Ekologııa bárimizge ortaq

Mınıstr atmosferalyq aýanyń jáne jerasty sý qoımalarynyń da jaǵdaıy máz emes ekendigin, mundaı jaǵdaı qalyp­ta­sýynyń basty sebebi oblystarda jáne eldi mekenderde qajetti deńgeıde ınfraqu­rylymnyń joqtyǵyn alǵa tartty. Eko­logııalyq ahýaldy jaqsartýdyń birden-bir joly – memlekettik deńgeıde sha­ra­lardyń qabyldanýy jáne solardyń júze­ge asýy dedi.

2007 jyly qabyldanǵan Ekologııalyq kodeks el ekonomıkasyn damytý sala­syn­daǵy sol kezdegi alǵa qoıǵan maqsat­ta­ry­nyń oryndalýyna oń yqpalyn tıgizdi dep aıtýǵa bolady. Al osy kodekske eldiń búgingi damý deńgeıinen qaraıtyn bolsaq, bap­tardyń kóbi eskirip, qoǵam aldyna qoıyl­ǵan talaptarǵa saı kelmeıtindigin ańǵarý qıyn emes. Sol sebepti Úkimettiń jańa Ekologııalyq kodekstiń jobasyn daıyndap, ony Parlamentke joldaýy quptarlyq jaıt.

Halyqaralyq qorshaǵan ortany qorǵaý uıymynyń deregi boıynsha, Qazaqstan aýa­ny lastaý kórsetkishteri boıynsha álem elderi arasynda 5-orynda eken. Bizdiń aldymyzda – AQSh, Qytaı men Reseı. Atalǵan elderdiń alǵy shepte ornalasýyn olardyń alyptyǵymen, halqynyń sanymen, ónerkásipteriniń damý aýmaǵymen jáne kóp bolýymen túsindiredi. Al Qa­zaqstannyń osy elderdiń arasynda turýynyń basty sebebiniń biri, ol qazir­gi qoldanystaǵy zańnamalyq baza­nyń álsizdigi deýge bolady. Sonymen qatar toqyraý kezinde elimizdegi alyp ónerkásip oryndary shart negizinde jekeshelendirilip, zaýyt qojaıyndaryna jeńildiktermen berilgenine qaramastan, sol sharttardaǵy ónerkásip ıeleriniń ekologııa salasyn jaqsartýdaǵy mindet­te­melerine baqylaý júrgizýge tıisti qu­­zyr­­ly memlekettik organdar tarapy­nan nemquraıdylyq baıqalǵany óz aldyna, zań turǵysynan jumystyń qalaı júrip jatqany da tekserýsiz qalýda. Osyn­­daı salǵyrttyqtyń nátıjesinde óndi­ris oryn­darynyń murjalarynan gaz ben tútin qaldyqtary mólsherden tys býdaq­tap shyǵyp, aýany lastaýda. Alyp zaýyt ıeleriniń óz mindetterine alǵan tıisti kóp­te­gen áleýmettik nysannyń qury­lys­ta­ry da salynbady.

Byltyr Respýblıkalyq «Baıtaq Bola­shaq» ekologııalyq alıansy qoǵamdyq bir­­les­­tigine Nur-Sultan qalasynyń irge­sin­degi Y.Altynsarın eldi mekeniniń 300-den astam turǵyny qol qoıǵan shaǵym hat kelip tústi. Onda aýyl irgesinde orna­las­qan medısınalyq qaldyqtardy órtep, óńdeıtin zaýyttyń talapqa saı jumys istemeıtindigi aıtylǵan. Táýlik boıy órteletin medısınalyq qoqystardyń tútini men ıisi qolaısyzdyq týǵyzyp otyrǵanyn, turǵyndardyń ókpe, tynys alý jáne basqa aýrýlarǵa shaldyǵyp jatqanyn, al jel zaýyt jaqtan soqqan kezde úıleriniń terezelerin ashý túgili, dalaǵa shyǵýdyń ózi múmkin bolmaı qalatynyn jazǵan. Osy máseleniń mán-jaıymen tanysý úshin atalǵan aýyl turǵyndarymen kezdesip, jergilikti ákimdiktiń ókili, jer resýrstaryn retteıtin bólim jáne san­epı­dem­stansanyń qyzmetkerlerimen birge zaýyttyń basyna baryp, qalyptasqan jaǵ­daıdyń sebepterin anyqtaýǵa tyrys­tyq. Rasynda da, aýyldyń irgesinde or­na­lasqan medısınalyq qaldyqtardy j­aǵý zaýytynyń jumys isteýi, obektileriniń ornalasýy osy salany ret­teıtin normatıvtik qujattardyń talabyna saı emes ekendigin qoldaǵy bar málimetterdiń negizinde anyqtadyq. Talap boıynsha, atalmysh mekeme eldi mekennen 300 metr qashyqtyqtan kem bolmaýy kerek. Iаǵnı turǵyndarǵa qaýip tóndirmeýi tıis. Y.Altynsarın aýylynyń irgetasy qalanǵanyna 10 jyldaı bolǵan. Sodan beri daý týǵyzyp otyrǵan kásiporyn men jańadan salynǵan úı qurylystarynyń ara qashyqtyǵy aıtarlyqtaı jaqyndaı túsipti. Sonymen qatar mekemeniń sanı­tarlyq talaptarǵa saı kelmeıtin pesh­ter­di paıdalanyp jatqanyn, óńdelgen qal­dyq­tar­dy jınaqtaıtyn arnaıy oryn­nyń joqtyǵyna baılanysty, jaz mezgilinde ıt-qustar medısınalyq qaldyqtarmen qorektenetinin anyqtadyq.

Bul jerde daý týǵyzyp otyrǵan másele – qorshaǵan ortany qorǵaıtyn zań­­da­rymyz ben qaýlylarymyzdyń es­kir­­gendigi jáne búgingi zaman talabyna jaýap bere almaýy. Qara tútindi bur­qy­ratyp, dárilerdiń ısin múńkitetin zııan­dy kásiporynnyń aýyl syrtyna orna­lasýyna jol bergeni – jergilikti ákim­dik­tiń sanıtarlyq talaptardy óreskel buz­ǵandyǵynyń aıǵaǵy. Turǵyn úılerdiń sa­lynýyna ruqsat beretin zańdardyń tártipke saı oryndalýyn qadaǵalaıtyn quzyrly organdardyń da ózderiniń tikeleı mindetterine nemquraıdy qara­ǵa­nyn da baıqadyq.

Qoldanystaǵy Ekologııalyq kodek­stiń taǵy bir osal tusyn aıtyp óteıin. Eli­mizde kó­likterdiń sany jyl saıyn artyp ke­le­di. Sol kólikterdiń paıdaǵa jaramsyz dóńgelekteri de kúnnen kúnge kóbeıe tú­sýde. 2007 jyly Almanııa elinen 9 mln dollar nesıe alǵan «Qaz RR» JShS jaramsyz shınalardy óńdep, óndi­ril­gen shıkizatty, atap aıtqanda, rezına qıyrshyqtaryn qaıta qoldanysqa bere­tin, shınany ýtılızasııa jasaıtyn zaýyt ashyp, Nur-Sultan qalasyndaǵy tehno­park aımaǵynan jumysyn bastaǵan edi. Jylyna 10 myń tonna avtorezınalardy ózderi jınaqtap, tasyp alatyn lo­gıstıkalyq júıeni engizgen. Olar­dyń ón­imd­eri – untaqtalǵan rezına qıyr­shyq­ta­ry elimizdiń ár jerdegi shaǵyn aýdandarynda ornalasqan sporttyq alańdardy jabdyqtaýda 100 pa­ıyz kóleminde paıdalanylyp kelgen. Kórshiles Reseı men Qyrǵyz elderine de artylǵan ónimderin shart negizinde jóneltip turǵan. Sonyń nátıjesinde túsken paıdanyń kóleminen memleketke salyq tólemderin jasaǵan. Alaıda 2015 jylǵy teńgeniń quldyraýyna baı­lanysty seriktestik bekitilgen keste bo­ıynsha óz ótemderin tolyq kólemde ýaq­tyly eseptesýge múmkindikteri bolmaı qalǵan. Osy seriktestiktiń mundaı jaǵ­daıǵa tap bolýynyń sebebin anyqtap, nesı­eniń tólem merzimin birneshe aıǵa nemese bir jylǵa deıin shegerip, qoldaý kór­setýdiń ornyna, «Báıterek» holdıngi janyndaǵy ınvestısııalyq qordyń ja­ýap­­ty qyzmetkerleri salyq organdaryna shaǵymdanyp, elordadaǵy jalǵyz za­ýyt­tyń esep shottaryn japqyzyp, serik­tes­tiktiń kepilge qoıǵan múlkin ózderiniń aktıvterine qosyp alý maqsatynda ony bankrotqa ushyratýda. Osyndaı keleńsiz jaǵdaılarda qarjylaı kómek qórsetýdiń ornyna, qoldanystaǵy Ekologııalyq kodekste qarastyrylǵan ýtılızasııalyq jınaqtaýdy jáne úlestirýdi ROP degen jeke kásippen aınalysatyn mekemeniń quz­y­ryna júktep, zań negizinde bergen. Sony­men qosa, esep shotyna elimizdegi ýtı­lı­zasııaǵa jatatyn ónimdermen aınalysatyn mekemelerden qarajat jınaqtaryn tapsyrýy mindettelgen. Sondaı-aq kodeks jobasynda bul jeke mekemeniń atqaratyn jumystarymen mindettelgen quzyrlary alty baptyń ishinde qarastyrylǵan.

Osy jaıtqa zańnamalyq turǵydan baǵa bersek, bul zań buzýshylyq deıtindeı negiz bar. Sebebi bizdiń memleketimizdiń Sa­lyq kodeksine saı memlekettiń atynan qaıbir qarajatty jınaqtaý, úles­ti­rý ol memlekettik mekemelerdiń quzy­ryn­a jatqyzylǵan. Sol sebepti bul jumys­tar­dy atqarý memlekettik mártebesi bar mekemege nemese kvazımemlekettik mekemege júktelgeni oryndy. Bul jaǵdaıda da qoldanystaǵy Ekologııalyq kodeks qorshaǵan ortaǵa oń yqpalyn tıgizetin mekeme oryndaryn qorǵap qalýda álsizdik tanytýda deýge bolady.

О́tken jyly qyrkúıekte Aqtóbe qa­la­­synda Respýblıkalyq «Baıtaq Bola­shaq» ekologııalyq alıanstyń uıym­das­tyrýymen osy aımaqtaǵy jer asty sý­la­rynyń jaı-kúıi týraly jıyny ótip, «Kókjıde» jer asty sý qoımasynyń jaǵ­da­ıy dóńgelek ústelge qatysýshylardy qatty tolǵandyrdy. Ekologtardyń aıtýynsha, jer asty qazba jumystarymen aınalysatyn jeke mekemelerdiń (onyń ishinde shet memlekettiń basqarýyndaǵylar da bar) jan-jaqtan qazyp, jaqyndap kele jatqan uńǵylary osy sý qoımasynyń qaýipsizdigine qater tóńdirýde. Tabıǵatty qorǵaýshy belsendiler: «Jyl saıyn bul aımaqta uńǵylardyń sany kóbeıýde. Osy máselelerdi retteıtin jáne qadaǵalaıtyn memlekettik organdar sharasyzdyq kór­se­týde!» dep dabyl qaǵýda. Eger sol uń­ǵy­­lardyń bireýi bir qatelikterdiń sal­darynan sý qoımasyn gazdyń nemese munaıdyń qosyndylarymen lastandyratyn bolsa, osy óńirdegi eldi mekender men Aqtóbe qalasynyń turǵyndaryn tushy sýmen qamtamasyz etýge qaýip tónetini sózsiz. Sonymen birge Shalqar aýdanyndaǵy «Shalqar» ózenine de belgili dárejede memleket tarapynan nazar aýdarylmasa, joıylyp ketýi yqtımal ekendigi sóz boldy. Sondyqtan aldymen Qazaqstandaǵy ekologııalyq máselelerdi sheshýde qandaı strategııalyq baǵytty ustanatynymyzdy jáne qoǵam men memlekettiń qorshaǵan ortaǵa degen qaǵıdalyq kózqarasyn aıqyndap alýymyz kerek. Ekologııa máselesi qoǵam úshin qashanda mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta halyqtyń oǵan degen nazary erekshe bolatynyn eskersek, qoǵamdyq konsensýmnyń alǵy sharttaryn aıqyndaǵanymyz oryndy bolar edi. Tipti asa mańyzdy keıbir máselelerdi respýblıkalyq referendým ótkizý arqyly sheshý joldaryn kodeks sheńberinde qarastyrǵanymyz jón.

Elimizdiń «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý saıasatyn ári qaraı qarqyndy júr­gi­zetin bolsaq, qorshaǵan ortany jaq­sartýǵa qyzmet jasap júrgen mekemelerge memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý kór­se­tilýi qajet. Qazirgi kezde ja­ńar­tyl­ǵan energııa kózderin paıdalanýmen aınalysyp jatqan jeke qojalyqtardyń sany kóbeıýde, olardyń óndirip jatqan ener­gııa qýattarynyń kólemi de ósýde. Biraq óndi­rilgen energııany jınaqtaıtyn jáne tutynýshylarǵa jetkizetin ortalyq energııa júıelerine qosý talaptary men erejeleri zań negizinde eskerilmegen. Tamyr-tanys arqyly áýpirimdep ortalyq júıege qosylyp, solardyń qas-qabaǵyna qarap, óz betimen negizsiz belgilengen tarıf baǵasymen energııa qýattaryn satyp alýda. Al óndirilgen energııa qýattaryn óz qunynan tómen baǵamen ótkizgen jaǵdaıda, ondaı óndiristerdiń damyp ketýi ekitalaı.

Osyndaı kúrdeli máselelerdi sheshý­diń birden-bir joly – kodeks jobasyna «Jańartylǵan energııa kózderin óndi­rý­shi­lerdiń naryqtaǵy operatory» degen arnaıy jańa uǵym men bap engizý. Bul operator energııa qýattaryn jınaqtaýshy óndirýshilerdiń arasyndaǵy baılanys­­tardy nyǵaıtýmen qatar, naqty satyp alýshylardy aıqyndap, naryqtyq baǵamen ónimderin ótkizý jumystaryn atqarady.

Ekologııaǵa qatysty normalardy bir ǵana zańdy qabyldaýmen sheshý múm­kin emes, árıne. Sol sebepti aldaǵy ýaqyt­ta jańartylǵan energııa kózderin óndirý­shilerdiń qarqyndy jumys istep, naryqqa kirigip ketýi úshin jer resýrstaryna qol jetimdi bolýyn qarastyrǵan jón jáne ákimshilik kedergilerdi azaıtý qajet. Osy maqsatta Jer kodeksine de ózgerister men tolyqtyrýlar engizsek, oryndy bolar edi. Bizdiń usynysymyz: Jańartylǵan energııa kózderin óndirýshilerdiń jer qoryn jasaqtaý qajet.

Kodeks jobasynyń 397-babynda qu­rylys salasyndaǵy qaldyqtardy bas­qa­rýdaǵy ekologııalyq talaptar bel­gi­­lengen. Biz osy baptyń oryndalýy­na jáne tolyqtyrylýyna Úkimet tara­pynan bólek jumys reglamenti qabyl­da­nýyn durys dep esepteımiz. Sebebi ol bapta óte qysqa jazylǵan jáne is júzinde týyndap qalatyn kóptegen máse­le­lerdiń zań jolymen sheshilý jaǵy eske­rilmegen. Sondaı-aq turmystyq jáne basqa da qaldyqtarmen aınalysatyn, jańartylǵan energııa kózderin óndiretin kásiporyndarǵa jeńildetilgen talaptarmen nesıeler qarastyrylsa, memlekettik tapsyrys berýde basymdyq berilse, ártúrli salyqtardyń paıyzdyq kólemderi azaıtylsa, elimizde turatyn halyqtyń ekologııalyq qaýipsizdiginiń deńgeıi artyp, qorshaǵan ortaǵa teris áserin tıgizetinderdiń sany da, kólemi de azaıar edi.

Taǵy bir aıtary, sońǵy jyldary elimizde ekologııalyq qaýipsizdikke basa mán berilýde. О́ıtkeni ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy ulttyq qaýip­siz­di­gimizge qater tóndirip kele jatqany jasyryn emes. Apatty jaǵ­daılardyń qaı-qaısysy bolmasyn, eskerýsiz qalmas úshin, elimizdiń qaýipsizdigin qalypty jaǵdaıda ustaý maqsatynda «QR Ulttyq qaýipsizdigi týraly» zańǵa tómendegideı ózgerister men tolyqtyrýlardy qaras­tyr­ǵanymyz oryndy. Atalǵan zańnyń 25-babynda ekologııalyq qaýipsizdikti qamtama­syz etýge tıisti memlekettik or­gan­dar­dyń, mekemelerdiń, sondaı-aq ja­ýapty qyzmetkerlerdiń sheshimderi men jumystary mynadaı baǵytta bolýy tıisti: tabıǵı resýrstardy saqtaý, tıim­di paıdalaný, qorshaǵan ortany paıda­lanǵannan keıin qaıta qalpyna kel­ti­rý; elimizdiń turǵyndaryna jáne qor­sha­ǵan tabıǵı ortaǵa antropagendik faktorlardyń qaýipsizdik deńgeıin meı­lin­she tómendetý; qorshaǵan tabıǵı ortada qandaı da bolmasyn týyndaǵan negatıvtik jaǵdaılardyń aýmaǵyndaǵy turatyn halyqtyń qaýipsizdigin jedel túrde qamtamasyz etý jumystary qaras­ty­rylýǵa mindetti desek, atalmysh zańnyń sapasy artatyny sózsiz.

Qabyldanǵan zań qanshalyqty sapaly bolsa da, onyń is júzinde oryndalýy kóp jaǵdaıda Respýblıkalyq bıýd­jetten bólinetin qarajatqa tikeleı baı­lanysty. Osy turǵydan alǵanda, jańa Ekologııalyq kodeks jobasynyń qarjylyq-ekonomıkalyq negizdemesiniń baspasózde ashyq jarııalanbaǵandyǵy bizderdi qatty alańdatady. Qoryta aıt­qan­da, Ekologııalyq kodeks bap­ta­ry­nyń ómirsheńdigi jáne olardyń oryndalýy tek Úkimettiń mindeti deýden aýlaqpyz. Osy eldiń azamatymyn deıtin árbir adam, sapaly zańnyń qabyldanýyna atsalysýy qajet.

Tólegen QÝANYShEV,

Respýblıkalyq «Baıtaq - Bolashaq» Ekologııalyq alıans qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary