazýǵa, tvorchestvoǵa qyzyǵýy tip­ten álsiregenin osydan baıqaı­myz. (Oqyrmannyń azaıýy álemde de ózekti máselege aınalsa da, Batyspen salystyrǵanda qazaq ádebıetinde tvorchestvolyq jetistikter áldeqaıda az. Biraq biz ózimizdi eshkimmen salystyrmaımyz!) Máselen, qazir bizge kitap oqyǵannyń bári sulý hám qadirli. Kitap o bastan mádenıettiń bas­taýy sanalǵandyqtan, kitap oqý – mádenıettiń belgisi hám kitap oqyǵan adam árqashan má­de­nıetti (dep senemiz!). Ha­lyq­­tyń kóp bóligi oqýdan alys­tap, kenetten bireý roman oqyp otyrǵan zamandasyn kóre qalsa, ish­teı tańǵalatyn dárejege jetken­dikten, búgin­de oqý – sırek kez­desetin qasıetter­diń qata­ry­na jatady. (Mundaǵy halyq degenimiz – gazet-jýrnal­da isteıtin siz ben biz, ıakı ádebı ortadaǵy aǵaıyn emes, jazýǵa múlde qatysy joq, bas­qa salalardaǵy qalalyq hám aýyl­dyq jurt). Endi qarapaıym kitap oqýdyń ahýaly osyndaı bolǵanda kórkem ádebıettiń aý-jaıyn baǵamdaı berińiz. Tolstoı aqsaqal bizdiń bul halimizdi de tap basyp tanyp aıtypty. Budan bólek pýblısıstik saryny basym jazbalardyń kórkem ádebıetke tańylyp júrgeni hám bul úrdistiń beleń alyp bara jatqany taǵy bar.

Sonymen...

Tolstoı aıtqan támsildi qadarı-halimizshe tápsirlegendeı boldyq. (Bet-júzine qalqyp shyǵyp turǵan aqıqat tápsirleýge de kelmes, sirá...) Búgingi áńgimemiz qazaq ádebıetin ámanda joqtap júretinderdiń maqamyna salynbasa kerek-ti. Jazýshylyqtyń qoǵamda qadiri azaıǵan ýaqytta tvorchestvomen aınalysyp, zamanaýı qazaq prozasyn jasap júrgen avtorlar, baıqasaq, sońǵy kezde kóbeıip keledi. Árıne klassıkalyq shyǵarma áli týǵan joq, desek te ózindik stıli qalyptasqan jas prozaıkter tili jutań demeseńiz, aýyr taqyryptarǵa baryp-aq júr. Chehovtyń qysqalyq konsepsııasyn ustanǵan búgingi avtorlar aldaǵy ýaqytta qazaq prozasyndaǵy jaqsylyqtardan úmit kúttiredi. Laıym, solaı bolsyn deımiz.

Sózimizdiń sońyn ala kúni keshe ǵana tyrnaqaldy jınaǵy jaryq kórgen jas jazýshy Esbol Nurahmetpen az-kem áńgimelesýdi jón kórdik. Tolstoıdyń támsili týra kelgen myna zamanda nege basqa sala emes, naq jazýshylyqqa kelgenin suraǵymyz keldi.

Tom-tom romandar áli jazylady

– Esbol, aldymen tuńǵysh kitabyń qutty bolsyn deımiz. Qazir kez kelgen mamandyqty ıgerýge, tipti shetelde oqýǵa da múmkindikter bar. Nelikten jazýshylyqty tańdadyń? Nege neırohırýrg nemese ekonomıst bolmadyń? Búgingideı oqyrman azaıǵan qoǵamda degenim ǵoı...

– Bala kezimde eń áýeli ǵalym bolǵym keldi: zattardyń, materııanyń mánin zerttegim keletin. Sol úshin de matematıka men fızıkany jaqsy oqydym. Buǵan qosa ádebıet te qatty qyzyqtyrdy. Únemi kitap oqyp, ony qııaldap júretin edik. Aýylda tájirıbe jasap, ǵylymmen aınalysýǵa múmkindik az boldy. Al qalam men qaǵaz árqashan jetkilikti edi. Sol sebepten jaza bastadym: óleń jazdym, Áýezovke eliktep, shaǵyn áńgimeler jazdym. Keıin Almatyǵa kelgen soń, men oqyǵan mektepte, múmkin tutas bilim júıesi solaı, balany ǵylymǵa baýlıtyn, onyń ishinde naqty jaratylystyq ǵylymǵa úıretetin múmkindik atymen joq boldy. Qazir de solaı. Al ınternet pen orys tilin ýnıversıtettiń sońǵy kýrs­tarynda bir-aq meńgerdik. Onyń ústine 2000-2015 jyldar – qazaq qoǵamyndaǵy áldebir, múmkin ulttyq oıaný jyldary boldy. Sol tolqynnyń da áseri me eken: kóp sóılegimiz, aqyl aıtqymyz kelip turatyn boldy. Solaı-aq jazýshy bop ketken sekildimin.

– «Taraqandar» degen áńgimeń osy jylǵy Oskar syı­lyǵyn alǵan «Parazıtter» fıl­mine az-kem uqsaı­tyndaı...

– Azdap uqsastyq bar sekildi. Ásirese shyǵarmanyń atmosferasy jaǵynan. Biraq bul týraly oqyrman aıtsyn, synshylar aıtsyn. Meniń qosarym: álemde aıtylmaǵan tyń oı joq, eger tyń oı aıtylsa, ol ótkende aıtylǵan eski oıdyń jańa túsindirmesi. Sebebi ýaqyt ótkenmen adam bol­mysy ózgergen joq. Ekinshi jaǵynan, ortaq ýaqyt beldeýinde ómir súrip jatqan eki halyqtyń ortaq túsinikteri men ortaq bolmysy bolýy zańdylyq. Men óz kórgenimdi jazdym, ol óz kórgenin túsirdi.

– Búgingi áńgimemizdiń ózegi Tolstoıdyń myna sózi boldy: «Keleshekte jazýshylar biz sııaqty tom-tom shyǵarmalar jazbaýy múmkin. Tipti kórkem nárselerge barý da birte-birte tyıy­lýy múmkin. Maqalalyq dúnıe­lermen shektelip, sony ádebıet dep eseptep, sondaı baǵytqa aýyp ketýi múmkin». Tols­toıdyń aıtqan keleshegine týra kelip turǵandaımyz. Qa­laı oılaısyń?

– Menińshe, áli de sondaı alyp tomdar jazylady. Jáne ony oqıtyn oqyrman da joǵalmaıdy. Azaıýy múmkin. Biraq dál qazir ol kezeń emes.

– Aqıqatynda, Tolstoı sózi­niń rasqa aınalmaǵanyn biz de qalaımyz. Biraq osy tusta realıst bolý kerek sekildi...

– Iá, desek te maqala tıptes dúnıelerin ádebıet sanap júrgen jazarmandar az emes. Jáne olar qatty oqylady. Sonyń ózinde taza ádebıet pen maqalanyń arasyn ajyrata biletin esti oqyrman áli de jeterlik dep bilemin.

– Esti oqyrman kóbeıe bersin deımiz. Áńgimeńe rahmet.