Qaraǵandy oblysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý baǵytynda ótken 2019 jyldy jemisti boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Tarqatyp aıtar bolsaq, atalǵan baǵdarlama aıasynda 33 joba júzege asyryldy. «Qazaqstannyń rýhanı kıeli jerleri», «Qazaqstannyń sakraldyq geografııasy» arnaıy jobasy aıasynda segiz jobanyń juldyzy jandy. Atap aıtqanda, óńirdegi 15 tarıhı jáne mádenı eskertkishke restavrasııalyq zertteý boıynsha jumystar júrgizildi.
Bulardyń qatarynda Aqtoǵaı aýdanyndaǵy Balbyraýyn kesenesi, Bóriktas qystaýy, Qarqaraly aýdanynda ornalasqan Sadyrbek qajy mazary, Shet aýdanyndaǵy Danııar kesenesi, Nura aýdanyndaǵy Ábdilda kesenesi, Ulytaý aýdanynda oryn tepken Janseıit, Tórtqara, Saýqym keseneleri, Jańaarqa aýdanyndaǵy Qarǵash kesenesi bar. Sondaı-aq Shet aýdanyndaǵy Qarajartas qorymy mańynda qazylǵan qurylystarǵa, Taldy arheologııalyq keshenindegi qola, erte temir, túrki dáýiriniń qorǵandary, qorymdary, qorshaýlaryna jatatyn tórt eskertkishti qaıta qalpyna keltirý jumystary qolǵa alynǵan. Budan bólek, óńirdegi 17 tarıhı jáne mádenı eskertkishke arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi.
Qazirgi tańda Shet aýdanyndaǵy Taldy arheologııalyq kesheni zor qyzyǵýshylyq týdyryp otyr. Búginde bul kóneden qalǵan qundy eskertkishterge arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilýde. Atalǵan jumystar tolyq aıaqtalǵannan keıin, Taldy tarıhı-arheologııalyq parki ashylyp, onyń aýmaǵyndaǵy tas, qola, erte temir jáne túrki dáýirleriniń eskertkishterin arheologııalyq turǵyda zertteý josparlanǵan. Aıta ketý kerek, byltyr qolǵa alynǵan bul jobany iske asyrý maqsatyna jetkilikti mólsherde qarjy qarastyrylyp, zertteý jumystaryna 50-ge jýyq maman tartyldy. «Atalǵan joba ishki týrızmdi damytýǵa jáne aımaqtyń tarıhı-mádenı murasyna qyzyǵýshylyqty arttyrýǵa zor úlesin qosady degen senimdemiz», deıdi Qaraǵandy oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov.
Bıyl Ulyq Ulys – Altyn ordanyń 750 jyldyǵy. Osy ataýly datany merekeleý qarsańynda 2019 jyldyń 23-25 qazanynda «Saryarqa jáne Altyn Orda: ýaqyt pen keńistik» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizildi. Alqaly jıyn jumysyna Germanııa, Japonııa, Túrkııa, Reseı, Ýkraına jáne Qyrǵyzstan tarıhshylary men arheologtary, sonymen qatar elimizdiń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııatker-ǵalymdar qaýymy, tarıhshylar, arheologtar, genetıkter, mýzeı qyzmetkerleri men ólketanýshylar qatysty.
О́tken jylǵy óreli ister bıyl da jalǵasyn taýyp otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı taıaýda Ulytaý aýdanyndaǵy Joshy han kesenesiniń irgesinde iri tarıhı-mádenı keshenniń qurylysy bastaldy. Aýqymdy jobaǵa respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólingen jáne jekelegen kásipkerler de bul ıgi iske óz úlesterin qosýǵa nıet tanytty.
Tarıhı-mádenı keshenniń quramyna Joshy hannyń urpaqtaryna, Ulyq Ulysqa, Altyn Ordaǵa, Qazaq handyǵyna arnalǵan ekspozısııalyq zal, shaǵyn ashana jáne qonaqúı kiredi. Budan bólek, aldaǵy ýaqytta Alasha han, Joshy han mazarlaryna restavrasııa jumystaryn júrgizý qolǵa alynbaqshy. Áıgili kesenelerge aparatyn sapaly jol salý da josparda bar eken.
Altyn Ordanyń 750 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótý baǵdarlamasy aıasynda uıymdastyrylmaqshy is-sharalardyń qatarynda Ulyq Ulystyń jádigerlerin qaıta jańǵyrtý jáne olardy nasıhattaý jobalary da bar. Týrısterge arnalǵan keshen qurylysy aıaqtalǵan soń, kesene irgesindegi Orda Bazar qalashyǵy zerttelip, óńirdiń arheologııalyq kartasy ázirlenbekshi. Budan bólek, arheologııalyq, etnografııalyq jáne antropologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary júrgiziledi. Tarıhı-mádenı keshen qurylysy bıyl kúzde aıaqtalady dep josparlanǵan.
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda jáne «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda aıtylǵan basymdyqtardy iske asyrý maqsatynda Ortalyq Qazaqstannyń ejelgi dáýir eskertkishteri týraly «Saryarqa qazynasy» atty 12 serııalyq derekti fılm túsirildi. Atalǵan týyndy bilim berý mekemelerine tarıhı-ólketaný pánderi úshin qosymsha ádistemelik qural retinde beriledi. Sondaı-aq oblystyq telearna arqyly kópshilik nazaryna usynyp, keń aýdıtorııany qamtý josparlanǵan.
Buǵan qosa, ótken jyly Qarqaraly, Temirtaý, Shahtınsk, Saran, Balqash qalalarynda ornalasqan 36 tarıhı-mádenı nysanǵa QR kody bar taqtaıshalar ornatyldy.
Taǵy bir aýyz toltyryp aıtar sharýa: Qaraǵandy oblysynyń 36 tarıhı-mádenı nysany úshin sıfrly 3D model jáne geoaqparattyq kartografııalaý ázirlendi. Vırtýaldy karta, «Saryarqanyń qasıetti oryndary» atty úsh tilde ǵylymı-tanymdyq jınaq qurastyryldy.
«Dala folklory men mýzykasyna myń jyl» arnaıy jobasy aıasynda 2019 jyly «Jezkıik» halyqaralyq mýzyka festıvali jáne «Uly Dalanyń ejelgi saryny: folklor jáne áýen» halyqaralyq óner baıqaýy joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Sondaı-aq oblys boıynsha «Shertpe kúı» ǵylymı-zertteý ekspedısııasy uıymdastyrylyp, onyń qorytyndysy boıynsha «Kúı jınaq» pen kúıtabaq shyǵaryldy.
«Jahandyq álemdegi qazirgi qazaqstandyq mádenıet» arnaıy jobasy aıasynda Qalı Baıjanov atyndaǵy konserttik birlestiktiń shyǵarmashylyq ujymdary gastroldermen Oman, Rýmynııa, Túrkııa jáne Qytaı elderinde bolyp, óner kórsetip qaıtty.
«Uly Dalanyń ejelgi óneri men tehnologııalary mýzeıi» arnaıy jobasy aıasynda arheologtar, metallýrgter, blogerlerdiń qatysýymen «Úlken metaldyń bastaýynda» jobasy júzege asyryldy. Ǵylymı-zertteý ekspedısııasynyń qorytyndysy kitap-albom shyǵarý, erte temir dáýirindegi metaldy balqytýǵa arnalǵan metallýrgııalyq peshti qaıta qurý jáne derekti fılm boldy.
Sonymen qatar Jezqazǵan qalasynda «Uly dala murasy» halyqaralyq mýzeı festıvali uıymdastyryldy. Túrkııa, Reseı elderiniń jáne Nur-Sultan, Almaty qalalarynyń mýzeı pedagogteriniń qatysýymen murajaı qyzmetkerlerine arnalǵan semınar ótkizildi. Festıvalǵa Qytaı, Reseı, Túrkııa, Mońǵolııa, О́zbekstan jáne Qazaqstan elderinen mýzeı jáne arhıv qyzmetiniń qyzmetkerleri qatysty. Qonaqtar nazaryna at ábzelderin, zergerlik buıymdardy ázirleý boıynsha sheberlik sabaqtary, metaldy balqytý isiniń kórinisteri usynyldy.
Qaraǵandy oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov 2020 jyldyń maýsym aıynan bastap 25 jobany iske asyrý josparlanǵanyn aıtady. Olardyń qatarynda «Qazaqstannyń 100 jańa esimi», «Qazirgi qazaqstandyq mádenıet jahandyq álemde», «Qazaqstannyń kıeli jerleri. Qazaqstannyń kıeli oryndar geografııasy», «Jergilikti mańyzdaǵy eskertkishterdi qalpyna keltirý», «Tarıh jáne mádenıet eskertkishterinde arheologııalyq jumystar júrgizý tarıhı-mádenı murany zerdeleý jáne nasıhattaý jónindegi áleýmettik mańyzy bar jobalardy iske asyrý», «Dala folkloryna jáne mýzykasyna myń jyl», «Uly dalanyń uly esimderi», «Uly dalanyń kóne óneri men tehnologııalarynyń mýzeıi» syndy óńirdegi mádenıet salasynyń mereıin ósiretin maqsatty jáne mańyzdy is-sharalar bar.
Qaraǵandy oblysy